ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ, ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ-ਵਿਗਾਸੀ ਰਮਜ਼ਾਂ ਗੁਰਸੂਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਮਲ ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਧਰਮ ਪੰਥਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਰਬਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਅਤੇ ਨਿਵੇਕਲੇਪਨ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ' ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਕਾਦਰ, ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਰਬੱਤ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਰਬਕਾਲੀ ਅਤੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਵਿਗਸਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਰ ਸਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਬ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

1. ਰੂਹਾਨੀ ਸਰੋਕਾਰ

ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਪਸਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸਾਰੇ ਤਾਰਾਮੰਡਲ (Constellations), ਸਾਰੀਆਂ ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ (Galaxies) ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ (Solar System), ਸਭ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਸੂਰਜਮੰਡਲ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੂਲਿਤ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ, ਬਨਸਪਤੀ, ਸਮੇਤ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਸਭ ਵਸਤਾਂ/ਤੱਤ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹਨ। ਉਹ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਅੰਸ਼/ਆਤਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ/ਵਿਆਪਕ ਹੈ:

ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ॥
ਤਿਸ ਦੈ ਚਾਨਣਿ ਸਭ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 13)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੋਤ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਹੋਂਦ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ‘ਨਾਮ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤ/ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਾਜਰ-ਨਾਜਰ ਸਰੂਪ (ਨਾਮ) ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਵਜ੍ਹਾ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ/ਵਿਛੜ ਚੁੱਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਸਰੋਤ ਦੇ ਜੋਤ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਮੁੜ ਮਿਲਣ/ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਹਾਨੀ ਸਰੋਕਾਰ ਹੈ:

ਭਈ ਪਰਾਪਤਿ ਮਾਨੁਖ ਦੇਹੁਰੀਆ॥
ਗੋਬਿੰਦ ਮਿਲਣ ਕੀ ਇਹ ਤੇਰੀ ਬਰੀਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 12)

2. ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ ਸਚਿਆਰ/ਗੁਰਮੁਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਘਾੜਤ ਲਈ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ/ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਗੁਣਵੰਤ/ਨਰੋਈ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ-ਸੁੱਚੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਚਿਆਰ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ, ਚਰਿੱਤਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਗੁਰਸੂਤਰਾਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਸੋਮਾ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਹਾਜਰ ਨਾਜਰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਉਸ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹਿਣ (ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ...) ਸਮੇਤ ਅਨਿਕ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਗੁਰਸੂਤਰ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਸਾਈ ਨਾਮ ਸਾਧਨਾ (ਅਭਿਆਸ) ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਹਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਕੁਦਰਤ ਅਨਕੂਲ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਕੁਦਰਤੀ ਖਾਧ-ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ-ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

-ਕਰਿ ਇਸਨਾਨੁ ਸਿਮਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਅਪਨਾ ਮਨ ਤਨ ਭਏ ਅਰੋਗਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 611)

-ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 8)

-ਬਲਿਹਾਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਵਸਿਆ॥ ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਜਾਈ ਲਖਿਆ ॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 469)

-ਬਾਬਾ ਹੋਰੁ ਖਾਣਾ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰੁ॥ ਜਿਤੁ ਖਾਧੈ ਤਨੁ ਪੀੜੀਐ ਮਨ ਮਹਿ ਚਲਹਿ ਵਿਕਾਰ॥1॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 16)

-ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਪਵਿਤ੍ਰੁ ਹੈ ਦਿਤੋਨੁ ਰਿਜਕੁ ਸੰਬਾਹਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 472)

3. ਲੋਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਘਾੜਤ ਲਈ ਰੂਹਾਨੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਕ ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਨਵ-ਸਿਰਜਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਘੜਨ, ਸੰਵਾਰਨ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉੱਚਿਤ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਲਈ ਪਰਵਾਰ (family) ਅਤੇ ਪਰਵਰਿਸ਼ (Parenting) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਰੋਕਾਰ, ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਰਥੀ ਮਹਾਂਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ/ਊਰਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ:

-ਖੇਲਿ ਖਿਲਾਇ ਲਾਡ ਲਾਡਾਵੈ ਸਦਾ ਸਦਾ ਅਨਦਾਈ॥
ਪ੍ਰਤਿਪਾਲੈ ਬਾਰਿਕ ਕੀ ਨਿਆਈ ਜੈਸੇ ਮਾਤ ਪਿਤਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1213)

-ਹਰਿ ਜੀ ਮਾਤਾ ਹਰਿ ਜੀ ਪਿਤਾ ਹਰਿ ਜੀਉ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਕ॥
ਹਰਿ ਜੀ ਮੇਰੀ ਸਾਰ ਕਰੇ ਹਮ ਹਰਿ ਕੇ ਬਾਲਕ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1101)

-ਤੁਮ ਦਾਤੇ ਠਾਕੁਰ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਕ ਨਾਇਕ ਖਸਮ ਹਮਾਰੇ॥
ਨਿਮਖ ਨਿਮਖ ਤੁਮ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਹੁ ਹਮ ਬਾਰਿਕ ਤੁਮਰੇ ਧਾਰੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 673)

ਸਿੱਖਿਆ (Education), ਸਿਖਲਾਈ (Training) ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ (Media) ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ/ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਅਕਸਰ ਸਰਕਾਰਪੱਖੀ/ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ/ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਹਾਕਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ (ਵੋਟਰਾਂ) ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਣ ਲਈ ਘੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਮਨਕਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੀ ਘੱਟਗਿਣਤੀ, ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਅਤੇ ਦਲਿਤ/ਦਮਿਤ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਰਗ ਆਪਣੇ ਹੱਕ-ਹਕੂਕਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ/ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਲਈ ਜੂਝਦੇ-ਲੜਦੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਧੀਨ ਅਸ਼ਾਂਤੀ, ਅਸੰਤੋਸ਼ ਅਤੇ ਜਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਨਿਰੰਤਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਪੂੰਜੀ ਅਤੇ ਸਰਮਾਇਆ ਕੁਝ ਹੱਥਾਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਆਮ
ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਹਾਸ਼ੀਏ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ; ਰਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ, ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ, ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਲਈ ਕਾਦਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਰਥੀ/ਆਦਰਸ਼ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ, ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਘੜਨ, ਸੰਵਾਰਨ-ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਜੁਗਤਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਬੇਗਮ ਪੁਰਾ ਸਹਰ ਕੋ ਨਾਉ॥ ਦੂਖੁ ਅੰਦੋਹੁ ਨਹੀ ਤਿਹਿ ਠਾਉ॥
ਨਾਂ ਤਸਵੀਸ ਖਿਰਾਜੁ ਨ ਮਾਲੁ॥ ਖਉਫੁ ਨ ਖਤਾ ਨ ਤਰਸੁ ਜਵਾਲੁ॥1॥
ਅਬ ਮੋਹਿ ਖੂਬ ਵਤਨ ਗਹ ਪਾਈ॥ ਊਹਾਂ ਖੈਰਿ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਭਾਈ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਕਾਇਮੁ ਦਾਇਮੁ ਸਦਾ ਪਾਤਿਸਾਹੀ॥ ਦੋਮ ਨ ਸੇਮ ਏਕ ਸੋ ਆਹੀ॥
ਆਬਾਦਾਨੁ ਸਦਾ ਮਸਹੂਰ ॥ ਊਹਾਂ ਗਨੀ ਬਸਹਿ ਮਾਮੂਰ॥2॥
ਤਿਉ ਤਿਉ ਸੈਲ ਕਰਹਿ ਜਿਉ ਭਾਵੈ॥ ਮਹਰਮ ਮਹਲ ਨ ਕੋ ਅਟਕਾਵੈ॥
ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ਖਲਾਸ ਚਮਾਰਾ॥ ਜੋ ਹਮ ਸਹਰੀ ਸੁ ਮੀਤੁ ਹਮਾਰਾ॥3॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 345)

ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਕ ਐਸੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਚਿੰਤਾ-ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀਆਂ ਉਚੇਰੀਆਂ ਦੈਵੀ ਕਦਰਾਂਕੀਮਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

4. ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਗਲੋਬਲ ਸਰੋਕਾਰ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮਸਾਲ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਏਕ ਪਿਤਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਮਿੱਟੀ, ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ, ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ ਆਦਿ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਧਰਤੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਸਾਂਝੀ ਦੇਗ’ ਵਜੋਂ ਤਸੱਵਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਧਰਤੀ ਦੇਗ ਮਿਲੈ ਇਕ ਵੇਰਾ ਭਾਗੁ ਤੇਰਾ ਭੰਡਾਰੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1190)

ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਲਈ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ/ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਹੈ:

ਅਵਰੁ ਜੋਨਿ ਤੇਰੀ ਪਨਿਹਾਰੀ॥
ਇਸੁ ਧਰਤੀ ਮਹਿ ਤੇਰੀ ਸਿਕਦਾਰੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 374)

ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸਦਵਰਤੋਂ, ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਉੱਪਰ ਹੀ ਆਇਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਰਹੀ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਧਾਰਮਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਭੂਗੋਲਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ, ਜਾਤੀ, ਨਸਲੀ, ਰੰਗ, ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਹਰ ਪਖੋਂ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾਵਾਂ (ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣਾਂ) ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਉਮੈਂ-ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਇਹੀ ਵੰਨਸੁਵੰਨਤਾਵਾਂ, ਵੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫਿਰਕੂ ਨਫਰਤ, ਹਿੰਸਾ, ਮਾਰ-ਧਾੜ, ਅਸ਼ਾਂਤੀ, ਦੰਗੇ-ਫਸਾਦ, ਜੰਗਾਂ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੈਰਇਨਸਾਨੀ/ਗੈਰਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦੁਭਰ/ਨਰਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਸਮੇਤ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਇਕ ਜੋਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪ੍ਰੇਮ, ਸਾਂਝ, ਸਹਿਹੋਂਦ ਅਤੇ ਮਿਲਵਰਤਨ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ:

-ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ ਤੂੰ ਕਿਸੈ ਨ ਦਿਸਹਿ ਬਾਹਰਾ ਜੀਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 97)

-ਏਕੁ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ ਤੂ ਮੇਰਾ ਗੁਰ ਹਾਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 611)

-ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕਉ ਬਨਿ ਆਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1299)

5. ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ-ਸਾਸ਼ਤਰੀ ਸਰੋਕਾਰ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਧਰਤ-ਮੰਡਲ ਉੱਪਰ ਵੱਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ‘ਕੇਤੀਆ ਬਾਣੀ' ਦੀ ਵਿਸਮਾਦੀ ਧੁਨੀ ਦੁਆਰਾ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਦਭੁੱਤ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਸੋਝੀ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿਚ ਇਹ ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਈ ਵਰਤਾਰਾ ਪਰਸਪਰ ਸੰਚਾਰ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰ ਅੜਿੱਕਾ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਕਈ ਵਾਰ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਦਬਦਬੇ/ਗਲਬੇ ਅਧੀਨ ਪਰਾਈ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਖਤ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:

ਘਰਿ ਘਰਿ ਮੀਆ ਸਭਨਾਂ ਜੀਆਂ ਬੋਲੀ ਅਵਰ ਤੁਮਾਰੀ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1191)

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਖੇਤਰੀ/ਇਲਾਕਾਈ ਪੱਖੋਂ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਪਬੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ, ਸਿੰਧੀ, ਮਰਾਠੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ, ਬੰਗਾਲੀ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਵਿਚ ਸਮੋਈ ਹੋਈ ਵੇਖੀ-ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਦਾ ਲਿਖਣ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ-ਪ੍ਰਬੰਧ, ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਨਿਆਰਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ/ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਪਾਠ ਦੇ ਅਰਥ, ਅਨੁਵਾਦ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ, ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਸਮੇਤ ਅਧਿਅਨ-ਅਧਿਆਪਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕ ਮਸਲੇ, ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਅਨ-ਅਧਿਆਪਨ ਲਈ ਜੀਵਨ ਮੁਖ ਪਹੁੰਚ ਵਿਸ਼ਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ/ਪਹੁੰਚ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਅਪਣਾਉਣਾ, ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਰੋਕਾਰ ਹੈ।

ਸੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਵਡਮੁੱਲੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਨ ਪ੍ਰਵਚਨ, ਪਰਮਾਰਥੀ ਮਹਾਂਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਊਰਜਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਾਨਵੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਬਲਵੰਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਵਚਨ, ਸਰਬਕਾਲੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਰਬਾਂਗੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਵੈ-ਸਿਰਜਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਨਰੋਈਆਂ ਲੀਹਾਂ ਉਤੇ ਉਸਾਰਨ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ, ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਰਬ ਹਿਤਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਮੁਖ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।