ਲੰਮਾ ਜੱਟਪੁਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਜਗਰਾਉਂ-ਰਾਏਕੋਟ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਕਮਾਲਪੁਰੇ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਮਾ ਜੱਟਪੁਰਾ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਗਰ ਹਨ ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਾਂਝ ਹੈ ਕਿ ਨਗਰ ਜੱਟਪੁਰੇ ਨੂੰ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਜਦਕਿ ਨਗਰ ਲੰਮੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕੀਰਤਨੀਏ ਭਾਈ ਰਾਏ ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਪਿੰਡ ਜੱਟਪੁਰ ਲੰਮੇ ਰਿਆਸਤ ਜੀਂਦ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਰਾਏ ਬਲਵੰਡ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਰਬਾਬੀ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਦੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸ ਅੱਜ ਵੀ ਨਗਰ ਲੰਮਾ ਵਿਖੇ ਵਸਦੇ ਹਨ।

15 ਪੋਹ ਮੁਤਾਬਕ ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1761 ਸੰਮਤ 1704 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਮਕੌਰ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਜੰਗ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਤੋਂ ਉੱਚ ਦੇ ਪੀਰ ਬਣ ਕੇ ਇਕ ਪਲੰਘ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਲਮਗੀਰ, ਲੱਲੀ, ਕਟਾਣੀ, ਕਨੇਚ, ਮੋਹੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਜਦ ਪਿੰਡ ਹੇਰਾਂ ਡੇਰੇ ਦੇ ਮਹੰਤ ਕਿਰਪਾਲ ਦਾਸ ਕੋਲ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਕਿਰਪਾਲ ਦਾਸ ਨੇ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ:-

ਹਲਵ ਰੇੜਾ ਅਰੁ ਤਲਵੰਡੀ।
ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਅਖੰਡੀ ॥42॥
ਰਹੈਂ ਹਜ਼ਾਰਹੁਂ, ਸੁਨਿ ਸੁਧਿ ਜਬੈ।
ਚਢਿ ਆਵੈਂ ਗਨ ਤੂਰਨ ਤਬੈ।
ਮੋ ਤੇ ਨਾਹਿਂ ਕਿਮ ਰਾਖੇ ਜਾਇਂ।
ਯਾਂਤੇ ਲਖਹੁ ਨ ਰਹਿਬੇ ਥਾਇਂ।
ਲੰਮੇ ਗ੍ਰਾਮ ਆਪ ਚਲਿ ਜਾਈਏ।
ਸੋ ਰਾਖਹਿਂ ਤੁਮ ਕੋ ਕਰਿ ਦਾਈਏ।
ਨਰ ਸੁ ਹਜ਼ਾਰਹੁਂ ਦਾਦੇ ਪੋਤੇ।
ਲਰਿਬੇ ਦਿਢ ਡਰਧਰਹਿਂ ਨ ਕੋਤੇ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁ.ਪ੍ਰ.ਸੂ.ਗ੍ਰੰ.ਸਫ਼ਾ 5937)

ਭਾਵ ਕਿਰਪਾਲ ਦਾਸ ਮਹੰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਲਵਾਰਾ ਤੇ ਤਲਵੰਡੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਚੜਾਈ ਕਰ ਕੇ ਆ ਜਾਣਗੇ ਸੋ ਤੁਸੀਂ ਲੰਮੇ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਉ ਉੱਥੇ ਇੱਕੋ ਦਾਦੇ-ਪੋਤੇ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਮਰਦ ਦਲੇਰ ਹਨ। ਉੱਥੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਗਰ ਲੰਮੇ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਰਾਏ ਕੱਲਾ ਆਇਆ।

ਮਾਨਿ ਹੁਕਮ ਕੋ ਹਯ ਚਢਯੋ ਪੁਨ ਸਤਿਗੁਰ ਪਯਾਨੇ।
ਲੰਮੇ ਗ੍ਰਾਮ ਪੁਨ ਪਹੁਂਚਕੇ ਬਚ ਰਾਇ ਬਖਾਨੇ ।
ਉਤਰਹੁ ਕਰਹੁ ਅਰਾਮ ਕੁਛ ਆਏ ਬਹੁ ਦੂਰੀ।
ਮੁਝ ਪਰ ਕਰੁਨਾ ਕੀਜੀਅਹਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿਖਿ ਰੂਰੀ॥ 8॥
ਲੰਮੇ ਗ੍ਰਾਮ ਬਿਰਾਜੀਏ ਆਯਹੁ ਮੈਂ ਸੰਗੀ।
ਬੈਠਿ ਬਿਤਾਵਹੁ ਸਮਾ ਕੁਛ ਮਮ ਪੁਰਹੁ ਉਮੰਗੀ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁ.ਪ੍ਰ. ਸੂ. ਗ੍ਰੰ.ਸਫ਼ਾ 5941)

ਰਾਏ ਕੱਲਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਗਰ ਲੰਮੇ ਵਿਚ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਈ ਸੇਵਾ ਬਖ਼ਸ਼ੋ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ :-

ਸੁਨਿਕਰਿ ਬੋਲੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕੋ ਸ਼੍ਰੀਘ੍ਰ ਬਿਸਾਲਾ।
ਸੁਧ ਕੋ ਲਯਾਇ ਸਿਰ੍ਹੰਦ ਤੇ ਮਗ ਜਾਇ ਉੁਤਾਲਾ।
ਤਬਿ ਲਗ ਥਿਰ ਇਸ ਥਲ ਰਹੈਂ ਪੁਨ ਜਾਇਂ ਅਗਊਂ।
ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਉਤ ਗਈ ਮਗ ਪਾਇ ਨ ਕਾਊ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁ.ਪ੍ਰ.ਸੂ.ਗ੍ਰੰ.ਸਫ਼ਾ 5941)

ਰਾਏ ਕੱਲੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਨੌਕਰ ਨੂਰਾ ਮਾਹੀ ਜੋ ਕਿ ਨੂਰਪੁਰੇ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈਣ ਲਈ ਘੱਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਨੂਰਾ ਮਾਹੀ ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਲੰਮੇ ਜੱਟਪੁਰੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਕ ਢਾਬ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬੀਰ ਆਸਣ ਲਗਾਈ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸੁਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਨੂਰੇ ਮਾਹੀ ਨੇ ਭੁੱਬਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੀਰ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਇਕ ਕਾਹੀ ਦਾ ਬੂਟਾ ਪੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਨੂਰੇ ਮਾਹੀ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਾਹੀ ਦਾ ਬੂਟਾ ਪੁੱਟ ਕੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ।

ਇਮ ਕਹਿ ਮੁਖ ਤੇ ਕਰਦ ਚਲਾਈ।
ਕਾਹੂ ਬੂਟ ਜੜ ਕਾਟਿ ਗਵਾਈ।
ਜਿਮ ਇਸਕੀ ਜੜ ਕਾਟਿ ਉਖਾਰੀ।
ਤਥਾ ਤੁਰਕ ਕੀ ਬਿਨਸਹਿ ਸਾਰੀ॥48॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁ.ਪ੍ਰ.ਸੂ.ਗੰ੍ਰ.ਸਫ਼ਾ 5957)

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨੂਰੇ ਮਾਹੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਖਾਂ ਨੇ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਿਆ ਸੀ।

ਬਾਲਕ ਸ਼ੀਰ ਖੋਰ ਕਯਾ ਦੋਸ਼।
ਹਾਨ ਲਾਭ ਕੀ ਇਨਹਿ ਨ ਹੋਸ਼॥4॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁ.ਪ੍ਰ.ਸੂ.ਗ੍ਰੰ.ਸਫ਼ਾ 5953)

ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਾਨ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ।

ਸੁਨਿਕਰਿ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰ ਬਾਕ ਬਖਾਨਾ।
ਭਯੋ ਨਾਸ਼ ਅਬਿ ਸਭਿ ਤੁਰਕਾਨਾ।
ਇਕ ਮਲੇਰੀਅਨ ਕੀ ਜੜ੍ਹ ਰਹੈ।
ਅਪਰ ਤੁਰਕ ਸਭਿ ਹੀ ਜਰ ਦਹੈ॥47॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁ.ਪ੍ਰ.ਸੂ.ਗ੍ਰੰ.ਸਫ਼ਾ 5957)

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਏ ਕੱਲਾ ਗਲ ਵਿਚ ਪੱਲੂ ਪਾ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ,ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਰਕ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹਾਂ ਪਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਅਨਿਨ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਪਰਵਾਰ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।

ਸੁਨਯੋ ਸ੍ਰਾਪ ਗੁਰਤੇ ਜਬੈ ਬਿਸਮਯੋ ਕੱਲਾਰਾਇ।
ਮੈਂ ਸੰਗੀ ਤੁਰਕਾਨ ਕੋ ਤਿਨਹੂਂ ਸੰਗ ਜੜ੍ਹ ਜਾਇ॥2॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁ.ਪ੍ਰ.ਸੂ.ਗ੍ਰੰ.ਸਫ਼ਾ 5958)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਏ ਕੱਲੇ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਇਸ ਦਾ ਅਦਬ ਕਰੋਗੇ ਤੁਹਾਡੀ ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਰਹੇਗੀ।

ਨਿਜ ਕਰ ਮਹਿਂ ਧਰਿ ਬਾਕ ਬਖਾਨਾ।
ਤੁਝ ਕੋ ਬਖਸ਼ਹਿਂ ਚਾਰੁ ਕ੍ਰਿਪਾਨਾ॥
ਜਬਿ ਲਗਿ ਰਖਹੁ ਅਦਬ ਇਸ ਕੇਰਾ।
ਰਹੈ ਬੰਸ ਹੁਇ ਰਾਜ ਬਡੇਰਾ॥18॥
ਨਹਿਂ ਪੂਜਹੁ ਸਨਮਾਨਹੁ ਨਾਂਹੀ।
ਕਿਧੌਂ ਪਾਇ ਲੇ ਜੋ ਗਰ ਮਾਂਹੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁ.ਪ੍ਰ.ਸੂ.ਗ੍ਰੰ.ਸਫ਼ਾ 5959)

ਇਸ ਤਰਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਨਗਰ ਲੰਮਾ ਵਿਖੇ 21 ਦਿਨ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਰਹੇ। ਦਿਨ ਦੇ ਵਕਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਢਾਬ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਅੱਜਕਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜੁਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਢਾਬ ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਤਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਅੱਜਕਲ ਸਰੋਵਰ ਪੰਜੁਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੰਗਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਜੰਡ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਨੂਰੇ ਮਾਹੀ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਿਆਂ ਤੱਕਿਆ ਸੀ ਅੱਜ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਝੱਖੜ ਝੋਲੇ ਝੱਲਦਾ ਹੋਇਆ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਤ ਦੇ ਵਕਤ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਰਾਗ ਦਿੱਤਾ ਸਿੰਘ (ਢਿੱਲੋਂ) ਦੇ ਘਰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਅੱਜਕਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੋਟਾ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਨਗਰ ਜੱਟਪੁਰਾ ਵਿਖੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਜੰਡ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਥਾਨ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਿਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ 300 ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਸਥਾਨ ਕੱਲੇਆਣਾ ਜਿੱਥੇ ਰਾਏ ਕੱਲੇ ਦੇ ਤੰਬੂ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਹੀਆਣਾ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂਰਾ ਮਾਹੀ ਡੰਗਰ ਚਾਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ 15 ਪੋਹ ਤੋਂ 7 ਮਾਘ ਤਕ ਰਹੇ 7 ਮਾਘ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਅੱਗੇ ਮਾਣੁਕੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਹਰ ਸਾਲ 5,6,7 ਮਾਘ ਨੂੰ ਸਲਾਨਾ ਜੋੜ-ਮੇਲਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।