ਸਮਸਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਪਸਾਰੇ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਸੰਚਾਲਣਹਾਰ-ਪਾਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾ-ਚਕਰ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਲਈ ਸਮੇਟਣਹਾਰ, ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਲੈਕਰਨਹਾਰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਇੱਕ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ, ਅਥਵਾ ਅਕਾਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਉਹ ਸਰਬ-ਸਮਰਥ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸਾਹ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਤਿ ਦਾ ਪਰਗਾਸ, ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਕੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਭਾਵ ਉਹ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਸਵਾਰਦਾ-ਸਫਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਰਾਗੁ ਆਸਾ ਮਹਲਾ 3 ਪਟੀ ਆਪਣੇ ਮੂਲ

-ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿਚ ਤੀਜੇ ਪਾਤਸਾਹ ਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਬਾਣੀ-

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਪਟੀ’ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿਚ ਉਚਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਟੀ ਦਾ ਅਰਥ ਅੱਖਰ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਤਖਤੀ ਜਾਂ ਫੱਟੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਜਗਿਆਸੂ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਵਲੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਮਾਲਾ, ਸਮੇਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੰਕਮਾਲਾ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਲਿਖਾਵਟ/ਅੱਖਰਕਾਰੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ (ਪਾਂਧੇ) ਵੱਲੋਂ ਫੱਟੀ ਉੱਪਰ ਪੂਰਨੇ (graphic) ਪਾ ਕੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਮਾਲਾ ਦੇ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੰਕਾਂ (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10) ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਫੱਟੀ ਉੱਪਰ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ਲਿਖਣਅਭਿਆਸ, ਕਾਪੀਆਂ/ਨੋਟਬੁਕਸ ਉੱਪਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਪਟੀ ਸਿਰਲੇਖ, ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਾਣੀ-ਰੂਪ (ਕਾਵਿ-ਰੂਪ) ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ‘ਪਟੀ’ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ਕ, ਅਧੂਰੇ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਉੱਪਰ ਚੋਟ ਕਰਦਿਆਂ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਅਤੇ ਉਚੇਰੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਇਸ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ‘ਪਟੀ’ ਵਿਚ ਗੁਰੂ (ਰੂਹਾਨੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸਰਬ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਧਿਆਪਕ) ਵੱਲੋਂ ਸਫਲ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਲਈ ਜਗਿਆਸੂ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਦੀ ਫੱਟੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨੇ ਪਾ ਕੇ ਜੀਵਨਮੁਖੀ ਰਮਜ਼ਾਂ ਸਮਝਾਈਆਂ/ ਸਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਵਰਗ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਨ ਵੱਲ ਸੇਧਤ/ਕੇਂਦਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆਦਾਤਾ ਵਰਗ (ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ, ਕਥਾਕਾਰਾਂ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਦ ਉੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਵਾਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ/ਸਿਖਲਾਈ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਖਤ ਹਲੂਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕੀ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਉਪਰੋਕਤ ਤਬਕੇ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਹਉਮੈਂ-ਹੰਕਾਰ, ਅਗਿਆਨ, ਅਲਪ-ਗਿਆਨ, ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਹਿਸਾਸਾਂ, ਗੈਰ-ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਭਿਆਸਾਂ ਉਪਰ ਚੋਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਟੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੇਧ ਵਾਲੇ ਪੂਰਨੇ ਪਾ ਕੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ, ਕਥਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ‘ਗਿਆਨ’ ਅਥਵਾ ‘ਵਿਦਵਤਾ’ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧੂਰੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਇਖਲਾਕੀ ਵਿਹਾਰਾਂ/ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਦਰੁੱਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਬਕੇ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਿਕ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਹਲੂਣਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਤਵੱਕੋ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਬਕਾ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰ, ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ/ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ (Ideal/role model) ਬਣ ਕੇ ਵਿਚਰੇ।

ਇਹ ਪਟੀ ਬਾਣੀ ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿਚ ਰੂਪਬੱਧ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਚ ਰਾਗ, ਸੁਰ-ਤਾਲ-ਲੈਅ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਸੰਗੀਤਕ ਗਾਇਨ-ਵਿਧੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਖਾਸ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਖਾਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਤਰਤੀਬਬੱਧ, ਤਾਲਬੱਧ, ਲੈਅਬੱਧ ਕਰ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਨੀ-ਰਚਨਾ, ਰਾਗ ਦਾ ਰੂਪ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਤਰਤੀਬ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰੀ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਸੁਹਜਮਈ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾ ਕੇ ਸਰੋਤੇ ਦੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦਿਤ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਰਾਗ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸੁਭਾਅ (ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ) ਨੂੰ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਗ, ਸੁਰਸੰਗੀਤ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬਹੁਵੰਨਾ-ਬਹੁਭਾਂਤੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ।

ਆਸਾ ਰਾਗ, ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਰੁਚੀਆਂ/ਮਨੋਭਾਵ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਾਗ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਅੰਦਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਹਜ-ਸੰਚਾਰ ਕਰਕੇ ਨਵਾਂ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਵੱਲ ਅਗਰਸਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਾਮ ਦੇਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੇਸੀ ਰਾਗ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਗ-ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਇਸ ਰਾਗ ਦਾ ਚੌਥਾ ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੀ ‘ਪਟੀ ਲਿਖੀ’ ਬਾਣੀ ਵੀ ਇਸੇ ਰਾਗ ਵਿਚ ਰੂਪਬੱਧ ਹੋਈ ਹੈ।

ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ‘ਮਹਲਾ’ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ਹਲੂਲ (ਉਤਰਣ) ਦੀ ਥਾਂ, ਠਹਿਰਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਮੁਕਾਮ ਜਾਂ ਟਿਕਾਣਾ, ਸਰੀਰ ਆਦਿ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ‘ਮਹਲਾ” ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂਸਰੀਰ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਜੋਤਿ ਹਲੂਲ ਕਰਦੀ ਭਾਵ ਬਿਰਾਜਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਜੋਤਿ ਨੇ ਦਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਰੂ-ਸਰੀਰਾਂ (ਮਹਲਾ) ਵਿਚ ਹਲੂਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਭਾਵੇਂ ਵੱਖੋਵੱਖਰੇ ਸਨ ਪਰ ‘ਗੁਰਜੋਤਿ’ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸੀ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਨਾਨਕ’ ਪਦ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਰਹੇ ‘ਨਾਨਕ' ਗੁਰਜੋਤਿ ਇਕ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਦਸ ਹੋਏ ਹਨ; ਭਾਵ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦਸ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸੋ ‘ਨਾਨਕ’ ਦਸ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ।

ਇਸ ‘ਪਟੀ’ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਮਹਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਜ ‘3 ' ਅੰਕ, ਗਿਣਤੀ-ਸੂਚਕ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਨਾਨਕ’ ਗੁਰਜੋਤਿ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਗੁਰੂ-ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਾਲਗਤ ਤਰਤੀਬ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇਸ ਅੰਕ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਤੀਨ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ‘ਤੀਜਾ’ ਹੈ। ਸੋ ਇੱਥੇ ਮਹਲਾ ੩ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ‘ਨਾਨਕ’ ਨਾਮ ਹੇਠ ਉਚਾਰੀ।

ਅੰਕ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਬੰਦ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਅੰਕ-ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ‘ਪਟੀ’ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਕੁੱਲ ਦੋ ੨ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ; ਇਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਲਾ ੧ ਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ‘ਮਹਲਾ 3’ ਦੀ। ਅੰਕ ‘17 ਅਤੇ ‘18’ ਦਾ ਭਾਵ ਇੱਥੇ ਇਹ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ‘ਪਟੀ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਉਚਾਰੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ (ਦੋ ਦੋ ਤੁਕਾਂ) ਦੇ ਕੁੱਲ 18 ਬੰਦ ਹਨ।

ਮੂਲ ਪਾਠ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਪਰਗਾਸ

> ਅਯੋ ਅੰਝੈ ਸਭੁ ਜਗੁ ਆਇਆ ਕਾਖੈ ਘੰਙੈ ਕਾਲੁ ਭਇਆ॥
ਰੀਰੀ ਲਲੀ ਪਾਪ ਕਮਾਣੇ ਪੜਿ ਅਵਗਣ ਗੁਣ ਵੀਸਰਿਆ॥1॥

ਅਯੋ ਅੰਙੈ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਬਕ !

ਇਹ ਜੋ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਆਇਆ (ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ) ਹੈ;

ਕਾਖੈ ਘੰਙ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਬਕ !

ਉਹ (ਸਭ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰ ਹੀ) ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ।

> ਗੈਰੀ ਲਲੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਬਕ !

ਲੋਕ ਗੁਣਾਂ-ਵਿਹੂਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੜ੍ਹ (ਸਿੱਖ) ਕੇ ਔਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ ਤਾਂ ਗੁਣ ਵਿਸਰ ਗਏ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪ ਕਮਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਮਨ ਐਸਾ ਲੇਖਾ ਤੂੰ ਕੀ ਪੜਿਆ॥

ਲੇਖਾ ਦੇਣਾ ਤੇਰੈ ਸਿਰਿ ਰਹਿਆ॥1॥ਰਹਾਉ॥

> ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨ! ਤੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਜਦ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਦੇਣਾ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ?।1।ਰਹਾਉ।

ਸਿਧੰਙਾਇਐ ਸਿਮਰਹਿ ਨਾਹੀ ਨੰਨੈ ਨਾ ਤੁਧੁ ਨਾਮੁ ਲਇਆ॥
ਛਛੈ ਛੀਜਹਿ ਅਹਿਨਿਸਿ ਮੂੜੇ ਕਿਉ ਛੂਟਹਿ ਜਮਿ ਪਾਕੜਿਆ॥2॥

> ਸਿਧੰਙਾਇਐ (ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅੰਤਰਝਾਤ ਮਾਰ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਸੀਸ/ਸਮਝਾਉਣੀ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ!) ਐ ਮੇਰੇ ਮਨ! ਸਭ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ੴਨੂੰ ਤੂੰ ਸਿਮਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਨਨਾ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਨਾ ਤੂੰ ਕਦੇ ਉਸ ੴ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਧਿਆਇਆ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਤਾਂ ਤੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਛਛੈ

ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਐ ਸਮਝਹੀਣ ਅਧਿਆਪਕ ! ਤੂੰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਪੱਖੋਂ ਖੀਣ/ਬਲਹੀਣ ਹੋਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਜਨਮ-ਮਰਨ (ਆਵਾਗਵਣ) ਦੀ ਪਕੜ (ਜਕੜਬੰਦ) ਵਿਚੋਂ ਕਿਵੇਂ ਛੁਟੇਂਗਾ?।2।

ਬਬੈ ਬੂਝਹਿ ਨਾਹੀ ਮੂੜੇ ਭਰਮਿ ਭੁਲੇ ਤੇਰਾ ਜਨਮੁ ਗਇਆ॥
ਅਣਹੋਦਾ ਨਾਉ ਧਰਾਇਓ ਪਾਧਾ ਅਵਰਾ ਕਾ ਭਾਰੁ ਤੁਧੁ ਲਇਆ॥4॥

>ਬਬੈ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਐ ਸਮਝਹੀਣ ਅਧਿਆਪਕ! ਤੂੰ ਇਹ (ਕਿਉਂ) ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਕਿ ਭਰਮਾਂ ਵਿਚ ਭੁੱਲ ਕੇ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਅਜਾਈਂ ਬੀਤ (ਬਰਬਾਦ ਹੋ) ਰਿਹਾ/ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਹੀ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਪਾਂਧਾ, (ਭਾਵ ਅਧਿਆਪਕ, ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਵਿਦਵਾਨ, ਗਿਆਨੀ, ਕਥਾਕਾਰ, ਉਪਦੇਸ਼ਕ) ਰਖਵਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ (ਵਿਦਿਆਰਥੀ/ਜਗਿਆਸੂਆਂ) ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ-ਉਪਦੇਸ਼ਣ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ (ਠੇਕਾ) ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲੈ ਰੱਖਿਆ ਹੈ!।3।

ਜਜੈ ਜੋਤਿ ਹਿਰਿ ਲਈ ਤੇਰੀ ਮੂੜੇ ਅੰਤਿ ਗਇਆ ਪਛੁਤਾਵਹਿਗਾ॥
ਏਕੁ ਸਬਦੁ ਤੂੰ ਚੀਨਹਿ ਨਾਹੀ ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਜੂਨੀ ਆਵਹਿਗਾ॥4॥

> ਜਜੈ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਐ ਸਮਝਹੀਣ ‘ਵਿਦਵਾਨ' ਬੰਦੇ ! ਵਿਦਵਤਾ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਨੇ ਤੇਰੀ ਗਿਆਨ-

ਜੋਤਿ (ਅਕਲ) ਖੋਹ ਲਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਤੂੰ (ਵਿਦਵਤਾ ਦੇ ਘਮੰਡ ਵਿਚ ਬਿਤਾਏ ਨਾਮ-ਵਿਹੂਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਜਾਈਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ) ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਏਂਗਾ।

ਇਕ ਅਕਾਲਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ-ਸੰਦੇਸ਼ (ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ) ਨੂੰ ਤੂੰ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਖੋਜਦਾ-ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਆਵੇਂਗਾ।4।

ਤੁਧੁ ਸਿਰਿ ਲਿਖਿਆ ਸੋ ਪੜੁ ਪੰਡਿਤ ਅਵਰਾ ਨੋ ਨ ਸਿਖਾਲਿ ਬਿਖਿਆ॥
ਪਹਿਲਾ ਫਾਹਾ ਪਇਆ ਪਾਧੇ ਪਿਛੋ ਦੇ ਗਲਿ ਚਾਟੜਿਆ॥5॥

> ਐ ‘ਵਿਦਵਾਨ’ ਸਜਣਾ (ਪੰਡਤਾ)! ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਜੋ (ਸ਼ਬਦਵਿਹੂਣੀ ਜੀਵਨਵਿਧੀ ਦਾ) ਲੇਖਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ, ਭਾਵ ਆਤਮਝਾਤ ਮਾਰ ! ਹੋਰਨਾਂ (ਜਗਿਆਸੂਆਂ) ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜੀਵਨਵਿਧੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨਾ ਦੇਹ।

ਐ ਸਿਖਿਆਦਾਤੇ ਅਧਿਆਪਕ/ਉਸਤਾਦ ! ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿਚ ਨਾਮ-ਵਿਹੂਣੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਫਾਹਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਿੱਛੋਂ ਉਹੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ।੫5।

ਸਸੈ ਸੰਜਮੁ ਗਇਓ ਮੂੜੇ ਏਕੁ ਦਾਨੁ ਤੁਧੁ ਕੁਥਾਇ ਲਇਆ॥
ਸਾਈ ਪੁਤ੍ਰੀ ਜਜਮਾਨ ਕੀ ਸਾ ਤੇਰੀ ਏਤੁ ਧਾਨਿ ਖਾਧੈ ਤੇਰਾ ਜਨਮੁ ਗਇਆ॥੬॥

> ਸਸੈ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਐ ਸਮਝਹੀਣ ਪੁਜਾਰੀ ਸਜਣਾ (ਪੰਡਤਾ)! ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ (ਸੰਜਮ) ਵਾਲਾ ਮਰਯਾਦਾਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਤਾਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਇਕ ਗ਼ਲਤ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦਾਨ (ਪੂਜਾ ਦਾ ਧਾਨ) ਲੈ ਲਿਆ।

ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਜੇਹੀ ਤੇਰੇ ਜਜਮਾਨ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਵੀ ਧੀ ਹੀ ਹੈ; ਐਸੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਪੂਜਾ ਦਾ ਧਾਨ ਖਾਣ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਚਲਾ ਗਿਆ।6।

ਮੰਮੈ ਮਤਿ ਹਿਰਿ ਲਈ ਤੇਰੀ ਮੁੜੇ ਹਉਮੈ ਵਡਾ ਰੋਗੁ ਪਇਆ॥
ਅੰਤਰ ਆਤਮੈ ਬ੍ਰਹਮੁ ਨ ਚੀਨ੍ਹਿਆ ਮਾਇਆ ਕਾ ਮੁਹਤਾਜੁ ਭਇਆ॥7॥

> ਮੰਮੈ ਅਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਐ ਸਮਝਹੀਣ ਵਿਦਿਆਦਾਤੇ! ਵਿਦਵਤਾ ਦੇ ਘਮੰਡ ਕਾਰਨ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਐਸਾ ਵੱਡਾ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਰੀ ਅਕਲ ਖੋਹ ਲਈ (ਮੱਤ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ) ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਵਸਦੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਾਣਤੱਤ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਛਾਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ: ਬਲਕਿ ਭ੍ਰਮ-ਗਿਆਨ (ਵਿਦਵਤਾ ਦੀ ਘਮੰਡੀ ਚਕਾਚੌਂਧ) ਦਾ ਮੁਥਾਜ/ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈਂ।7।

ਕਕੈ ਕਾਮਿ ਕ੍ਰੋਧਿ ਭਰਮਿਓਹੁ ਮੂੜੇ ਮਮਤਾ ਲਾਗੇ ਤੁਧੁ ਹਰਿ ਵਿਸਰਿਆ॥
ਪੜਹਿ ਗੁਣਹਿ ਤੂੰ ਬਹੁਤੁ ਪੁਕਾਰਹਿ ਵਿਣੁ ਬੂਝੇ ਤੂੰ ਡੂਬਿ ਮੁਆ॥8॥

ਕਕੈ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਐ ਮੂੜ੍ਹ ਵਿਦਿਆਦਾਤੇ (ਪੰਡਤ/ਪਾਂਧੇ)! ਤੂੰ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਾਲੀ ਵਿਕਾਰੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਭਰਮ ਗਿਆ ਹੈਂ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮੋਹ-ਮੇਰਤਾ ਵਿਚ ਖਚਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹਰਿਆ ਭਰਿਆ ਕਰਨ (ਵਿਗਸਾਉਣ) ਵਾਲਾ ਹਰਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਰ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ (ਧਰਮਗ੍ਰੰਥਾਂ) ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ-ਵਿਚਰਦਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੈਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਵੀ ਹੈਂ ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ, ਤੂੰ ਖੁਦ ਹੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।8।

ਤਤੈ ਤਾਮਸਿ ਜਲਿਓਹੁ ਮੂੜੇ ਥਥੈ ਥਾਨ ਭਰਿਸਟੁ ਹੋਆ॥
ਘਘੈ ਘਰਿ ਘਰਿ ਫਿਰਹਿ ਤੂੰ ਮੂੜੇ ਦਦੈ ਦਾਨੁ ਨ ਤੁਧੁ ਲਇਆ॥9॥

> ਤਤੈ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਐ ਮੂੜ੍ਹ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਸਜਣਾ ! ਤੂੰ ਤਮੋਗੁਣੀ ਵਿਕਾਰੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸ ਕੇ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।

ਥਥੈ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਆਪਣੀ ਗਿਆਨਦਾਤਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਭਾਵ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਪਦਵੀ (ਥਾਂ) ਤੋਂ ਡਿਗ ਕੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ।

ਘਘੈ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਐ ਮੂੜ੍ਹ ਪੁਜਾਰੀ/ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਸਜਣਾ ! ਤੂੰ ਘਰ ਘਰ (ਦਰ ਦਰ ਦਾਨ ਮੰਗਦਾ) ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਦਦੈ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਬਕ ! ਪਰੰਤੂ ਦਾਤਾਂ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਦਾਤੇ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਦਾਨ ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਦੇ ਲਿਆ (ਮੰਗਿਆ) ਹੀ ਨਹੀਂ।9।

ਪਪੈ ਪਾਰਿ ਨ ਪਵਹੀ ਮੂੜੇ ਪਰਪੰਚਿ ਤੂੰ ਪਲਚਿ ਰਹਿਆ॥
ਸਚੈ ਆਪਿ ਖੁਆਇਓਹੁ ਮੂੜੇ ਇਹੁ ਸਿਰਿ ਤੇਰੈ ਲੇਖੁ ਪਇਆ॥10॥

> ਪਪੈ ਅਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਐ ਮੂੜ੍ਹ ਵਿਦਿਆਦਾਤੇ ! ਤੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਡੰਬਰਾਂ ਵਿਚ ਏਨਾ (ਕਿੰਨਾ) ਉਲਝ/ਖਚਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਕਿ ਇਹ ਭਵਜਲ ਸੰਸਾਰ ਤਾਂ ਤੈਥੋਂ ਖੁਦ ਹੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾਣਾ।

ਐ ਮੂੜ੍ਹ ਵਿਦਿਆਦਾਤੇ ! ਕੀਤੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਦਾ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਲੇਖ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਪੈ (ਵਰਤ) ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਿਆਂਦਾਤੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪ ਹੀ (ਤੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ) ਤੈਨੂੰ ਭੁਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।10।

ਭਭੈ ਭਵਜਲਿ ਡੁਬੋਹੁ ਮੂੜੇ ਮਾਇਆ ਵਿਚਿ ਗਲਤਾਨੁ ਭਇਆ॥
ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਏਕੋ ਜਾਣੈ ਏਕ ਘੜੀ ਮਹਿ ਪਾਰਿ ਪਇਆ॥11॥

> ਭਭੈ ਅਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਐ ਮੂੜ੍ਹ ਵਿਦਿਆਦਾਤੇ ! ਤੂੰ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਭਵਜਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਡੁਬਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮ-ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੱਚਿਤ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈਂ। ਗੁਰੂ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੇ ਤੂੰ ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇਂ ਤਾਂ ਇਹ ਭਵਜਲ ਸੰਸਾਰ, ਇਕ ਘੜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਏਂਗਾ।11।

ਵਵੈ ਵਾਰੀ ਆਈਆ ਮੂੜੇ ਵਾਸੁਦੇਉ ਤੁਧੁ ਵੀਸਰਿਆ॥

ਏਹ ਵੇਲਾ ਨ ਲਹਸਹਿ ਮੂੜੇ ਫਿਰਿ ਤੂੰ ਜਮ ਕੈ ਵਸਿ ਪਇਆ॥12॥

> ਵਵੈ ਅਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਐ ਮੁੜ੍ਹ ਵਿਦਿਆਦਾਤੇ! ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਜੀਵਨ ਰੂਪੀ ਵਾਰੀ (ਜ਼ਿੰਦਗੀ) ਤੈਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਮਸਤ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਵਾਸਦੇਉ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਐ ਮੂੜ੍ਹ ਵਿਦਿਆਦਾਤੇ ! ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਵੇਲਾ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲੇਂਗਾ, ਫਿਰ ਤਾਂ ਤੂੰ ਜਮਾਂ (ਆਵਾਗਵਣ) ਦੇ ਵੱਸ ਪਿਆ ਹੀ ਸਮਝ।12।

ਝਝੈ ਕਦੇ ਨ ਝੂਰਹਿ ਮੂੜੇ ਸਤਿਗੁਰ ਕਾ ਉਪਦੇਸੁ ਸੁਣਿ ਤੂੰ ਵਿਖਾ॥
ਸਤਿਗੁਰ ਬਾਝਹੁ ਗੁਰੁ ਨਹੀ ਕੋਈ ਨਿਗੁਰੇ ਕਾ ਹੈ ਨਾਉ ਬੁਰਾ॥13॥

> ਝਝੈ ਅਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਐ ਮੂੜ੍ਹ ਵਿਦਿਆਦਾਤੇ ! ਤੂੰ ਇਕ ਛਿਨ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਤਾਂ ਵੇਖ, ਫਿਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਝੂਰੇਂਗਾ।

ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੇ (ਨਿਗੁਰੇ) ਦਾ ਤਾਂ ਨਾਂ ਲੈਣਾ ਹੀ ਬੁਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,

ਜਦਕਿ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਾਝੋਂ ਤੇਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।13।

ਧਧੈ ਧਾਵਤ ਵਰਜਿ ਰਖੁ ਮੂੜੇ ਅੰਤਰਿ ਤੇਰੈ ਨਿਧਾਨੁ ਪਇਆ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਹੋਵਹਿ ਤਾ ਹਰਿ ਰਸੁ ਪੀਵਹਿ ਜੁਗਾ ਜੁਗੰਤਰਿ ਖਾਹਿ ਪਇਆ॥14॥

> ਧਧੈ ਅਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਐ ਮੁਢ ਵਿਦਿਆਦਾਤੇ ! ਤੂੰ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖ; ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸ) ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਜੇ ਤੂੰ ਗੁਰਮੁਖ ਹੋ ਜਾਵੇਂ, ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਵੇਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹਰਿਆ ਭਰਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸ ਨੂੰ ਪੀਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਵੇਂਗਾ ਅਤੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਉਸ ਅਮੁੱਕ ਰਸ ਨੂੰ ਜੁਗਾਂ ਜੁਗਾਂਤਰਾਂ ਤਕ ਪੀਂਦਾ-ਭੁੰਚਦਾ ਰਹੀਂ (ਇਹ ਖਜ਼ਾਨਾ ਮੁਕੇਗਾ ਨਹੀਂ)।14।

ਗਗੈ ਗੋਬਿਦੁ ਚਿਤਿ ਕਰਿ ਮੂੜੇ ਗਲੀ ਕਿਨੈ ਨ ਪਾਇਆ॥
ਗੁਰ ਕੇ ਚਰਨ ਹਿਰਦੈ ਵਸਾਇ ਮੂੜੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਨਹ ਸਭ ਬਖਸਿ ਲਇਆ॥15॥

> ਗਗੈ ਅਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਐ ਮੂੜ੍ਹ ਵਿਦਿਆਦਾਤੇ ! ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਾਲਕ ਗੋਬਿੰਦ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਚੇਤੇ ਕਰ; (ਇਹ ਵੀ ਚੇਤੇ ਰੱਖੀਂ ਕਿ) ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੱਲਾਂ (ਫਜ਼ੂਲ ਬਹਿਸਬਾਜ਼ੀਆਂ) ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ।

ਐ ਮੂੜ੍ਹ ਵਿਦਿਆਦਾਤੇ ! ਜੇ ਤੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ (ਪਦਚਿੰਨ੍ਹਾਂ/ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਾ ਲਵੇਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁਨਾਹ ਬਖਸ਼ਾ ਲਵੇਂਗਾ।15।

ਹਾਹੈ ਹਰਿ ਕਥਾ ਬੂਝਿ ਤੂੰ ਮੂੜੇ ਤਾ ਸਦਾ ਸੁਖੁ ਹੋਈ॥
ਮਨਮੁਖਿ ਪੜਹਿ ਤੇਤਾ ਦੁਖੁ ਲਾਗੈ ਵਿਣੁ ਸਤਿਗੁਰ ਮੁਕਤਿ ਨ ਹੋਈ॥16॥

> ਹਾਹੈ ਅਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਐ ਮੂੜ੍ਹ ਵਿਦਿਆਦਾਤੇ ! ਤੂੰ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹਰਿਆ ਭਰਿਆ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਕਥਾ (ਸਿਖਿਆ-ਵਿਚਾਰ) ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।

ਪਰੰਤੂ ਮਨਮੁਖ ਹੋ ਕੇ (ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਦੇ ਮਨਸ਼ੇ ਨਾਲ) ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹੇਗਾ, ਓਨਾ ਹੀ ਦੁਖ ਲੱਗੇਗਾ; ਸਤਿਗੁਰੂ (ਦੇ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹਾਂ/ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਉਤੇ ਚੱਲਣ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁਖਾਂ, ਭਾਵ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਵਿਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ।16।

ਰਾਰੈ ਰਾਮੁ ਚਿਤਿ ਕਰਿ ਮੂੜੇ ਹਿਰਦੈ ਜਿਨ੍ ਕੈ ਰਵਿ ਰਹਿਆ॥
ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਜਿਨ੍ਹੀ ਰਾਮੁ ਪਛਾਤਾ ਨਿਰਗੁਣ ਰਾਮੁ ਤਿਨ੍ਹੀ ਬੂਝਿ ਲਹਿਆ॥17॥

> ਰਾਰੈ ਅਖਰ ਦਾ ਸਬਕ !

ਐ ਮੂੜ੍ਹ ਵਿਦਿਆਦਾਤੇ ! ਕਣ-ਕਣ ਵਿਚ ਰਮੇ ਹੋਏ ਜੀਵਨਦਾਤਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਚੇਤੇ ਕਰ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਜੀਵਨਦਾਤਾ ਰਾਮ, ਧੜਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ (ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਸਭਨਾਂ ਵਿਚ) ਉਸ ਰਮੇ ਹੋਏ ਵਿਆਪਕ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਿਰਗੁਣ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।17।

ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਜਾਈ ਲਖਿਆ ਅਕਥੁ ਨ ਜਾਈ ਹਰਿ ਕਥਿਆ॥
ਨਾਨਕ ਜਿਨ੍ਹ ਕਉ ਸਤਿਗੁਰੁ ਮਿਲਿਆ ਤਿਨ੍ ਕਾ ਲੇਖਾ ਨਿਬੜਿਆ॥18॥1॥2॥

> ਹੇ ਬੇਅੰਤ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ! ਸਾਥੋਂ ਤੇਰੇ ਅੰਤ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ; ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹਰਿਆ ਭਰਿਆ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਕੱਥ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ! ਤੇਰੇ ਗੁਣੀਨਿਧਾਨ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਕਥਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ।

ਹੇ ਨਾਨਕ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ, (ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਉਣ ਸਦਕਾ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ (ਲੇਖਾ) ਨਿਬੜ ਗਿਆ ਹੈ।18।1।2।