ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਜਾਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਵੱਲੋਂ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਨੈਤਿਕ ਮਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਫਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਨੁਕਤਿਆਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਮਨੋਰਥ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿੱਥੇ ਗਏ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੈਤਿਕ ਆਦਰਸ਼ਾਂ, ਜਿਵੇਂ: ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ, ਭਲਾ ਕਰਨਾ, ਖ਼ਿਮਾ ਕਰਨਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕੇ ਸੌਖਾ ਰਾਹ ਤਲਾਸ਼ਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਰਮਤਿ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਉਸ ਗੌਰਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਰਨ ਵਿਚ ਢਲ ਕੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਸੰਵਾਰਨਾ ਹੈ।

ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਠੀਕ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਦਿਆਂ, ਠੀਕ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਥਿਆਰ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦਰਸ਼ਨ (ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਇਹੋ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਆਖਰ ਮਨੁੱਖ ਨੈਤਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਕਿਉਂ ਕਰੇ? ਨੈਤਿਕਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਗਲਾ ਪੇਚੀਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੈਤਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਮੰਡਲ ਕੀ ਹੋਵੇ? ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨੈਤਿਕਤਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਅੰਤਿਮ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਵੱਖਰਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਖਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਉਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵੱਖਰਤਾ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸਾਮੀ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।ਪੱਛਮੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਸਾਮੀ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ‘ਗੁਨਾਹ ਦੀ ਸਜ਼ਾ’ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲੀ ‘ਉੱਤਮ ਦਾਤ’ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਸਜ਼ਾ ਭੋਗਦਿਆਂ ਨਿਭਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਦਾਤ ਹੰਢਾਉਂਦਿਆਂ ਨਿਭਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ।

ਪਲੈਟੋ ਨੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਭਾਰਤੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਭਾਵ ‘ਸਤਿਅਮ-ਸ਼ਿਵਮ-ਸੁੰਦਰਮ’ ਹੈ। ਇਉਂ ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਵਰਗ-ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੁੱਚ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਭਾ ਮੰਡਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚਤਾ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਹ ਵਿਵਹਾਰਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਅੰਦਰ ਵੰਡ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਨੀਤੀ ਸਾਸ਼ਤਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼:- ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਦਾਚਾਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਵਰਨ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ, ਮਾਨਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਨ ਕਰਨਾ, ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ।1 ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ) ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਅੱਗੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਗ੍ਰਹਿਸਥ, ਸੰਨਿਆਸ ਅਤੇ ਵਾਣਪ੍ਰਸਤ) ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵੱਖਰੀ-ਵੱਖਰੀ ਮਿੱਥ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਇਸ ਅਮਾਨਵੀ ਵੰਡ ਦੇ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਿਰਜ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਅ-ਬਦਲ ਸਮਾਜਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਢਾਂਚਾ (ਜਾਤੀਵਾਦ) ਭਾਰਤੀ ਜਨ-ਮਾਨਸ ਦੇ ਅਵਚੇਤਨ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਨੈਤਿਕਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤਾ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵੰਡ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦਿਆਂ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਅਸੂਲ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਕੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਮਿਆਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:

ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਖਤ੍ਰੀ ਸੂਦ ਵੈਸ ਚਾਰਿ ਵਰਨ ਚਾਰਿ ਆਸ੍ਰਮ ਹਹਿ
ਜੋ ਹਰਿ ਧਿਆਵੈ ਸੋ ਪਰਧਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 861)

ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੈਤਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਜਿਹੜੀ ਸਥਿਰ ਸਥਿਤੀ (ਵਰਨ-ਜਾਤ) ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਉਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸਭ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਉੱਪਰ ਮੁਕੰਮਲ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣਾ ਸੀ।

“ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਸ਼੍ਰਿਸਟੀ ਨੂੰ ਅਸਤਿ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਕਹਿ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਰ ਵਰਗ, ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਤੇ ਹਸਤੀ ਜਾਤ ਜਨਮ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਧੁਰੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਤਿ ਕਿਹਾ (ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਸਥਿਰ ਹੈ) ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।”2 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕਤਾ ਦੀ ਗੰਢ ਮਾਰਦਿਆਂ ਜਿਹੜਾ ਸਿਧਾਂਤ ਬਾਣੀ ਨੇ ਉਸਾਰਿਆ ਉਸ ਨੇ ਸੁਤੇਸਿਧ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝਾ ਨੈਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ।

ਪੱਛਮੀ ਨੀਤੀ ਸਾਸ਼ਤਰ ਨੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਉਪਯੋਗਤਾਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਰਚੇਤੇ ਮਿਸਟਰ ਬੈਂਥਮ ਅਤੇ ਮਿਸਟਰ ਮਿਲ ਨੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਸੁਖ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ। ਮਿਸਟਰ ਬੈਂਥਮ ਅਨੁਸਾਰ:

“ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਿਯੋਜਕਾਂ ਦੁਖ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਕੀ ਕਰਨਗੇ।”3

ਇਉਂ ਬੈਂਥਮ ਨੈਤਿਕ ਕਾਰਜ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਅਨੈਤਿਕ ਕਾਰਜ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੈਂਥਮ ਨੇ:

“ਆਪਣੇ ਸੁਖਵਾਦ ਲਈ ਸੁਆਰਥ ਤੋਂ ਪਦਾਰਥ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਤਿਬੰਧਾਂ (ਰੋਕਾਂ) ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।”4 ਮਿਸਟਰ. ਜੇ. ਐਸ. ਮਿਲ ਨੇ ਵੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਸੁਖ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਪਰ ਨੈਤਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਲਈ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੋਕਾਂ ਵਿਚ ‘ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੋਕ’ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਕੇ ਬੈਂਥਮ ਨਾਲੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੱਖਰਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਤਮਿਕ ਰੋਕ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ:

“ਇਹ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਕ ਚੇਤਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤਿੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਫ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਅਰਦਲੀ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।”5 ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸੁਖ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਸਾਹਵੇਂ ਇਹ ਦਿੱਕਤ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਡੇਰੇ ਸੁਖ ਲਈ ਨੇੜਲਾ ਸੁਖ (ਅਨੈਤਿਕ ਵਿਵਹਾਰ) ਕਿਉਂ ਤਿਆਗੇ? ਮਨ ਜੋ ਬੁਰਾਈ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਭੈ (ਪਵਿੱਤਰ ਡਰ) ਅਤੇ ਭਉ (ਪਿਆਰ) ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਖ ਲਈ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣਨਾ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ:

ਹਟ ਪਟਣ ਬਿਜ ਮੰਦਰ ਭੰਨੈ ਕਰਿ ਚੋਰੀ ਘਰਿ ਆਵੈ॥
ਅਗਹੁ ਦੇਖੈ ਪਿਛਹੁ ਦੇਖੈ ਤੁਝ ਤੇ ਕਹਾ ਛਪਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 156)

ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਥਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਉਪਜਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਸੁਖੁ ਦੁਖੁ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਪਿਆਰੇ ਦੂਜੀ ਨਾਹੀ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 432)

ਮਿਸਟਰ ਇਮੈਨੂਅਲ ਕਾਂਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਾਹੀਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਤਵ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਤਵ ਦੀ ਸਰਬ- ਵਿਆਪਕਤਾ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਨੀਤੀ ਸਾਸ਼ਤਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਡਾ. ਪਰਦੀਪ ਕੁਮਾਰ ਅਨੁਸਾਰ:

“ਕਾਂਟ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਤਵ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਉਪਯੋਗਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ’ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤਵ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਉਪਯੋਗਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲੋਂ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਤੋੜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”6 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਂਟ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਅਨੁਸਾਸ਼ਨ (ਕਾਨੂੰਨ) ਨਾਲੋਂ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਅਨੁਸਾਸ਼ਨ (ਅਸੂਲ) ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਅਸੂਲਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ:

“ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਸੂਲਾਂ ਉੱਪਰ ਹੀ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਸਾਨੂੰ ਇਉਂ ਲੱਖਣ (ਦਿੱਸਣ) ਕਿ ਇਹ ਸਰਬਵਿਆਪਕ ਕਾਨੂੰਨ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।”7 ਕਾਂਟ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਛਾ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤਰਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਦੋ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹਨ। ਮਿ. ਕਾਂਟ ਪਹਿਲੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਫਰਜ਼ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਨੈਤਿਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਦੀ ਸੋਝੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਦਮ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਏਥੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਸੂਲ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਏਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਨਾਮੀ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਦੀ ਥਾਂ ਦੈਵੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਝੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਸਵੈ-ਸੰਤੁਲਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ:

ਫਰੀਦਾ ਬੁਰੇ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਿ ਗੁਸਾ ਮਨਿ ਨ ਹਢਾਇ॥
ਦੇਹੀ ਰੋਗੁ ਨ ਲਗਈ ਪਲੈ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1381)

ਦੈਵੀ ਰਜ਼ਾ ਦਾ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਮੰਡਲ ਨਿਰੋਲ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਨਹੀਂ। ਗੁਰਮਤਿ ਰਹੱਸਵਾਦ ਦਾ ਲਖ਼ਸ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿਲੀਨਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਧਰਤਮੁਖੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣਾ ਇਸ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦੈਵੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅਧੀਨ ਜੀਉਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਦੌੜਦਾ, ਸਗੋਂ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਸੰਗ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸੱਚ, ਗਿਆਨ, ਸੰਜਮ, ਸੰਤੋਖ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੇ ਲਾਸਾਨੀ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ‘ਹੁਕਮ ਰਜਾਈ’ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਦੈਵੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਲਈ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣ ਸਧਾਰਨ ਨੈਤਿਕ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉਚੇਰਾ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਕੇਵਲ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਸੰਸਾਰੀ ਚਤੁਰਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ਅਨੁਭਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਜਮ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਅਰਥ ਸਬਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਰਜ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਿਮਰਤਾ ਬਾਹਰੀ ਗੁਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨੈਤਿਕ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਵਿਚ ਪਲਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਨੈਤਿਕ ਆਚਰਨ ਦੀ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਜੀਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰਮੁਖ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਜਦੋਂ ‘ਅੰਦਰਿ ਸਿਆਣਾ ਬਾਹਰਿ ਭੋਲਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਥਾਂ (ਜਿਹੜੀ ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ) ਆਪਣੇ ਸਹਿਜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਨੈਤਿਕ ਆਚਰਨ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਾਰ-ਬਿੰਦੂ ਹੈ।

ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਸੱਚਾਈ, ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੁਹੱਬਤੀ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹਨ:

-ਦਿਲਹੁ ਮੁਹਬਤਿ ਜਿੰਨ੍ ਸੇਈ ਸਚਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 488)
-ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਰਿਦੈ ਸਚਾ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 468)
-ਸੇਵ ਕੀਤੀ ਸੰਤੋਖਈ ਜਿਨੀ ਸਚੋ ਸਚੁ ਧਿਆਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 467)

ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅੰਦਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਭੋਗ ਦੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਤਤਿ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਸੰਗੀਤਮਈ ਗਾਇਨ ਹੈ। ‘ਉਸਤਤਿ ਕਰਿ ਕਰਿ ਜੀਵਾ’ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਗਮਤਾ, ਸੱਚੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਵਿਆਪਤ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਵਡਿਆਈ ਦੇਣ ਦੀ ਹਾਮੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਸੱਚਾਈ, ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ‘ਹੁਕਮ ਰਜਾਈ ਚੱਲਣਾ’ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਪਾਲਦੀ ਹੈ। ‘ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੈ ਜੇ ਬੁਝੈ’ ਦਾ ਸਾਰ ਤੱਤ ਇਹੀ ਹੈ ਮਾਨਵੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਨਹੀਂ (ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਨਣ ਵਿਚ ਮਜਬੂਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ) ਸਗੋਂ ਬੁੱਝਣਾ ਹੈ ਭਾਵ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਬੁਝ ਕੇ ਹੁਕਮ ਰਜਾਈ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ। ਸਮੁੱਚਾ ਨੈਤਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਇਸੇ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਨਾਮੀ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਵਹਾਰ (ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੋਰੋਗੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲੋਂ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਅਨੈਤਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਵੀ ਭਲੇਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਲਤੀ ਜਾਂ ਅਨੈਤਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਥਾਂ ਰੱਖਿਆ ‘ਤਨਖਾਹ’ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਇਸੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਅੰਦਰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਸੰਤੁਲਤ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਸੁਤੇਸਿਧ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।

ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ:

1. ਡਾ. ਰਾਮਦਾਸ ਨਿਰੰਕਾਰੀ (ਸੰਪਾ:) ਭਾਰਤੀ ਨੀਤੀ ਸਾਸ਼ਤਰ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਨਾ 18-20.
2. ਸ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸਿੱਖ ਫਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਰਘਬੀਰ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਨਾ 21.
3. Bentham, Jeremy, An Introduction to the principles of morals and legislation, Hafiner Publishing Company, New York, Page 1
4. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 24.
5. Mill J. S., Utilitarianism, London, Page 41
6. ਡਾ. ਪਰਦੀਪ ਕੁਮਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਨੀਤੀ ਸਾਸ਼ਤਰ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਨਾ 67.
7. Kant, Immanuel, The Moral Law, Page 97