ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿਤਰ ਬਾਣੀ ਸਰਬ-ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਔਗੁਣਾਂ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤਹਕਰਣ ਗੁਣਾਂ, ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਰੱਖਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਰੂਪਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ-ਕਸ਼ਟਾਂ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਪਰਉਪਕਾਰ ਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਹੋਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੱਕ, ਸੱਚ ਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੰਡ-ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਅਤੇ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਜੂਝਣ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੁਕਮ, ਰਜ਼ਾ, ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ, ਸਦਗੁਣ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਮੁਕਤੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਸ਼, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ ਅਮਲੀ ਗੁਰਸੂਤਰ (formulas) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਿਤਾਣੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।

ਵਾਹਿਗੁਰੂ : ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦਾ ਤਾਣ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਿਆਲੂ, ਕਿਰਪਾਲੂ, ਸੱਚ, ਪ੍ਰੇਮ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਨਿਰਭਉ, ਨਿਰਵੈਰ, ਮਿੱਠਬੋਲੜਾ, ਕਰਤਾ (ਮਹਾਂਕਿਰਤੀ), ਨਿਆਂਦਾਤਾ, ਸਰਬ-ਸਮਰੱਥ, ਦਾਤਾ, ਰਖਵਾਲਾ, ਪਤਿਤ ਪਾਵਨ, ਦੀਨਾਨਾਥ, ਅਨਾਥਾਂ ਦਾ ਨਾਥ, ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦਾ ਤਾਣ ਆਦਿ ਬੇਅੰਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਸਤੀ ਤਸੱਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਰਬਗੁਣ-ਸੰਪੰਨ ਹਸਤੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਓਤਪੋਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਿਮਰਨ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਬੇਮੁਥਾਜ ਹੋ ਕੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾ ਕੇ ਸਵੈਮਾਣ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਗ਼ਰੀਬ-ਨਿਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦੇ ਤਾਣ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਪਰਮ-ਹਸਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਨੇ ਹੀ ਗ਼ਰੀਬਾਂਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਜਾਮਨ ਬਣਨਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਰਬਗੁਣ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸਰਬਸਮਰੱਥ ਹਸਤੀ ਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰ ਜਾਬਰਾਂ, ਅਨਿਆਈਆਂ, ਧੱਕੇਸ਼ਾਹਾਂ ਤੋਂ ਸਹਿਮ ਕੇ ਦੱਬੂ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗਾ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰੇਗਾ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ‘ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦਾ ਤਾਣੁ’, ‘ਗ਼ਰੀਬ ਨਿਵਾਜ਼’, ‘ਦੀਨਾਨਾਥੁ’, ‘ਅਨਾਥਾ ਨਾਥੁ’ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹੋ ਹੈ :

– ਸਾਹਿਬੁ ਨਿਤਾਣਿਆ ਕਾ ਤਾਣੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,70)
- ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜੁ ਗੁਸਈਆ ਮੇਰਾ ਮਾਥੈ ਛਤ੍ਰ ਧਰੈ॥
- ਨੀਚਹ ਊਚ ਕਰੈ ਮੇਰਾ ਗੋਬਿੰਦੁ ਕਾਹੂ ਤੇ ਨ ਡਰੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1106)
– ਨਿਧਰਿਆ ਧਰ ਨਿਗਤਿਆ ਗਤਿ ਨਿਥਾਵਿਆ ਤੂ ਥਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1202)
- ਗਰੀਬਾ ਅਨਾਥਾ ਤੇਰਾ ਮਾਣਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 98)
ਅਨਾਥਾ ਨਾਥੁ ਦੀਨ ਦੁਖ ਭੰਜਨ ਆਪਿ ਲੀਏ ਲੜਿ ਲਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1269)
ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਅਨਾਥ ਕਰੁਣਾ ਮੈ ਸਾਜਨ ਮੀਤ ਪਿਤਾ ਮਹਤਰੀਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 203)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦੇ ਤਾਣ ਵਜੋਂ ਰੂਹਾਨੀਪਰਮਾਰਥੀ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਦਰਸਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਗੁਰੂ: ਗਰੀਬਾਂ-ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦਾ ਆਗੂ

ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਤਾਣੁ ਨਿਤਾਣੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1142)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਗੁਰੂ’ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਆਗੂ ਹੈ। ਆਗੂ ਦੀ ਕਥਨੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਧਿਰ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ? ਨਿਰਸੰਦੇਹ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਗੁਰੂ ਦੀ ਧਿਰ ਜਾਂ ਧੜਾ, ਸਾਰੀ ਖ਼ਲਕਤ ਹੈ। ਪਰ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਜਦ ਜਬਰ, ਜ਼ੁਲਮ, ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੀੜਤਾਂ ਅਤੇ ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ‘ਬਿਰਦ’ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਇਤਿਹਾਸ (1469-1708 ਈ.), ਇਸ ਸੱਚ ਦੀ ਪੁਖਤਾ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਗ਼ਰੀਬਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਚੌਧਰ ਦਾ ਰੋਅਬ ਜਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ-ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਖਤ ਤਾੜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਗਰੀਬਾ ਉਪਰਿ ਜਿ ਖਿੰਜੈ ਦਾੜੀ॥
ਪਾਰਬ੍ਰਹਮਿ ਸਾ ਅਗਨਿ ਮਹਿ ਸਾੜੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 199)

ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਦਮਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਲਿਤਾੜੇ ਹੋਏ ਲਾਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਫੁੱਟੇ ਰੱਬੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵੇਗ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਰੂਰ ਤਾਕਤਾਂ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਰੋਹ ਅੱਗੇ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹਾਂ, ਜਾਬਰਾਂ ਦਾ ਰੋਅਬ ਦਾਬ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਰਚਿਤ ਉਕਤ ਦਿਸ਼ਾਸੂਚਕ ਸਤਰਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੋ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਗੁਰੂ, ਨਿਮਾਣਿਆਂ-ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਾਥੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਹੰਕਾਰੀ ਚੌਧਰੀਆਂ ਅਤੇ ਧਨਾਢਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਨੀਚ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਲਾਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ॥
ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ॥
ਜਿਥੈ ਨੀਚ ਸਮਾਲੀਅਨਿ ਤਿਥੈ ਨਦਰਿ ਤੇਰੀ ਬਖਸੀਸ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 15)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਧਨਾਢਾਂ ਜਾਂ ਚੌਧਰੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀ ਤੁਲਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਿਤਾੜੇ ਹੋਏ ਨਿਤਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੀਨ, ਗਰੀਬ, ਮਸਕੀਨ, ਨਿਰਧਨ, ਨੀਚ, ਭਿਖਾਰੀ, ਗੋਲਾ (ਗੁਲਾਮ), ਦਾਸ, ਅਨਾਥ, ਨਿਮਾਣਾ, ਨਿਤਾਣਾ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਥਾਂ-ਪੁਰ-ਥਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ:

-ਮੈ ਗਰੀਬ ਮੈ ਮਸਕੀਨ ਤੇਰਾ ਨਾਮੁ ਹੈ ਅਧਾਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,727)
ਹਮ ਗਰੀਬ ਮਸਕੀਨ ਪ੍ਰਭ ਤੇਰੇ ਹਰਿ ਰਾਖੁ ਰਾਖੁ ਵਡ ਵਡਾ ਹੇ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,13)
ਹਮ ਭੀਖਕ ਭੇਖਾਰੀ ਤੇਰੇ ਤੂ ਨਿਜ ਪਤਿ ਹੈ ਦਾਤਾ॥
– ਪ੍ਰਣਵਤਿ ਨਾਨਕ ਹਮ ਤਾ ਕੇ ਦਾਸ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,666)
- ਤੂੰ ਸਾਚਾ ਸਾਹਿਬੁ ਦਾਸੁ ਤੇਰਾ ਗੋਲਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,224)

ਸੋ ਗੁਰੂ ਨਿਮਾਣਿਆਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ, ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਹਾਰਾ ਹੈ:

ਨਿਥਾਵੇ ਕਉ ਗੁਰਿ ਦੀਨੋ ਥਾਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 132)
ਨਿਮਾਨੋ ਕਉ ਗੁਰਿ ਕੀਨੋ ਮਾਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,395)

‘ਨਿਰਧਨ’ ਦਾ ਅਰਥ

ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਮੰਦਹਾਲੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਰਧਨ ਜਾਂ ਗ਼ਰੀਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਕਤ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਨਿਰਧਨ ਤੇ ਕੰਗਾਲ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ‘ਸੱਚ’ ਰੂਪੀ ਨਾਮਧਨ ਤੋਂ ਵਿਰਵਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਜਿਸ ਨੋ ਵਿਸਰੈ ਨਾਉ ਸੁ ਨਿਰਧਨੁ ਕਾਂਢੀਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 964)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਵੀ ਨਾਮ-ਵਿਹੂਣੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਨਿਰਧਨ' ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਕਹਿ ਕਬੀਰ ਨਿਰਧਨੁ ਹੈ ਸੋਈ॥

ਜਾ ਕੇ ਹਿਰਦੈ ਨਾਮੁ ਨ ਹੋਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1159)

‘ਨਿਰਧਨ’ ਦਾ ਇਹ ਅਰਥ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵਿਰਵੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ਰੀਬੀ ਜਾਂ ਨਿਰਧਨਤਾ ਦੀ ਹੀਣ-ਭਾਵਨਾ 'ਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਾਰਗ ਉਤੇ ਤੋਰਣ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੂਤਰ ਹੈ।

ਗ਼ਰੀਬੀ: ਹਲੀਮੀ ਜਾਂ ਪਰਾਧੀਨਤਾ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਗ਼ਰੀਬੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਹਲੀਮੀ ਲਈ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਧਨ-ਦੌਲਤ ਪੱਖੋਂ ਗ਼ਰੀਬ (ਨਿਰਧਨ) ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਨਾਮ-ਧਨ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਮਾਇਆਧਾਰੀ, ਭਾਵ ‘ਸੱਚ ਪੱਖੋਂ ਗ਼ਰੀਬ' ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਕੜਖੋਰ ਅਤੇ ਹੈਂਕੜਬਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਨਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਇਕ ਨਾਲ ਹਲੀਮੀ ਸਹਿਤ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ:

ਜਉ ਨਿਰਧਨੁ ਸਰਧਨ ਕੈ ਜਾਇ॥ ਆਗੇ ਬੈਠਾ ਪੀਠਿ ਫਿਰਾਇ॥1॥
ਜਉ ਸਰਧਨੁ ਨਿਰਧਨ ਕੈ ਜਾਇ॥ ਦੀਆ ਆਦਰੁ ਲੀਆ ਬੁਲਾਇ॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1159)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਜਾਂ ਹਲੀਮੀ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਵਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਅੱਗੇ ਪਾਪੀ ਵੀ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ :

ਗ਼ਰੀਬੀ ਗਦਾ ਹਮਾਰੀ॥ ਖੰਨਾ ਸਗਲ ਰੇਨੁ ਛਾਰੀ॥
ਇਸੁ ਆਗੈ ਕੋ ਨ ਟਿਕੈ ਵੇਕਾਰੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,628)

ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਨਿਮਰ ਜਾਂ ਹਲੀਮ ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ ਖੁਸ਼ਾਮਦੀ, ਅਧੀਨਗੀ ਜਾਂ ਮੁਥਾਜੀ ਨਹੀਂ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਮਰ ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਣਖ-ਸਵੈਮਾਣ ਨੂੰ ਦਾਅ ’ਤੇ ਲਾਉਣਾ ਪਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰਾਧੀਨਤਾ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੁੱਢੋਂ ਹੀ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਫਰੀਦਾ ਬਾਰਿ ਪਰਾਇਐ ਬੈਸਣਾ ਸਾਂਈ ਮੁਝੈ ਨ ਦੇਹਿ॥
ਜੇ ਤੂ ਏਵੈ ਰਖਸੀ ਜੀਉ ਸਰੀਰਹੁ ਲੇਹਿ॥
ਮਾਇਆਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1380)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਚੂਸ ਕੇ ਮਾਇਆ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਮ੍ਹਾਂਖੋਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਬੇਖਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਚਾਰ ਅਤੇ ਨਿਤਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਹਾਂ ਅਤੇ ਬਦਦੁਆਵਾਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਧਨ-ਮਾਲ, ਉਸ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ:

ਲੈਦਾ ਬਦ ਦੁਆਇ ਤੂੰ ਮਾਇਆ ਕਰਹਿ ਇਕਤ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 42)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੇ ਅੰਬਾਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ :

ਜਿਸ ਨੋ ਤੂੰ ਪਤੀਆਇਦਾ ਸੋ ਸਣੁ ਤੁਝੈ ਅਨਿਤ॥
ਇਸੁ ਜਰ ਕਾਰਣਿ ਘਣੀ ਵਿਗੁਤੀ ਇਨਿ ਜਰ ਘਣੀ ਖੁਆਈ॥
ਪਾਪਾ ਬਾਝਹੁ ਹੋਵੈ ਨਾਹੀ ਮੁਇਆ ਸਾਥਿ ਨ ਜਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 417)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਤੇ ਬੋਲਾ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਦੇਖਣ-ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਤਰਸਦੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਅਨਾਥਾਂ, ਬਿਮਾਰਾਂ ਤੇ ਲਾਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਸਕੀਆਂ ਸੁਣਨ ਦੀ ਉਸ ਕੋਲ ਵਿਹਲ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਅਤਿ ਅੰਨਾ ਬੋਲਾ॥
ਸਬਦੁ ਨ ਸੁਣਈ ਬਹੁ ਰੋਲ ਘਚੋਲਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 313)

ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ

ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀ ਵਿਤਕਰੇ ਭਰੀ ਵਰਣ-ਵੰਡ ਨੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਜੀਣਾ ਮੁਹਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਿਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜ਼ਿੱਲਤ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੇ ਮਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਛੜੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ‘ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ' ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਊਚ-ਨੀਚ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਛੂਤ-ਛਾਤ ਦੀ ਇਸ ਬੁਰਾਈ ਦੀ ਸਖਤ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਕੇ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਭਰਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਫਕੜ ਜਾਤੀ ਫਕੜੁ ਨਾਉ॥
ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਇਕਾ ਛਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,83)
ਜਾਤਿ ਕਾ ਗਰਬੁ ਨ ਕਰਿ ਮੂਰਖ ਗਵਾਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1127)

ਇਸੁ ਗਰਬ ਤੇ ਚਲਹਿ ਬਹੁਤੁ ਵਿਕਾਰਾ॥ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੋਤ ਦਾ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੋਣਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਵੰਡ-ਵਿਤਕਰੇ ਫਜ਼ੂਲ ਹਨ :

ਜਾਣਹੁ ਜੋਤਿ ਨ ਪੂਛਹੁ ਜਾਤੀ ਆਗੈ ਜਾਤਿ ਨ ਹੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,349)

ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ

ਵੈਦਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਲਾਚਾਰ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਇਹੋ ਆਵਾਜ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ:

ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 473)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਤਾਣੇ ਇਸਤਰੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਪੂਰਵਕ ਰੁਤਬਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਲਿੰਗ-ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਆਤਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:

- ਠਾਕੁਰੁ ਏਕੁ ਸਬਾਈ ਨਾਰਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 933)
- ਇਸੁ ਜਗ ਮਹਿ ਪੁਰਖੁ ਏਕੁ ਹੈ ਹੋਰ ਸਗਲੀ ਨਾਰਿ ਸਬਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 569)

ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਵਰਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿੰਗ-ਭੇਦ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:

ਸਖੀਹੋ ਸਹੇਲੜੀਹੋ ਮੇਰਾ ਪਿਰੁ ਵਣਜਾਰਾ ਰਾਮ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,436)
– ਨਿਮਾਣੀ ਨਿਤਾਣੀ ਹਰਿ ਬਿਨੁ ਕਿਉ ਪਾਵੈ ਸੁਖ ਮਹਲੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1108)
ਹਮ ਸਹ ਕੇਰੀਆ ਦਾਸੀਆ ਸਾਚਾ ਖਸਮੁ ਹਮਾਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 729)

ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਐਸ਼ਪ੍ਰਸਤ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਥਾਂ ਗ਼ਰੀਬਾਂਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦੀ ਸਬਰ ਸੰਤੋਖ ਵਾਲੀ ਸਾਦੀ ਤੇ ਸੰਜਮੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਵਡਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਭੋਗੀ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਐਸ਼ਪ੍ਰਸਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ:

– ਖਾਇਆ ਮੈਲੁ ਵਧਾਇਆ ਪੈਧੈ ਘਰ ਕੀ ਹਾਣਿ॥
ਬਕਿ ਬਕਿ ਵਾਦੁ ਚਲਾਇਆ ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਬਿਖੁ ਜਾਣਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1331)
– ਫਿਟੁ ਇਵੇਹਾ ਜੀਵਿਆ ਜਿਤੁ ਖਾਇ ਵਧਾਇਆ ਪੇਟੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 790)
- ਸੰਤਨ ਕਾ ਦਾਨਾ ਰੂਖਾ ਸੋ ਸਰਬ ਨਿਧਾਨ॥
ਗ੍ਰਿਹਿ ਸਾਕਤ ਛਤੀਹ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇ ਬਿਖੂ ਸਮਾਨ॥2॥
ਭਗਤ ਜਨਾ ਕਾ ਲੂਗਰਾ ਓਢਿ ਨਗਨ ਨ ਹੋਈ॥
ਸਾਕਤ ਸਿਰਪਾਉ ਰੇਸਮੀ ਪਹਿਰਤ ਪਤਿ ਖੋਈ॥3॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 811)

ਗ਼ਰੀਬਾਂ-ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਮਹਿੰਗੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਰੁੱਖੀ-ਮਿੱਸੀ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਡਿਆਇਆ ਹੈ:

- ਹਰਿ ਰੁਖੀ ਰੋਟੀ ਖਾਇ ਸਮਾਲੇ॥
ਹਰਿ ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲੇ॥
ਖਾਇ ਖਾਇ ਕਰੇ ਬਦਫੈਲੀ ਜਾਣੁ ਵਿਸੂ ਕੀ ਵਾੜੀ ਜੀਉ॥
ਫਰੀਦਾ ਰੋਟੀ ਮੇਰੀ ਕਾਠ ਕੀ ਲਾਵਣੁ ਮੇਰੀ ਭੁਖ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 105)
ਜਿਨਾ ਖਾਧੀ ਚੋਪੜੀ ਘਣੇ ਸਹਨਿਗੇ ਦੁਖ॥28॥
ਰੁਖੀ ਸੁਖੀ ਖਾਇ ਕੈ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਪੀਉ॥
ਫਰੀਦਾ ਦੇਖਿ ਪਰਾਈ ਚੋਪੜੀ ਨਾ ਤਰਸਾਏ ਜੀਉ॥29॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1379)

ਧਨ ਦੀ ਸੰਤੁਲਤ ਵੰਡ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰ-ਗ਼ਰੀਬ ਦਾ ਪਾੜਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਪਾੜੇ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਧਨ ਦੀ ਕਾਣੀ-ਵੰਡ ਹੈ। ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦਾ ਮੁੱਠੀ-ਭਰ ਮਾਇਆਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ, ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਮੂਲ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਲੋੜ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਾਧਨਾਂ/ਪੂੰਜੀ ਦਾ ਹੋਣਾ,ਦੋਨੋਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੁੱਖਾਂ-ਕਲੇਸ਼ਾਂ, ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਿਹਤਰੀਨ ਗੁਰ (ਤਰੀਕਾ) ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਜਿਸੁ ਗ੍ਰਿਹਿ ਬਹੁਤੁ ਤਿਸੈ ਗ੍ਰਿਹਿ ਚਿੰਤਾ॥
ਜਿਸੁ ਗ੍ਰਿਹਿ ਥੋਰੀ ਸੁ ਫਿਰੈ ਭ੍ਰਮੰਤਾ॥
ਦੁਹੂ ਬਿਵਸਥਾ ਤੇ ਜੋ ਮੁਕਤਾ ਸੋਈ ਸੁਹੇਲਾ ਭਾਲੀਐ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1019)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਨਵਾਰੀ ਪਲੰਘ, ਭਾਵ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਫਟੀ ਹੋਈ ਰਜਾਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਫੂਸ (ਪਰਾਲੀ) ਦੀ ਝੁੱਗੀ ਵਿਚ ਦਿਨ ਕਟੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਭਾਵ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੱਖਣਾ ਹੈ:

ਕਾਹੂ ਦੀ ਪਾਟ ਪਟੰਬਰ ਕਾਹੂ ਪਲਘ ਨਿਵਾਰਾ॥
ਕਾਹੂ ਗਰੀ ਗੋਦਰੀ ਨਾਹੀ ਕਾਹੂ ਖਾਨ ਪਰਾਰਾ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,479)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਰੂਪ ਦੇਗ਼ ਸਭ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਹੈ, ਜਿਥੋਂ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਬਣਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:

ਧਰਤੀ ਦੇਗ ਮਿਲੈ ਇਕ ਵੇਰਾ ਭਾਗੁ ਤੇਰਾ ਭੰਡਾਰੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1190)

ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵਾਰਥੀ ਬਿਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮਝੇ ਅਤੇ ਦਾਤਾਂ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਭੰਡਾਰੀ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲੇ। ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰ (ਖੋਹ) ਕੇ ਖਾਣ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਅਧਰਮ ਕਰਮ ਜਾਣੇ:

ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ॥
ਗੁਰੁ ਪੀਰੁ ਹਾਮਾ ਤਾ ਭਰੇ ਜਾ ਮੁਰਦਾਰੁ ਨ ਖਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 141)

ਨਿਤਾਣੇ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਜੂਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਰੀਬਾਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਸ ਦਾ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਫੋਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਿਤਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਵੈਮਾਣ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਖੁਦ ਜਦੋਜਹਿਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਧਰਮੀ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਜੂਝਣ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਣੀਕਾਰ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਾਜਕ ਨਿਰਾਦਰੀ ਦੀ ਜਿੱਲ੍ਹਣ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਇੱਜ਼ਤ-ਸਵੈਮਾਣ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ:

ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 142)

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਸਮਝ ਕੇ ਡਰਨਾ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਗ਼ਲਤ ਹਨ:

ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥
ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,1427)

ਧਰਮੀ-ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਇਕ ਵੱਡੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੀਨਾਂ, ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਤੇ ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਲਈ ਜੂਝਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਮਿਸ਼ਨ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ, ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਕਾਇਰਤਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਤੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਮਲੀ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨਾ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਸੂਰਮਾ ਉਸੇ ਨੂੰ ਤਸੱਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਦੀਨਾਂ, ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਿਧੜਕ ਹੋ ਕੇ ਲੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਉਹ ਅੰਤਮ ਦਮ ਤਕ ਜੂਝਦਿਆਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਗਗਨ ਦਮਾਮਾ ਬਾਜਿਓ ਪਰਿਓ ਨੀਸਾਨੈ ਘਾਉ॥
ਖੇਤੁ ਜੁ ਮਾਂਡਿਓ ਸੂਰਮਾ ਅਬ ਜੂਝਨ ਕੋ ਦਾਉ॥1॥
ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ ਜੁ ਲਰੈ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ॥
ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕਟਿ ਮਰੈ ਕਬਹੂ ਨ ਛਾਡੈ ਖੇਤੁ॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1105)

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਮਲ

ਨਿਰਸੰਦੇਹ, ਗੁਰਬਾਣੀ, ਦਮਨ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਨਿਤਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਅਨਾਥਾਂ, ਨਿਮਾਣਿਆਂ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ, ਨਿਥਾਵਿਆਂ, ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਡਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰਿਆਂ ਨੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਰਵਾਣੇ ਹਾਕਮਾਂ, ਅਮੀਰਾਂ, ਵਜ਼ੀਰਾਂ, ਚੌਧਰੀਆਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਦੀ ਸਾਖੀ ਸਮੇਤ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮੁੱਚਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੁਨਰਲੇਖਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਗ਼ਰੀਬ ਬਿਹਾਰੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਬਚਪਨ ਬਿਤਾਉਣਾ, ਨੌਕਰਾਂ-ਚਾਕਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਪਲੇ ਇਕ ਵਿਹਲੜ ਤੇ ਅਮੀਰ ਨੌਜਵਾਨ ਹੱਥੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਨਿਤਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਬਾਟੇ ’ਚੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕਰਨਾ, “ਇਨਹੀ ਕੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕੇ ਸਜੇ ਹਮ ਹੈ' ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਕੇ ਦਮਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਨਿਤਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਇਨਸਾਨੀਅਤ-ਦੋਖੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਭਰਨਾ ਅਤੇ ‘ਗਰੀਬ ਦਾ ਮੂੰਹ ਗੁਰੂ ਕੀ ਗੋਲਕ' ਸਮਝਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ, ਇਹ ਚੋਣਵੇਂ ਤੱਥ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਗਰੀਬਾਂ-ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਵਾਜਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਪਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਮਲ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਤੱਥ, ਪੁਨਰ-ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਲੇਖਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਹਨ।

ਸੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਗਰੀਬਾਂ-ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਰਜ ਪਵਿਤਰ ਬਾਣੀ, ਦੀਨਾਂਗ਼ਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਜਾਂ ਮੁਫ਼ਤਖੋਰੀ ਦੀਆਂ ਫਹੁੜੀਆਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੁਥਾਜੀ ਤੇ ਅਧੀਨਗੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਹੈ। ਅਜੋਕਾ ਸਮਾਜ ਜਦ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਬੇਹੱਦ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਗਰ ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਨਿਤਾਣੇ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੇ ਸੱਚੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿੱਤਰ ਪੈਣ ਤਾਂ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਪਰਨੀ ਯਕੀਨੀ ਹੈ।