ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਾਜ ਸਮਰਪਿਤ ਪੰਥਕ ਰੂਹ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪੰਥਕ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕਾਂ, ਸਮਾਜ-ਸੇਵੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੋੜ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਥਾਪੜਾ ਦੇ ਕੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਹਿੱਤ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਕੇ ਜੋ ਜੋ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਉਹ ਇਕ ਇਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਉਤੇ ਉਡੀਕਦੇ ਪਏ ਅਨੇਕ ਨਾਨਕਪੰਥੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਕਬੀਲਿਆਂ- ਸਿਕਲੀਗਰਾਂ, ਵਣਜਾਰਿਆਂ, ਸਤਿਨਾਮੀਆਂ, ਰਮਈਆਂ, ਉਦਾਸੀਆਂ, ਨਿਰਮਲਿਆਂ, ਸੇਵਾਪੰਥੀਆਂ, ਸਿੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲ ਪੰਥ ਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਿਆਰ, ਮਿਠਾਸ, ਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹਕਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਆਪ ਜੀ ਦੀ ‘ਭੁਲੇ ਵਿਸਰੇ ਨਾਨਕਪੰਥੀ’ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਇਕਲੌਤੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਨਿਰਾਲੀ ਫੁਲਵਾੜੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ (ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ) ਵਿਚਕਾਰ ਵਧਦੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਮੇਟਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਥਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ, ਕਰਮਸ਼ੀਲ, ਗੁਰਮੁਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੋੜਨ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਾਤਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਥਕ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਹਲੂਣਾ ਦੇ ਕੇ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਬੱਬ ਬਣੀ ਹੈ।

ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਹੁੰਦਿਆਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ, ਜਿਵੇਂ- ਸਿਕਲੀਗਰ-ਵਣਜਾਰੇ ਅੰਕ (ਅਕਤੂਬਰ 2002) ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅੰਕ (ਅਗਸਤ 2001), ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਲਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਥਾਪੜੇ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ‘ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਤ੍ਰਿਕਾ' ਦੇ ਦਸੰਬਰ 2005 ਅੰਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ‘ਸਿਕਲੀਗਰ ਕਬੀਲੇ : ਇਕ ਨਜ਼ਰ' ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਮੇਰਾ ਇਕ ਲੇਖ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ। ਮੁੱਢਲੀ ਆਧਾਰ ਸਮੱਗਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ/ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ/ਕਰਵਾਉਣ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਸਿਕਲੀਗਰ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਨਕਪੰਥੀਆਂ ਲਈ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜ੍ਹਲੇ ਅਤੇ ਪੀਢੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਜਾਂ ਕਈਆਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਉਹ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਛੁਪੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚਾਹ' ਤਹਿਤ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣਾ-ਆਪ ਨਹੀਂ ਜਣਾਇਆ। ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਲ ਸਿੱਖ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ, ਸਿੱਖ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਸਕਾਟਲੈਂਡ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਟਰੱਸਟ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸਿੱਖ ਵੈਲਫੇਅਰ ਕੌਂਸਲ, ਨਾਨਕ ਪੰਥੀ ਮੂਵਮੈਂਟ ਕਮੇਟੀ, ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ, ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਿਰਾਂ ਲਈ ਬੇਹਦ ਸੰਤੋਖਜਨਕ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਅਹਿਸਾਸ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਕਲੀਗਰ ਬਸਤੀ, ਤਾਜਪੁਰ ਰੋਡ, ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਵਿੱਦਿਅਕ ਭਲਾਈ ਕੌਂਸਲ ਵੱਲੋਂ ਸਿਕਲੀਗਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਭਾਈ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਤਹਿਤ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਨੂੰ ਉਹ ਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾ ਕੇ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਕੰਮ ਲਈ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਅਦਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਭੇਜਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਾਂਗੂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।

18 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2023 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਗਲੋਬਲ ਸਟੱਡੀਜ਼, ਕੈਨੇਡਾ ਵੱਲੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਟਕਸਾਲ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਪੰਥ ਰਤਨ ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਅਡਵਾਂਸਡ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਇਨ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ', ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ (ਪਟਿਆਲਾ) ਵਿਖੇ 30 ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਥਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਸਮਾਗਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ 30 ਸਨਮਾਨਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿਚ ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਾਜ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੇ ਸਾਡਾ ਸਭ ਦਾ ਮਾਣ ਵਧਾਇਆ। ਪੰਥਕ ਦਰਦ, ਤੜਪ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾ ਏਨਾ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ ਕਿ ਅੰਤਮ ਵਿਦਾਇਗੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਬਿਸਤਰ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਜਾਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਲੂਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਕਿਰਤਾਂ ਪੰਥ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਗਏ:

1. ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਇਸਾਈ ਮਤ `ਚ ਪਰਿਵਰਤਨ

2. ਵਣਜਾਰਾ ਸਮਾਜ ਕੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਮੇਂ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ (ਹਿੰਦੀ)

ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਹੀ ਕਹਿਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਦਰੁਸਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਾਜ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਥ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖਾਦ ਬਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੰਥ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਥਕ ਏਕਤਾ, ਇਕਸੁਰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਮਰਪਿਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਭੁਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਕੇ ਜਾਂ ਪਿੱਠ ਦੇ ਕੇ ਅਵੇਸਲੇ ਲੰਘਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਤੀਬਰ ਖਾਹਿਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਲਾਂ ਮਾਰੇ। ਉਹ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਕਸਰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਕਿ ਸਾਡਾ ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਬਜਟ ਦਾ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਪ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਿੱਸਾ ਲੋੜਵੰਦ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ/ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਤਹੱਈਆ ਕਰਨਾ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਥਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ ਅਨਿਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਕੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਸੂਝ, ਸਮਝ, ਸ਼ਿੱਦਤ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਬਖਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਪੰਥਕ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਫੈਲਾਉਣ ਹਿੱਤ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਹਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ !