‘ਅਕਾਲੀ’ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਕਾਲ ਨਾਲ ਹੈ। “ਅਕਾਲ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਹਨਕਾਲ-ਰਹਿਤ, ਮੌਤ-ਰਹਿਤ, ਨਾਸ਼-ਰਹਿਤ, ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ‘ਅਕਾਲ’ ਸਬਦ ਪਰਮਸਚ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ‘ਅਕਾਲੀ’ ਉਹ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ ਜੋ ਕਾਲ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ-ਭੈਅ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਵਲਗਣਾਂ/ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸੋਚ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਆਚਾਰ-ਵਿਹਾਰਕਿਰਦਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਦੈਵੀ-ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਮਲੀ ਝਲਕਾਰਾ ਡੁੱਲ੍ਹ ਡੁੱਲ੍ਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ‘ਅਕਾਲੀ’ ਸਰੀਰਕ ਕਸ਼ਟਾਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਭੈਅ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋ ਕੇ, ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ-ਮਾਸੂਮਾਂ ਅਤੇ ਨਿਤਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਰੂਰ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੂਝਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਮਨੋਰਥ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦਾ ਅਭਿਆਸੀ ਅਕਾਲੀ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤਸਲੀਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੱਤਾਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਹਸਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ: ,

-ਸਜਣੁ ਸਚਾ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਸਿਰਿ ਸਾਹਾਂ ਦੈ ਸਾਹੁ॥
ਜਿਸੁ ਪਾਸਿ ਬਹਿਠਿਆ ਸੋਹੀਐ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਵੇਸਾਹੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1426)
-ਰਾਜਨ ਕੇ ਰਾਜਾ ਮਹਾਰਾਜਨ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ
ਐਸੋ ਰਾਜ ਛੋਡਿ ਅਉਰ ਦੂਜਾ ਕਉਨ ਧਿਆਈਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ )

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਕਾਲੀ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇਕ ਸੂਰਬੀਰ ਹਨਤਿਆਗ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਮੁਜੱਸਮੇ, ਨਿਧੜਕ ਯੋਧੇ - ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜਿਹੜੇ ਜਾਬਰ-ਜਰਵਾਣਿਆਂ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਾੜਵੀਆਂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਮੁੰਦ ਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮੌਜ-ਮਸਤੀਆਂ ਮਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲਾਪਰਵਾਹ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਾਕਮਾਂ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਪਾ ਕੇ ਹੱਕ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹਰ ਫਰੰਟ ਉਤੇ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਜੂਝੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤਕ ਲੜਦੇ ਰਹੇ।

‘ਦ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਸਿਖਇਜ਼ਮ’ (ਸੰਪਾ, ਪ੍ਰੋ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ) ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1761 ਈ. ਵਿਚ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਗਰ ਮੂਣਕ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਪਿੰਡ ਸ਼ੀਹਾਂ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ਮਿਸਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਜੋ 1762 ਈ. ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੌਰਾਨ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸਖਤ ਫੱਟੜ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਤ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਦੇ ਇਕ ਜਥੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ (ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ) ਸੌਂਪਦੇ ਹੋਇਆਂ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਥ ਦਾ ਬੱਚਾ ਸਮਝ ਕੇ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ।

ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਯੋਗ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ, ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਿਤਰ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਇਹ ਹੋਣਹਾਰ ਬੱਚਾ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੋਨੋਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਉਪਰੰਤ ਘਰ-ਬਾਰ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ, ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਬਾਣਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਉਪਰੰਤ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਬੀਨਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਜਥੇ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੱਥ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਅਕਾਲੀ ਜਥਾ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ‘ਅਕਾਲ’ ‘ਅਕਾਲ’ ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗੁੰਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪੰਥਕ ਦਲ ਦੇ ਨਿਧੜਕ ਤੇ ਸਿਰਲੱਥ ਜੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਇਖ਼ਲਾਕ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਤੇ ਬੇਬਾਕ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ‘ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਬਾਗ ਦਾ ਸੁਗੰਧੀ ਭਰਿਆ ਫੁੱਲ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ, ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਸੀ। ਇਹੋ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ‘ਯਾਦਗਾਰ’ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਤੀਰਥ ਬਣੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਥੇ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਿੰਘਾਂ (ਨਿਹੰਗਾਂ) ਦੀ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਅਕਸਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। 1800 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨਮਤੀ ਰਹੁਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ।ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਦਾ ਸਦਰ-ਮੁਕਾਮ, ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਉਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਬੁਰਜ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬਦਇੰਤਜ਼ਾਮੀ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ 1802 ਈ. ਵਿਚ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰ ਆਕੀ ਹੋ ਕੇ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਬੈਠੇ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਭਰਾ-ਮਾਰੂ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਨੂੰ ਟਾਲ ਕੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਸਲਾਮਤੀ, ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੌਂਪਣਾ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਮੁਤਾਬਕ ਜਾਗੀਰ ਦਿਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸਿਆਣਪ ਭਰੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਇਸ ਕਦਰ ਵਧ ਗਈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰੇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਆਨ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਧਾੜਵੀਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਮਜਬੂਤੀ ਲਈ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜੰਗਾਂ (ਕਸੂਰ, ਅਟਕ, ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹਜ਼ਾਰਾ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਆਦਿ) ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਸਮੇਤ ਮੋਹਰੀ ਹੋ ਕੇ ਲੜੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਕਾਲੀ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀ ਤਾਦਾਦ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।

ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸੱਚੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਹ ਤੱਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਘੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨਮਾਨੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨੂੰ ਬੇਬਾਕੀ ਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਸਹਿਤ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰ ਕੇ ਠੀਕ ਕਰਵਾਇਆ। ਪੰਥਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਭਰੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਅਫਗਾਨਾਂ, ਡੋਗਰਿਆਂ, ਫਰੰਗੀਆਂ ਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਉਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। 1809 ਈ. ਨੂੰ ਮਿਸਟਰ ਮੈਟਕਾਫ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਇਆ। ਉਸ ਨਾਲ ਆਏ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਾਜ਼ੀਏ ਦਾ ਜਲੂਸ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੱਗਿਓਂ ਲੰਘਾਉਣ ਦੀ ਅੜੀ ਕਾਰਨ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਖਲ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਟਲ ਗਿਆ ਪਰ ਮੈਟਕਾਫ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਲ ਮਤਭੇਦ ਕਾਰਨ ਇਕ ਵਾਰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਥੇ ਸਮੇਤ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਪੰਥਕ ਕਾਜ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਮਤਭੇਦ ਭੁਲਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਰਤ ਆਏ।

ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। 1823 ਈ. ਵਿਚ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੀ ਸਰਹੱਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਦਿਖਾਈ ਬਹਾਦਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਾਸਾਨੀ ਕਾਰਨਾਮਾ ਸੀ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਹਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਪਾਸਾ ਹੀ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਇੱਥੇ ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣਾ ਉੱਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।

ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧ ਰਹੀ ਚੜ੍ਹਤ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਂ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲਸ਼ਕਰ ਨਾਲ ਲੁੰਡੇ (ਕਾਬਲ) ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਡਟਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। 13 ਮਾਰਚ 1823 ਈ. ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਹੋਈ ਕਿ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ ਜਾਵੇ। 14 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸਵੇਰ ਅਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲੀ ਕਿ ਰਾਤੀਂ 40 ਤੋਪਾਂ ਸਮੇਤ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਹੋਰ ਪੁੱਜ ਗਈ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਦੁਪਹਿਰ ਤਕ ਲੜਾਈ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ‘ਸੋਧੇ ਅਰਦਾਸੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ' ਠੀਕ ਨਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਸੌ (800 ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਅਤੇ 700 ਪੈਦਲ) ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਉਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ।

ਇਹ ਵੇਖ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਰੀ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਲੜਨ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਲੜਦਿਆਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਈ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਪਰ ਉਹ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਇਕ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘੋੜਾ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਥੀ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਲੜਨ ਲੱਗੇ। ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਬੀਰਤਾ ਦੇ ਐਸੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ ਕਿ ਅਫਗਾਨ ਲਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖੜ ਗਏ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜ ਨੱਸ ਗਈ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਰਿਹਾ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਜਹਾਦੀ ਵੱਲੋਂ ਛੁਪ ਕੇ ਚਲਾਈ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੇਤੂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੱਟ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਸਵਾ ਲੱਖ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਾਬਿਤ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੁਆਰਾ ‘ਅਕਾਲੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਐਸਾ ਜਜ਼ਬਾ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਜੁੱਗੋ ਜੁੱਗ ਸਾਡੇ ਲਈ ਰੌਸ਼ਨ ਮੁਨਾਰਾ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ। ਅਕਾਲੀ ਅਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਅਭਿਆਸੀ ਕਿਰਦਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਡੇ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਸੁੱਚਾ ਜੀਵਨ, ਨਿੱਜੀ ਸਵਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਕੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ।