ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਮਾਨਵੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਵਿਕਾਸਗਤੀ ਦੇ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਮਾਨਵੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮੇਂ-ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਘਟ ਕੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀਆਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਆਵਾਸ-ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਹੁਧਰਮੀ, ਬਹੁ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਮਿਸ਼ਰਤ ਸਮਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਰਥ-ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੀਬਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਰੀਝ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਅਨੇਕ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਉਪਰਾਲੇ, ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਰਥ-ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਰਹੇ ਹਨ। ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਰਥ-ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਲੋੜ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ ਤੇ ਬਹੁ-ਪਾਸਾਰੀ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਅਣਭਿੱਜ ਰਹਿ ਗਏ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੀ ਮੌਖਿਕ ਤੇ ਲਿਖਤ, ਦੋਨੋਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਲੰਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿਚ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ 'ਪਟੀ ਲਿਖੀ' ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਸ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ-ਸੰਕੋਚ ਭਰਪੂਰ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਹਰ ਸੰਭਵ ਲਾਹਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦੁਵੱਲੀ ਪਹੁੰਚ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਮੌਲਿਕ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮੁਖ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀ, ਵਰਤਮਾਨ ਉਤਰਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਅੰਤਰ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਪਹੁੰਚ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮਝ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਖਿੰਡਾਅ ਸਦਕਾ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸਾਡੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਮਾਨਵੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਤਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਸਾਈ ਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਹੁੰਚਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਰਾਹੀਂ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਡੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਰਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਗਿਆਸਾ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤਾ ਲਈ ਨਵੇਂ ਜੁਗ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਿਬੇਕਸ਼ੀਲ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਮਲ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਜੀਵਨਮੁਖ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਝ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸਵੈ-ਸੰਬੋਧਨੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਲਿਕ ਖੂਬੀਆਂ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਖੂਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪਟੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹਿੱਤ ਵੰਨਗੀ ਮਾਤਰ ਵਿਉਂਤੇ ਗਏ ਅਰਥ-ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਵੈ-ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਰਾਵਾਂ, ਸੁਝਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮਾਂ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ‘ਪਟੀ’ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਤੁੱਛ ਸਮਝ ਦੀ ਉਪਜ, ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਸਕਰਨ, ਸੂਝਵਾਨ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਰੱਖਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥
ਸਿਰਜਨਹਾਰ-ਪਾਲਣਹਾਰ-ਮੇਟਣਹਾਰ ਅਨੰਤ-ਅਸੀਮ ਪਰਮਸਚੁ ਇਕ ਹੈ, (ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ) ਰਹਿਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਹੈ।

ਰਾਗੁ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 1 ਪਟੀ ਲਿਖੀ

ਰਾਗੁ

ਇਸ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਰਾਗ ਆਸਾ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ 'ਰੰਜ੍‍' ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ 'ਰਾਗ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕਈ ਅਰਥ ਹਨ : ਰੰਗ, ਵਰਣ, ਰੰਜਕ ਵਸਤੂ; ਲਾਲ ਰੰਗ, ਲਾਲੀ; ਪ੍ਰੇਮ, ਪਿਆਰ, ਸਨੇਹ, ਪ੍ਰੀਤ-ਭਾਵਨਾ; ਹਰਸ਼, ਖੁਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਆਨੰਦ; ਵਿਸ਼ਿਸਟ ਗਾਇਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਦਿ।1

ਸੰਗੀਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਸੁਰਾਂ ਤੇ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਸਜੀ ਉਸ ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਨੀ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਰਾਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਸਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾ ਕੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦਤ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਉਪਜ, ਬਹੁਭਾਂਤੀ ਸੁਰ-ਸੰਗਤੀਆਂ, ਅੰਦਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਜੋਏ ਸੈਂਕੜੇ ਰਾਗ, ਰੂਹਾਨੀ ਸਕੂਨ ਬਖਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਸੰਗੀਤਕ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਰਾਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ' ਅਰਥਾਤ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦੌਰਾਨ ਬਾਣੀ-ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੀ ਸਿਲਸਿਲੇਬੱਧ ਅਤੇ ਸਿਰਲੇਖਬੱਧ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਬਾਖੂਬੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਆਸਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ 31 ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਸਾ ਰਾਗ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪੰਨਾ 347 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ 'ਆਸ਼ਾ' ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਤਦਭਵੀ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ 'ਆਸਾ' ਦੇ ਕਈ ਅਰਥ ਮਿਲਦੇ ਹਨ : ਆਸ, ਉਮੀਦ; ਭਰੋਸਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ; ਆਸਰਾ, ਸਹਾਰਾ; ਚਾਹ, ਇੱਛਾ, ਕਾਮਨਾ; ਮਤਲਬ, ਮਨੋਰਥ, ਅਭਿਪ੍ਰਾਇ, ਤਾਤਪਰਜ; ਇਕ ਸੰਗੀਤਕ ਰਾਗ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਦਿ।2

ਆਸਾ ਰਾਗ ਨੂੰ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਮਨੋਭਾਵ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਾਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਨਵੀ ਮਨ ਅੰਦਰ ਸਵੈ-ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਸਾ ਰਾਗ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਕ ਲੋਕ-ਧੁਨ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਯੋਗਦਾਨ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਹੈ।3

ਮਹਲਾ 1

ਇੱਥੇ 'ਮਹਲਾ' ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ – ਹਲੂਲ (ਉਤਰਣ) ਦੀ ਥਾਂ, ਠਹਿਰਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਮਕਾਮ ਜਾਂ ਟਿਕਾਣਾ, ਸਰੀਰ ਆਦਿ।4 ਦਬਿਸਤਾ-ਨੇ-ਮਜਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ 'ਮਹਲ' ਦਾ ਅਰਥ ਹਲੂਲ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਮਹਲ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਤਾਈਂ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਹਲੂਲ ਕਰਦਾ (ਉਤਾਰਦਾ) ਹੈ।5 ਗੁਰਜੋਤਿ ਜਿਸ ਗੁਰੂ-ਸਰੀਰ (ਮਹਲ) ਵਿਚ ਹਲੂਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਉਹ 'ਮਹਲਾ' ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਹਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਜ '1' (ਏਕਾ) ਅੰਕ, ਗਿਣਤੀ-ਸੂਚਕ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੁਰਜੋਤਿ ਅਰਥਾਤ 'ਨਾਨਕ' ਪਦ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਰੀਰਕ ਵਜੂਦ ਦੀ ਕਾਲਗਤ-ਤਰਤੀਬ ਦਾ ਸੂਚਕ ਪਦ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਮਹਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਅੰਕ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਇਕ ਜਾਂ ਏਕ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ 'ਪਹਿਲਾ' ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਮਹਲਾ 1 ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ - ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ।

ਪਟੀ ਲਿਖੀ

ਪਟੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ – ਅੱਖਰ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਤਖਤੀ ਜਾਂ ਫੱਟੀ ਜੋ ਲੱਕੜੀ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਦਾ ਚੌਰਸ ਜਾਂ ਆਇਤਾਕਾਰ ਟੁੱਕੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿੱਦਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਪੱਟੀ ਜਾਂ ਫੱਟੀ (ਤਖ਼ਤੀ) ਉੱਪਰ ਲਿਪੀ ਦੇ ਚਿਹਨਾਂ/ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਦੇ 'ੳ', 'ਅ', 'ੲ'…ਆਦਿ। ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ-ਰਚਨਾ (ਜਿਵੇਂ 'ੳ' ਊਠ, 'ਅ' ਅਨਾਰ, 'ੲ' ਇੱਟ…ਆਦਿ) ਕਰਨੀ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਾਕ-ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਵਚਨਕਾਰੀ …। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ 'ਪਟੀ' ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਬਾਣੀ-ਰੂਪਾਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਦੇ ਚਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰਵਚਨਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਲਿਪੀ-ਚਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖੋਂ ਪਟੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਖਣ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜਾਂ ਸਨਾਤਨੀ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਦੇਸੀ ਲੋਕ-ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਵਰਤਣ6 ਦੀ ਪਹਿਲ-ਕਦਮੀ ਕਰਨਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਉੱਪਰ ਹੀ ਚੰਗੇ ਪੂਰਨੇ ਪਾ ਕੇ ਮਾਨਵੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਨ ਕਰਨਾ ਲੋੜਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਵਿੱਦਿਆਦਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਨਮੁਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਕੀਕੀ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਚਨਬੱਧ ਅਤੇ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣ। ਇੱਥੇ 'ਪਟੀ' ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕੀ-ਅਰਥ, ਹਿਰਦੇ ਰੂਪ ਤਖਤੀ ਅਤੇ 'ਲਿਖੀ' ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕੀ-ਅਰਥ, ਬਾਣੀ-ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ-ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੁਆਰਾ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਤਖਤੀ ਉੱਪਰ ਉੱਕਰਨਾ ਹੈ।ਇਸ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਰਮ-ਉਦੇਸ਼, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ਲਿਖਣ ਜਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮੰਤਵ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਸੰਚਾਰਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਹਰ ਵਕਤ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਅਧਾਰਭੂਮੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਨਾ 432-34 ਉੱਪਰ ਦਰਜ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਾਉ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੋ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਦੇ 35 ਬੰਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸਸੈ ਸੋਇ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਜਿਨਿ ਸਾਜੀ ਸਭਨਾ ਸਾਹਿਬੁ ਏਕੁ ਭਇਆ ॥
ਸੇਵਤ ਰਹੇ ਚਿਤੁ ਜਿਨ੍‍ ਕਾ ਲਾਗਾ ਆਇਆ ਤਿਨ੍‍ ਕਾ ਸਫਲੁ ਭਇਆ ॥1॥ (ਪੰਨਾ 432)

ਸ = 'ਸਸਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਉਹ ਇਕ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਇਨਾਤ ਬਣਾਈ ਹੈ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਨਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਸਾਰਥਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।1।

ਮਨ ਕਾਹੇ ਭੂਲੇ ਮੂੜ ਮਨਾ ॥
ਜਬ ਲੇਖਾ ਦੇਵਹਿ ਬੀਰਾ ਤਉ ਪੜਿਆ ॥1॥ ਰਹਾਉ ॥ (ਪੰਨਾ 432)

ਰਹਾਉ

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਹਾਉ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਵ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।7 ਵੱਖ ਵੱਖ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਅਰਥ ਮਿਲਦੇ ਹਨ – ਠਹਿਰਾਉ, ਟਿਕਾਉ, ਵਿਸ਼ਰਾਮ, ਸਥਾਈ, ਟੇਕ ਆਦਿ।8

ਰਹਾਉ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਗਾਇਨ ਜਾਂ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਸਥਾਈ ਜਾਂ ਟੇਕ ਬਣਾ ਕੇ ਹਰ ਅੰਤਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਰਹਾਉ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਸਵੀਕਾਰੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਣੀ-ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੀ ਇਕ ਪਾਠਗਤ ਇਕਾਈ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ-ਭਾਵ ਜਾਂ ਸਾਰਤੱਤ, ਰਹਾਉ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸਮੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

'ਰਹਾਉ' ਦਾ ਸਬਕ:

ਹੇ ਮੇਰੇ ਬੇਸਮਝ ਮਨ! ਤੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਭੁੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?

ਹੇ ਵੀਰ (ਮੇਰੇ ਮਨ! ਤੂੰ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ) ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ (Educated) ਤਾਂ ਸਮਝੀਂ, ਜਦ ਆਪਣੀ ਚੰਗੀ-ਮਾੜੀ ਕਰਨੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦੇਵੇਂ।1।ਰਹਾਉ।

ਈਵੜੀ ਆਦਿ ਪੁਰਖੁ ਹੈ ਦਾਤਾ ਆਪੇ ਸਚਾ ਸੋਈ ॥
ਏਨਾ ਅਖਰਾ ਮਹਿ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖਿ ਬੂਝੈ ਤਿਸੁ ਸਿਰਿ ਲੇਖੁ ਨ ਹੋਈ ॥2॥ (ਪੰਨਾ 432)

ੲ = 'ਈਵੜੀ' (ਈੜੀ) ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਉਹ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਮੂਲ ਪਰਮਹਸਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਿਜ਼ਕਦਾਤਾ ਹੈ।

ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਗੁਰੂ-ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੋ ਕੇ (ਪਟੀ ਦੇ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਕਰਨੀ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।2।

ਊੜੈ ਉਪਮਾ ਤਾ ਕੀ ਕੀਜੈ ਜਾ ਕਾ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਇਆ ॥
ਸੇਵਾ ਕਰਹਿ ਸੇਈ ਫਲੁ ਪਾਵਹਿ ਜਿਨੀ੍ ਸਚੁ ਕਮਾਇਆ ॥3॥ (ਪੰਨਾ 432)

ੳ = 'ਊੜਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

(ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨ!) ਉਸ ਬੇਅੰਤ ਸੱਚ ਦੀ ਉਸਤਤ (ਸਿਮਰਨ) ਕਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੂਰਨ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਸਿਮਰਨ (ਸਵੈ-ਸੰਸ਼ੋਧਨ) ਕਰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਉਹੀ ਇਨਸਾਨ ਜੀਵਨ-ਉਦੇਸ਼ (ਸੱਚ ਆਧਾਰਿਤ ਉਚੇਰੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ) ਰੂਪੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਮਲ-ਅਭਿਆਸ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ।3।

ਙੰਙੈ ਙਿਆਨੁ ਬੂਝੈ ਜੇ ਕੋਈ ਪੜਿਆ ਪੰਡਿਤੁ ਸੋਈ ॥
ਸਰਬ ਜੀਆ ਮਹਿ ਏਕੋ ਜਾਣੈ ਤਾ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਈ ॥4॥ (ਪੰਨਾ 432)

ਙ = 'ਙਙਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਉਹੀ ਇਨਸਾਨ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕੋਈ (ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਸਚਿਆਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਕੀਕੀ) ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇ।

(ਜੇਕਰ ਉਹ ਸੱਚ ਆਧਾਰਿਤ ਉਚੇਰੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਸਿੱਖ ਕੇ) ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਹਉਮੈਂ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹੇਗਾ।4।

ਕਕੈ ਕੇਸ ਪੁੰਡਰ ਜਬ ਹੂਏ ਵਿਣੁ ਸਾਬੂਣੈ ਉਜਲਿਆ ॥
ਜਮ ਰਾਜੇ ਕੇ ਹੇਰੂ ਆਏ ਮਾਇਆ ਕੈ ਸੰਗਲਿ ਬੰਧਿ ਲਇਆ ॥5॥ (ਪੰਨਾ 432)

ਕ = 'ਕਕਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਜਦ ਮੇਰੇ ਕੇਸ, (ਸਚਿਆਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੀ ਉਮਰ ਅਜਾਈਂ ਬੀਤ ਜਾਣ 'ਤੇ) ਕਮਲ ਵਾਂਗੂੰ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਬਣ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ; (ਤਦ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਇਹ ਚਿੱਟੇ ਕੇਸ) ਮੌਤ ਦੇ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਜਸੂਸ ਆ ਗਏ ਹਨ (ਭਾਵ ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ ਹੈ) ਜਦਕਿ ਮੈਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀਆਂ ਜੰਜ਼ੀਰਾਂ ਨੇ ਜਕੜ ਲਿਆ ਹੈ।5।

ਖਖੈ ਖੁੰਦਕਾਰੁ ਸਾਹ ਆਲਮੁ ਕਰਿ ਖਰੀਦਿ ਜਿਨਿ ਖਰਚੁ ਦੀਆ ॥
ਬੰਧਨਿ ਜਾ ਕੈ ਸਭੁ ਜਗੁ ਬਾਧਿਆ ਅਵਰੀ ਕਾ ਨਹੀ ਹੁਕਮੁ ਪਇਆ ॥6॥ (ਪੰਨਾ 432)

ਖ = 'ਖਖਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਖੁਦਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਖਰੀਦ (ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਬਣਾ) ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਰਿਜ਼ਕ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ;

ਜਿਸ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਧੀਨ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਦੂਜੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੀ।6।

ਗਗੈ ਗੋਇ ਗਾਇ ਜਿਨਿ ਛੋਡੀ ਗਲੀ ਗੋਬਿਦੁ ਗਰਬਿ ਭਇਆ ॥
ਘੜਿ ਭਾਂਡੇ ਜਿਨਿ ਆਵੀ ਸਾਜੀ ਚਾੜਣ ਵਾਹੈ ਤਈ ਕੀਆ ॥7॥ (ਪੰਨਾ 432)

ਗ = 'ਗਗਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਗੋਬਿੰਦ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਮਾਣ (ਫ਼ਖਰ) ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ (ਰੂਪੀ ਗੋਲ ਚੱਕ) ਨੂੰ ਚਲਾ/ਘੁਮਾ ਕੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਜਿਸ ਨੇ (ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਅਨੁਭਵ-ਵਿਹੂਣੇ ਕੱਚੇ) ਭਾਂਡੇ ਘੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਰੂਪੀ ਆਵੀ (ਕਰਮਭੂਮੀ) ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਉਪਰ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਪਕਾਉਣ (ਅਰਥਾਤ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ-ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਪਰਪੱਕ ਕਰਨ) ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਕਰਮਭੂਮੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ (ਭਖਾ) ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਘਘੈ ਘਾਲ ਸੇਵਕੁ ਜੇ ਘਾਲੈ ਸਬਦਿ ਗੁਰੂ ਕੈ ਲਾਗਿ ਰਹੈ ॥
ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਜੇ ਸਮ ਕਰਿ ਜਾਣੈ ਇਨ ਬਿਧਿ ਸਾਹਿਬੁ ਰਮਤੁ ਰਹੈ ॥8॥ (ਪੰਨਾ 432)

ਘ = 'ਘਘਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਜੇ ਸੇਵਕ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ (ਵਚਨਬੱਧ) ਰਹੇ ਅਤੇ (ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਢਾਲਣ ਲਈ) ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ-ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ;

ਜੇ ਉਹ (ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ) ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਮਾਲਕ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ-ਸੰਜੋਗ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਰਹੇਗਾ।8।

ਚਚੈ ਚਾਰਿ ਵੇਦ ਜਿਨਿ ਸਾਜੇ ਚਾਰੇ ਖਾਣੀ ਚਾਰਿ ਜੁਗਾ ॥
ਜੁਗੁ ਜੁਗੁ ਜੋਗੀ ਖਾਣੀ ਭੋਗੀ ਪੜਿਆ ਪੰਡਿਤੁ ਆਪਿ ਥੀਆ ॥9॥ (ਪੰਨਾ 432)

ਚ = 'ਚਚਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ (ਗਿਆਨ-ਸਰੋਤਾਂ), ਚਾਰ ਖਾਣੀਆਂ (ਉਤਪਤੀ-ਸਰੋਤਾਂ) ਅਤੇ ਚਾਰ ਜੁਗਾਂ (ਕਾਲ-ਖੰਡਾਂ) ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਉਹ ਹਰ ਕਾਲ-ਖੰਡ ਵਿਚ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਨਿਰਲਿਪਤ-ਲੁਪਤ) ਸੰਜੋਗੀ-ਸੂਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰੇ ਉਤਪਤੀ-ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਰਬ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਵਿਚ (ਜੀਵਨਸੱਤਾ ਦੇ ਸੰਜੋਗੀ-ਸੂਤਰ ਵਜੋਂ) ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਚੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਉਪਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਪਭੋਗਤਾ ਹੈ ਅਤੇ (ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਹਾਂ-ਸਰੋਤ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਿਖਲਾਈ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ) ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਅਨੁਭਵੀ ਸਿਖਲਾਈਦਾਤਾ (ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ) ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੈ।9।

ਛਛੈ ਛਾਇਆ ਵਰਤੀ ਸਭ ਅੰਤਰਿ ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਭਰਮੁ ਹੋਆ ॥
ਭਰਮੁ ਉਪਾਇ ਭੁਲਾਈਅਨੁ ਆਪੇ ਤੇਰਾ ਕਰਮੁ ਹੋਆ ਤਿਨ੍‍ ਗੁਰੂ ਮਿਲਿਆ ॥10॥ (ਪੰਨਾ 433)

ਛ = 'ਛਛਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

(ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ!) ਸਭ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇਰੀ ਦੈਵੀ-ਰੂਹ (ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ) ਵਰਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਭਰਮ ਵੀ ਤੇਰਾ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

(ਵਿਕਾਸ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਰੱਬੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਵਿਰੋਧ- ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਸੰਜੋਗ-ਵਿਜੋਗ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਜੁਗਤਕਾਰੀ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ) ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਭਰਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ (ਸੱਚ ਦੇ ਅਭਿਲਾਖੀ ਉੱਦਮਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ) ਉੱਪਰ ਤੇਰਾ ਰਹਿਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਰੂਹਾਨੀ-ਆਗੂ ਮਿਲ ਪਿਆ ਹੈ।10।

ਜਜੈ ਜਾਨੁ ਮੰਗਤ ਜਨੁ ਜਾਚੈ ਲਖ ਚਉਰਾਸੀਹ ਭੀਖ ਭਵਿਆ ॥
ਏਕੋ ਲੇਵੈ ਏਕੋ ਦੇਵੈ ਅਵਰੁ ਨ ਦੂਜਾ ਮੈ ਸੁਣਿਆ ॥11॥ (ਪੰਨਾ 433)

ਜ = 'ਜਜਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਮੈਂ ਜਾਚਕ-ਸੇਵਕ, ਉਸ ਗਿਆਨ/ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਜਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਖਾਤਰ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ, ਭਾਵ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵ-ਜਾਤੀਆਂ (ਦੀ ਵਿਕਾਸ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਤਜਰਬੇ) ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।

{ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕ੍ਰਮ-ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਲੰਬੇਰੀ-ਔਖੇਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰੀ ਸਿਖਲਾਈ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਪਰੰਤੂ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।}

ਗਿਆਨ ਦੀ ਇਹ ਖੈਰਾਤ/ਸਿਖਲਾਈ (ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਿਖਲਾਈ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਾਂ ਵਿਕਾਸ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਵੀ ਆਤਮ ਅੰਦਰ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ) ਇਕ ਤੂੰ ਹੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਇਕ ਤੂੰ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ; (ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਾਲਾ) ਹੋਰ ਦੂਜਾ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ।11।

ਝਝੈ ਝੂਰਿ ਮਰਹੁ ਕਿਆ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜੋ ਕਿਛੁ ਦੇਣਾ ਸੁ ਦੇ ਰਹਿਆ ॥
ਦੇ ਦੇ ਵੇਖੈ ਹੁਕਮੁ ਚਲਾਏ ਜਿਉ ਜੀਆ ਕਾ ਰਿਜਕੁ ਪਇਆ ॥12॥(ਪੰਨਾ 433)

ਝ = 'ਝਝਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਹੇ ਪ੍ਰਾਣੀ! (ਰੋਜ਼ੀ/ਜੀਵਨ-ਨਿਰਬਾਹ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਬੇਵਜ੍ਹਾ) ਝੁਰ-ਝੁਰ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ-ਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਹਾਰ ਲਈ ਸਤਿਪੁਰਖ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਨੁਸਾਰ) ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਹਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਮੁਤਾਬਕ (ਅੰਨ-ਪਾਣੀ) ਦੇ ਦੇ ਕੇ ਦੇਖਭਾਲ/ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ-ਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਚਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।12।

ਞੰਞੈ ਨਦਰਿ ਕਰੇ ਜਾ ਦੇਖਾ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਾਹੀ ॥
ਏਕੋ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਸਭ ਥਾਈ ਏਕੁ ਵਸਿਆ ਮਨ ਮਾਹੀ ॥13॥

ਞ = 'ਞਞਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਮੈਂ ਸੱਚ-ਸੰਜੋਗੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਰਥਾਤ ਰੱਬੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਜਿਧਰ ਵੀ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; (ਕਿਉਂਕਿ) ਹਰ ਥਾਂ ਇਕੋ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਪ੍ਰਾਣਵੰਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉਹ ਇਕ ਸਤਿਪੁਰਖ ਸਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 13।

ਟਟੈ ਟੰਚੁ ਕਰਹੁ ਕਿਆ ਪ੍ਰਾਣੀ ਘੜੀ ਕਿ ਮੁਹਤਿ ਕਿ ਉਠਿ ਚਲਣਾ ॥
ਜੂਐ ਜਨਮੁ ਨ ਹਾਰਹੁ ਅਪਣਾ ਭਾਜਿ ਪੜਹੁ ਤੁਮ ਹਰਿ ਸਰਣਾ ॥14॥ (ਪੰਨਾ 433)

ਟ = 'ਟੈਂਕਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਹੇ ਪ੍ਰਾਣੀਓਂ! (ਧਨ-ਦੌਲਤ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ) ਛਲ-ਫਰੇਬ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹੋ? (ਕੀ ਪਤਾ) ਘੜੀ ਜਾਂ ਦੋ ਘੜੀ ਨੂੰ ਕਦ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਠ (ਮਰ) ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਮਾਨਵ ਜੀਵਨ ਨੂੰ (ਛਲ-ਫਰੇਬ ਵਾਲੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕੰਮਾਂ ਦੇ) ਜੂਏ ਵਿਚ ਨਾ ਹਾਰੋ ਅਰਥਾਤ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਗਵਾਉ ਬਲਕਿ ਤੁਸੀਂ ਭੱਜ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਹਰਿ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਵੋ (ਭਾਵ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਫਜ਼ੂਲ ਦੇ ਗੈਰ-ਉਸਾਰੂ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਉਸਾਰੂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਵੋ)।14।

ਠਠੈ ਠਾਢਿ ਵਰਤੀ ਤਿਨ ਅੰਤਰਿ ਹਰਿ ਚਰਣੀ ਜਿਨ੍‍ ਕਾ ਚਿਤੁ ਲਾਗਾ ॥
ਚਿਤੁ ਲਾਗਾ ਸੇਈ ਜਨ ਨਿਸਤਰੇ ਤਉ ਪਰਸਾਦੀ ਸੁਖੁ ਪਾਇਆ ॥15॥ (ਪੰਨਾ 433)

ਠ = 'ਠਠਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਪਰਮਸ਼ਾਂਤੀ ਵਰਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਤ ਹਰੀ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਸੱਚ-ਅਨੁਸਾਰੀ ਜੀਵਨ-ਪੰਧ ਉਤੇ ਚੱਲ ਪਏ ਹਨ।

(ਹੇ ਹਰੀ-ਪ੍ਰਭੂ!) ਤੇਰੀ ਰਹਿਮਤ ਸਦਕਾ ਇਹ ਪਰਮਸ਼ਾਂਤੀ ਜਾਂ ਆਨੰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ (ਸੱਚ-ਅਨੁਸਾਰੀ ਜੀਵਨ-ਪੰਧ ਨਾਲ) ਜੁੜ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ (ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਕਸ਼ਟਾਂ ਤੋਂ) ਪਾਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੱਚ-ਅਨੁਸਾਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।15।

ਡਡੈ ਡੰਫੁ ਕਰਹੁ ਕਿਆ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜੋ ਕਿਛੁ ਹੋਆ ਸੁ ਸਭੁ ਚਲਣਾ ॥
ਤਿਸੈ ਸਰੇਵਹੁ ਤਾ ਸੁਖੁ ਪਾਵਹੁ ਸਰਬ ਨਿਰੰਤਰਿ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ॥16॥

ਡ = 'ਡਡਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਐ ਪ੍ਰਾਣੀਓ! ਅਡੰਬਰ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ।

ਜੋ ਸਤਿਪੁਰਖ ਸਰਬ ਪਸਾਰੇ ਅੰਦਰ ਇਕਰਸ ਪ੍ਰਾਣਵੰਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ; ਤਾਂ (ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਵੱਸ਼ ਹੀ) ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋਗੇ।16।

ਢਢੈ ਢਾਹਿ ਉਸਾਰੈ ਆਪੇ ਜਿਉ ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ ਤਿਵੈ ਕਰੇ ॥
ਕਰਿ ਕਰਿ ਵੇਖੈ ਹੁਕਮੁ ਚਲਾਏ ਤਿਸੁ ਨਿਸਤਾਰੇ ਜਾ ਕਉ ਨਦਰਿ ਕਰੇ ॥17॥ (ਪੰਨਾ 433)

ਢ = 'ਢਢਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ/ਸਿਰਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਸੰਦ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ/ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚ-ਸੰਜੋਗੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ/ਰੱਬੀ ਨਜ਼ਰ ਬਖਸ਼ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ (ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਕਟਾਂ ਰੂਪ ਤੂਫਾਨੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਕੇ) ਪਾਰ ਲੰਘਾ/ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।17।

ਣਾਣੈ ਰਵਤੁ ਰਹੈ ਘਟ ਅੰਤਰਿ ਹਰਿ ਗੁਣ ਗਾਵੈ ਸੋਈ ॥
ਆਪੇ ਆਪਿ ਮਿਲਾਏ ਕਰਤਾ ਪੁਨਰਪਿ ਜਨਮੁ ਨ ਹੋਈ ॥18॥ (ਪੰਨਾ 433)

ਣ = 'ਣਾਣਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਉਹੀ ਇਨਸਾਨ ਹਰਿ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਇਨ (ਗ੍ਰਹਿਣ) ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਮਰਦਾ/ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਐਸਾ ਗੁਣਵਾਨ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪੇ ਨੂੰ ਸਿਰਜਨਹਾਰ/ਕਰਤਾਰ (ਦੀ ਗੁਣਵੰਤ ਹਸਤੀ) ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।18।

{ਅਰਥਾਤ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਿਖਰੀ ਅਨੁਭਵ ਜਾਂ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣ ਕਾਰਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਦਾ ਅਭਿਲਾਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।}

ਤਤੈ ਤਾਰੂ ਭਵਜਲੁ ਹੋਆ ਤਾ ਕਾ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਇਆ ॥
ਨਾ ਤਰ ਨਾ ਤੁਲਹਾ ਹਮ ਬੂਡਸਿ ਤਾਰਿ ਲੇਹਿ ਤਾਰਣ ਰਾਇਆ ॥19॥ (ਪੰਨਾ 433)

ਤ = 'ਤਤਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

(ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਤੌਖਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਰੂਪ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਾਲੀ ਸਹੀ ਸਿਖਲਾਈ/ਵਿੱਦਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਜੀਵਨ-ਸਾਗਰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ (ਡੋਬੂ/ਔਖਾ) ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤਲਾ-ਕਿਨਾਰਾ (ਲਕਸ਼/ਟੀਚਾ) ਹੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ।

ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤੈਰਨ (ਜੀਣ) ਦੀ ਜੁਗਤ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਜਾਂ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਮੈਂ ਡੁੱਬ (ਬਰਬਾਦ ਹੋ) ਚਲਿਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਤਾਰਨਹਾਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! (ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਦੇ ਸਹੀ ਗੁਰ/ਸਕਲਿਲਸ ਸਿਖਾ ਕੇ) ਮੈਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ/ਬਚਾ ਲੈ।19।

ਥਥੈ ਥਾਨਿ ਥਾਨੰਤਰਿ ਸੋਈ ਜਾ ਕਾ ਕੀਆ ਸਭੁ ਹੋਆ ॥
ਕਿਆ ਭਰਮੁ ਕਿਆ ਮਾਇਆ ਕਹੀਐ ਜੋ ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ ਸੋਈ ਭਲਾ ॥20॥

ਥ = 'ਥਥਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਜਿਸ ਕਰਤਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਇਹ ਸਰਬ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਪਸਾਰਾ ਸਿਰਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ (ਵਿੱਥਾਂ/ਵਿਰਲਾਂ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਭਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਾਇਆ? ਉਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਹੈ (ਅਰਥਾਤ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਚਲਣਾ ਹੀ ਹੁਕਮ-ਬਰਦਾਰੀ ਹੈ)।20।

ਦਦੈ ਦੋਸੁ ਨ ਦੇਊ ਕਿਸੈ ਦੋਸੁ ਕਰੰਮਾ ਆਪਣਿਆ ॥
ਜੋ ਮੈ ਕੀਆ ਸੋ ਮੈ ਪਾਇਆ ਦੋਸੁ ਨ ਦੀਜੈ ਅਵਰ ਜਨਾ ॥21॥ (ਪੰਨਾ 433)

ਦ = 'ਦਦਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

(ਆਪਣੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ/ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਲਈ) ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇਵਾਂ ਬਲਕਿ (ਇਹ ਸਮਝਾਂ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ) ਦੋਸ਼ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਹੈ।

(ਹੇ ਮਨ! ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਏਨੀ ਸਮਝ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਆ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ) ਮੈਂ ਜੋ ਵੀ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਦਾ ਫਲ ਮੈਂ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; (ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ/ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਲਈ) ਹੋਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦਿਆ ਕਰਾਂ।21।

{ਅਰਥਾਤ ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲ ਉਂਗਲ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਮੈਂ ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਵਾਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।}

ਧਧੈ ਧਾਰਿ ਕਲਾ ਜਿਨਿ ਛੋਡੀ ਹਰਿ ਚੀਜੀ ਜਿਨਿ ਰੰਗ ਕੀਆ ॥
ਤਿਸ ਦਾ ਦੀਆ ਸਭਨੀ ਲੀਆ ਕਰਮੀ ਕਰਮੀ ਹੁਕਮੁ ਪਇਆ ॥22॥(ਪੰਨਾ 433)

ਧ = 'ਧਧਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਜਿਸ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਕਲਾਕਾਰ ਨੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਰੰਗੀਨ ਕਰ (ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਬਣਾ) ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾ ਕੇ ਸੰਚਾਲਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਹਰੀ-ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ-ਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪੂਰਬਲੇ ਕਰਮਾਂ (ਭਾਗ/ਹਿੱਸੇ) ਅਰਥਾਤ ਨਸਲੀ ਵਿਰਸੇ (heredity) ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਬਖਸ਼ੇ ਹੋਏ ਰੂਪਰੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।22।

ਨੰਨੈ ਨਾਹ ਭੋਗ ਨਿਤ ਭੋਗੈ ਨਾ ਡੀਠਾ ਨਾ ਸੰਮ੍ਹਲਿਆ ॥
ਗਲੀ ਹਉ ਸੋਹਾਗਣਿ ਭੈਣੇ ਕੰਤੁ ਨ ਕਬਹੂੰ ਮੈ ਮਿਲਿਆ ॥23॥ (ਪੰਨਾ 433)

ਨ = 'ਨਨਾ' ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਬਖਸ਼ੇ ਹੋਏ ਖਾਧ-ਪਦਾਰਥ ਮੈਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤਦਾ/ ਵਰਤਦੀ ਹਾਂ; ਪਰੰਤੂ ਮੈਂ ਨਾ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਚੇਤੇ/ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਹੇ ਸੁਹਾਗਣ ਭੈਣੇ! (ਸੱਚ-ਸੰਜੋਗੀ ਸੁਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਰੂਹੇ! ਸੱਚ ਤੋਂ ਵਿਜੋਗੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਕਰਕੇ) ਮੈਂ ਗੱਲਾਂ ਜਾਂ ਗਿਆਨ-ਚਰਚਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਹਾਗਣ (ਧਰਮੀ/ਆਸਤਿਕ) ਬਣੀ ਫਿਰਦੀ ਹਾਂ; ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪ੍ਰਭੂ (ਸਤਿਪੁਰਖ) ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਮਿਲਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ।23।

{ਅਰਥਾਤ ਧਰਮੀ ਜਾਂ ਆਸਤਿਕ ਅਖਵਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਅਜੇ ਤਕ ਸੱਚ ਦੇ ਹਕੀਕੀ ਅਮਲ-ਅਭਿਆਸ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ-ਅਹਿਸਾਸ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਹੈ।}

ਪਪੈ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਪਰਮੇਸਰੁ ਵੇਖਣ ਕਉ ਪਰਪੰਚੁ ਕੀਆ ॥
ਦੇਖੈ ਬੂਝੈ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਜਾਣੈ ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ॥24॥ (ਪੰਨਾ 433)

ਪ = ‘ਪਪਾ’ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਾਡੀ ਦੇਖਭਾਲ/ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਪਸਾਰਾ ਰਚਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਵਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; (ਸਾਡੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ) ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਦੇਖਭਾਲ/ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।24।

ਫਫੈ ਫਾਹੀ ਸਭੁ ਜਗੁ ਫਾਸਾ ਜਮ ਕੈ ਸੰਗਲਿ ਬੰਧਿ ਲਇਆ ॥
ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਸੇ ਨਰ ਉਬਰੇ ਜਿ ਹਰਿ ਸਰਣਾਗਤਿ ਭਜਿ ਪਇਆ ॥25॥ (ਪੰਨਾ 433)

ਫ = ‘ਫਫਾ’ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਸਾਰਾ ਮਾਨਵ-ਜਗਤ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ (ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ) ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ (ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ) ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਹਿਮਤ/ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਸਦਕਾ ਜਿਹੜੇ ਇਨਸਾਨ ਉੱਦਮ ਕਰਕੇ ਹਰੀ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਜਾ ਪਏ, ਉਹ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ। ਅਰਥਾਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾਂ ਆਲਸ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ।25।

ਬਬੈ ਬਾਜੀ ਖੇਲਣ ਲਾਗਾ ਚਉਪੜਿ ਕੀਤੇ ਚਾਰਿ ਜੁਗਾ ॥
ਜੀਅ ਜੰਤ ਸਭ ਸਾਰੀ ਕੀਤੇ ਪਾਸਾ ਢਾਲਣਿ ਆਪਿ ਲਗਾ ॥26॥ (ਪੰਨਾ 433)

ਬ = ‘ਬਬਾ’ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਪ੍ਰਭੂ ਚਾਰ ਜੁਗਾਂ (ਕਾਲ-ਖੰਡਾਂ) ਨੂੰ ਚੌਪੜ/ਚੌਸਰ ਦੇ ਚਾਰ ਪੱਲੇ ਬਣਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ-ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡਣ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵ-ਜੰਤ ਨਰਦਾਂ (ਗੋਟਾਂ) ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ (ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡਣ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਮੌਤ ਰੂਪੀ) ਪਾਸਿਆਂ (Dices) ਨੂੰ ਖੁਦ ਹੀ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।26।

ਭਭੈ ਭਾਲਹਿ ਸੇ ਫਲੁ ਪਾਵਹਿ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਜਿਨ੍‍ ਕਉ ਭਉ ਪਇਆ ॥
ਮਨਮੁਖ ਫਿਰਹਿ ਨ ਚੇਤਹਿ ਮੂੜੇ ਲਖ ਚਉਰਾਸੀਹ ਫੇਰੁ ਪਇਆ ॥27॥ (ਪੰਨਾ 434)

ਭ = ‘ਭਭਾ’ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਹਿਮਤ/ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਸਦਕਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸਮਝ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਚਿਆਰਤਾ/ਸਵੈ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਰੂਪ ਮੁਕਤੀ-ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਜਦਕਿ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਸੱਚ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਮੱਤ ਦੇ ਪਿਛਲੱਗ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ-ਚੱਕਰ (ਆਵਾਗਵਨ) ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੜ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।27।

ਅਰਥਾਤ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਪੱਧਰ ਦਾ ਗ਼ੈਰਮਾਨਵੀ ਜੀਵਨ ਭੋਗਣ ਕਾਰਨ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਿਖਰੀ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਫਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਮੰਮੈ ਮੋਹੁ ਮਰਣੁ ਮਧੁਸੂਦਨੁ ਮਰਣੁ ਭਇਆ ਤਬ ਚੇਤਵਿਆ ॥
ਕਾਇਆ ਭੀਤਰਿ ਅਵਰੋ ਪੜਿਆ ਮੰਮਾ ਅਖਰੁ ਵੀਸਰਿਆ ॥28॥(ਪੰਨਾ 434)

ਮ = ‘ਮੰਮਾ’ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਮੋਹ (ਸਵੈ-ਅਗਿਆਨਤਾ), ਮੌਤ ਅਤੇ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਸੱਚ-ਪ੍ਰਭੂ) ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਤਦ ਚੇਤੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਦ ਜੀਵਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵਿਜੋਗੀ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦਾ (ਸਿੱਖਦਾ) ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮ’ ਅੱਖਰ (ਮੋਹ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਜਾਣਨ) ਦਾ ਸਬਕ ਵਿਸਰਿਆ ਰਿਹਾ।28।

ਅਰਥਾਤ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵਿਜੋਗੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵੈ-ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੌਤ ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯਯੈ ਜਨਮੁ ਨ ਹੋਵੀ ਕਦ ਹੀ ਜੇ ਕਰਿ ਸਚੁ ਪਛਾਣੈ ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਆਖੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਬੂਝੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਏਕੋ ਜਾਣੈ॥29॥ (ਪੰਨਾ 434)

ਯ = ‘ਯਯਾ’ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ, (ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਜੀਵਨ ਦੇ) ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ (ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਿਖਰੀ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਕਾਸ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੋ (ਗਿਆਨ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਪਾਂਧੀ ਬਣ) ਕੇ ਸੱਚ ਬੋਲੇਗਾ; ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਤਲਾਸ਼ੇਗਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ/ਵਾਹ-ਵਾਸਤਾ ਰਖੇਗਾ।29।

ਰਾਰੈ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਸਭ ਅੰਤਰਿ ਜੇਤੇ ਕੀਏ ਜੰਤਾ ॥
ਜੰਤ ਉਪਾਇ ਧੰਧੈ ਸਭ ਲਾਏ ਕਰਮੁ ਹੋਆ ਤਿਨ ਨਾਮੁ ਲਇਆ ॥30॥ (ਪੰਨਾ 434)

ਰ = ‘ਰਾਰਾ’ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਰੱਬ ਨੇ ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸ/ਧੜਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉਸ ਨੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਕਿਰਤਕਾਰ (ਰਿਜ਼ਕ) ’ਤੇ ਲਾ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਉੱਪਰ ਉਸ ਦਾ ਰਹਿਮੋ-ਕਰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ (ਸੱਚ) ਆਪਣੀ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿਚ ਵਸਾ ਲਿਆ ਹੈ।30।

ਲਲੈ ਲਾਇ ਧੰਧੈ ਜਿਨਿ ਛੋਡੀ ਮੀਠਾ ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਕੀਆ ॥
ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਸਮ ਕਰਿ ਸਹਣਾ ਭਾਣੈ ਤਾ ਕੈ ਹੁਕਮੁ ਪਇਆ ॥31॥ (ਪੰਨਾ 434)

ਲ = ‘ਲਲਾ’ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਲਗਾ ਰੱਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਇਆ (ਮੇਰ-ਮਮਤਾ) ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਮੋਹ-ਪਸਾਰਾ ਰਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ;

ਖਾਣਾ, ਪੀਣਾ (ਸਭ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਮਾਣਨਾ) ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਨੂੰ ਭਲਾ ਕਰ ਕੇ ਮੰਨਣਾ ਜਾਂ ਹੱਸ ਕੇ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।31।

ਵਵੈ ਵਾਸੁਦੇਉ ਪਰਮੇਸਰੁ ਵੇਖਣ ਕਉ ਜਿਨਿ ਵੇਸੁ ਕੀਆ ॥
ਵੇਖੈ ਚਾਖੈ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਜਾਣੈ ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ॥32॥ (ਪੰਨਾ 434)

ਵ = ‘ਵਵਾ’ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਪਰਮੇਸਰ, ਸਭਨਾਂ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਦਾਤਾ (ਵਾਸਦੇਵ) ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਉਹ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਹਰ ਥਾਂ ਵਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ/ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।32।

ੜਾੜੈ ਰਾੜਿ ਕਰਹਿ ਕਿਆ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤਿਸਹਿ ਧਿਆਵਹੁ ਜਿ ਅਮਰੁ ਹੋਆ ॥
ਤਿਸਹਿ ਧਿਆਵਹੁ ਸਚਿ ਸਮਾਵਹੁ ਓਸੁ ਵਿਟਹੁ ਕੁਰਬਾਣੁ ਕੀਆ ॥33॥ (ਪੰਨਾ 434)

ੜਾੜੈ ਰਾੜਿ ਕਰਹਿ ਕਿਆ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤਿਸਹਿ ਧਿਆਵਹੁ ਜਿ ਅਮਰੁ ਹੋਆ ॥
ਤਿਸਹਿ ਧਿਆਵਹੁ ਸਚਿ ਸਮਾਵਹੁ ਓਸੁ ਵਿਟਹੁ ਕੁਰਬਾਣੁ ਕੀਆ ॥33॥ (ਪੰਨਾ 434)

ੜ = ‘ੜਾੜਾ’ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਹੇ ਪ੍ਰਾਣੀਓ! ਫਜ਼ੂਲ ਦੇ ਝਗੜੇ ਕਿਸ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਉਸ ਸੱਚ-ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਤੀ (ਧਿਆਨ) ਵਿਚ ਵਸਾਉ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ (ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਤੇ) ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਿਮਰਤੀ (ਧਿਆਨ) ਵਿਚ ਵਸਾਉ ਅਤੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਉ; ਅਰਥਾਤ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਮਲ-ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹ ਅੰਗ ਬਣਾ ਲਉ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਸੱਚ ਉਤੋਂ ਨਿਛਾਵਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ, ਸੱਚ ਦੇ ਅਮਲ-ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।33।

ਹਾਹੈ ਹੋਰੁ ਨ ਕੋਈ ਦਾਤਾ ਜੀਅ ਉਪਾਇ ਜਿਨਿ ਰਿਜਕੁ ਦੀਆ ॥
ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਵਹੁ ਹਰਿ ਨਾਮਿ ਸਮਾਵਹੁ ਅਨਦਿਨੁ ਲਾਹਾ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਲੀਆ ॥34॥ (ਪੰਨਾ 434)

ਹ = ‘ਹਾਹਾ’ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਜਿਸ ਹਰੀ-ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ (ਰੋਜ਼ੀ/ਖੁਰਾਕ) ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਜਾਂ ਨਿਆਮਤਾਂ ਬਖਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

(ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਪ੍ਰਾਣੀਓ!) ਤੁਸੀਂ ਹਰੀ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ (ਸੱਚ) ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਮਰਤੀ (ਧਿਆਨ) ਵਿਚ ਵਸਾਉ ਅਤੇ ਹਰੀ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਉ! (ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਅਧਾਰਿਤ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਫਿਰ) ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਸ ਹਰੀ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਲਾਹਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।34।

ਅਰਥਾਤ ਸੱਚ ਦੇ ਅਮਲ ਅਭਿਆਸ ਦੁਆਰਾ ਸਵੈ-ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਰੀ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ (ਸੱਚ) ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿਚ ਉਤਾਰ ਕੇ ਸਾਂਭੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਆਇੜੈ ਆਪਿ ਕਰੇ ਜਿਨਿ ਛੋਡੀ ਜੋ ਕਿਛੁ ਕਰਣਾ ਸੁ ਕਰਿ ਰਹਿਆ ॥
ਕਰੇ ਕਰਾਏ ਸਭ ਕਿਛੁ ਜਾਣੈ ਨਾਨਕ ਸਾਇਰ ਇਵ ਕਹਿਆ ॥35॥1॥ (ਪੰਨਾ 434)

ਅ = ‘ਐੜਾ’ (ਆਇੜਾ) ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ:

ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਖੁਦ ਸਾਜ ਕੇ ਸੰਚਾਲਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, (ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ/ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ) ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਉਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਇਰ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ) ਨਾਨਕ (ਦੇਵ ਜੀ) ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਜੋ ਵੀ ਕਰ-ਕਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਅਰਥਾਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।35।

ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ :

1. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ (1990); ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕੋਸ਼ (2003); ਵਾਮਨ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਆਪਟੇ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਹਿੰਦੀ ਕੋਸ਼ (2012) ਅਤੇ ਡਾ. ਹਰਦੇਵ ਬਾਹਰੀ, ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ (1995).
2. ਉਹੀ.
3. ਪ੍ਰੋ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਰਾਗ ਰਤਨਾਵਲੀ (1997), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਨਾ 70.
4. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ (1990); ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਫ਼ਾਰਸੀ-ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ (1996)
5. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ (1990).
6. ਡਾ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ (ਚੀਮਾ), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ: ਜੁਗਤ ਅਤੇ ਪਾਸਾਰ (2008) , ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਕਾਦਮੀ, ਜਲੰਧਰ, ਪੰਨਾ 140-41.
7. ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕੋਸ਼ (2003).
8. ਉਹੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ (1990).