ਰੂਹ-ਏ-ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਿੱਤ ਝੂਠ ਦੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਅਸਤਿ ਦੀ ਥੋੜ ਚਿਰੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਮੁਕੱਦਸ ਬੋਲ ਕੂੜ ਨਿਖੂਟੇ ਨਾਨਕਾ ਓੜਕਿ ਸਚਿ ਰਹੀ ਸੱਚ ਦੇ ਚਿਰ- ਸਥਾਈ ਅਸਤਿੱਤਵ ਅਤੇ ਕੂੜ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅੰਤ ਦਾ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਵਿਚ ਜਿਊਣਾ ਸਿੱਖ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਫਕੀਰ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ— “ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪ ਸਿਆਣਪ ਤੋਂ ਪਰੇ੍ਹ ਤੇ ਯਕੀਨਨ ਮੂਰਖਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰ੍ਹੇ ਹੈ।”1 ਸੂਰਮੇ ਅਤੇ ਸੰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਿਖਰੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੱਚ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸਿਰੜ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਗੱਲੀਂ-ਬਾਤੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵਾਰ ਕੇ। ਨਿਸ਼ਚੈ ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਸੰਤ ਅਤੇ ਸੂਰਮੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਿਉਂ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸੰਤਤਵ ਅਤੇ ਸੂਰਮਤਾਈ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਵੰਨਗੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪਾਪ-ਕਰਮ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਕਿਤਨੀ ਕੁ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਯੋਗ ਹਨ ਤੈ ਜਨਮਤ ਗੁਰਮਤਿ ਬ੍ਰਹਮੁ ਪਛਾਣਿਓ ਅਤੇ . . . ਗੁਰੁ ਅਰਜੁਨੁ ਪਰਤਖ´ ਹਰਿ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਸਮਿਤ ਕਰ ਦੇਵ ਵਾਲੇ ਨਾਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਤਾਰੀਆਂ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨਿਰਮਲ ਰੂਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਾਸ਼ਿੰਦਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਦੈਵੀ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਖਹਿ-ਖਹਿ ਕੇ ਨਿੱਤ-ਨਿੱਤ ਦੇ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਨਸਾਨੀ ਮਨ ਤੇ ਰੂਹ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪੋਸ਼ੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਅਚੇਤ ਮਨ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਕੇ ਰੂਹ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਨਹੀਂ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਓਨਾ ਚਿਰ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਮਾਦੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਉਸ ਅਮਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸੂਚਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਿਸ ਅਮਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉੱਚਾ ਉੱਠ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਦਵੀ, ਪਾਰਗ੍ਰਾਮੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮੰਡਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਆਤਮਿਕ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਉਹ ਜਿਸ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੈ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ।2 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੁੰਟ ਪੁਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸਪਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਚੇਤਨਾ ਬਖਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਇਸ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹੈ “ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸਾਡਾ ਉੱਚਾ ਰੋਸ਼ਨ ਮੁਨਾਰਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਅਪਹੁੰਚ ਤਕ ਰਸਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਸ ਦੇ ਚਾਨਣ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭਰੇ ਚਸ਼ਮੇ ਵਾਂਗ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹੁ ਫੁਟਾਲੇ ਦੀ ਚਮਕ ਉਸ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਮੇਘ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ ਦੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ’ਤੇ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਉੱਚ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਚਾਓ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਚਮਕਦਾ ਕਿਣਕਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੂਹ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੰਤ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਖੁਦਾਈ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਜਨਮਦਾ ਹੈ।”3 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਦਾਨਿਸ਼ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਦਾ ਪੁਖਤਾ ਸਬੂਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਜੋ ਕੂੜ ਦੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨੰਦੀ ਰਸ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਕੰਚਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। “ਨੀਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜਲ ਦੀ ਵਿਥ, ਇਕਾਂਤਵਾਸ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਨਿਸਦਿਨ ਰੱਬੀ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਇੰਝ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।”4 ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਚਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨੇਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅਨੂਠੀ ਮਿਸਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚੋਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਉਤਾਰਨ ਵਾਲੀ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਮੂਰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਧਰਮ ਲਈ ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਾਲੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ ਜੁ ਲਰੈ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ॥ ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕਟਿ ਮਰੈ ਕਬਹੂ ਨ ਛਾਡੈ ਖੇਤੁ॥ ਦੀ ਤਤਵਿਕ ਸੱਤਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸੂਰਬੀਰ ਧੀਰਜ ਮਤਿ ਪੂਰਾ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰ ਬਚਨ ਕੇ ਬਲੀ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਬਚਨ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਸੂਰਮੇ ਦਾ ਸਿਰੜ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਭਾਅ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਕਬੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਧਰਾਤਲ ’ਤੇ ਜਿਊਣ ਵਾਲੇ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਜ਼ਿਹਨੀ ਸੌੜੇਪਣ ਦੀ ਸੰਕੁਚਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਜਕੀੜੇ ਕੁਬੋਲ ਬੋਲਣੇ ਅਤੇ ਕੁਕਰਮ ਕਰਨੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹੱਟਦੇ।

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਚੰਦੂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਈਰਖਾਲੂ ਬਿਰਤੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦਕ ਉਸਾਰੀ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਖੁਸਰੋ ਦੇ ਬਾਗ਼ੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦਾ ਦੋਸ਼, ਖੁਦ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਈਰਖ਼ਾਲੂ ਬਿਰਤੀ ਆਦਿ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਚਿੱਠਾ ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਹਨ:—

“ਦਰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਕਿ ਬਰ ਕਿਨਾਰੇ ਦਰਯਾਏ ਬਿਆਹ ਵਾਕਿ ਅਸਤ, ਹਿੰਦੂਏ ਬੂਦ, ਅਰਜਨ ਨਾਮ, ਦਰ ਲਿਬਾਸੇ ਪੀਰੀ-ਓ- ਸ਼ੇਖੀ। ਚੁਨਾਂਚਿ ਬਿਸਯਾਰੇ ਅਜ਼ ਸਾਦਾ ਲੋਹਾਨੇ ਹਨੂਦ, ਬਲਕਿ ਨਾਦਾਨੋ ਸਫੀਹਾਨੇ ਇਸਲਾਮ ਰਾ ਮੁਕੱਯਦੇ ਅਤਵਾਰੋ ਔਜ਼ਾਏ ਖ਼ੁਦ ਸਾਖਤਾ ਕੂਸੇ ਪੀਰੀ-ਓ-ਵਲਾਯਤ ਰਾ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ਾ ਗਰਦਾਨੀਦਾ ਬੂਦ। ਊ ਰਾ ਗੁਰੂ ਮੀ ਗੁਫਤੰਦ ਵ ਅਜ਼ ਅਤਰਾਫੋ ਜਵਾਨਿਬ ਗੌਲਾਨੋ ਗੂਲ ਪਰੱਸਤਾਂ ਬਦੂ ਹਜੂਹ ਆਵੁਰਦਾ ਇਹਤਕਾਦੇ ਤਮਾਮ ਬ ਊ ਅਜ਼ਹਾਰ ਮੀ ਕਰਦੰਦ। ਅਜ਼ ਸੀਹ ਚਹਾਰ ਪੁਸ਼ਤ ਊ ਈਂ ਦੁਕਾਨ ਰਾ ਗਰਮ ਮੀ ਦਾਸ਼ਤੰਦ। ਮੁੱਦਤਹਾ ਬਕਾਤਰ ਮੀ ਗੁਜ਼ੱਸ਼ਤ ਕਿ ਈਨ ਦੁਕਾਨੀ ਬਾਤਲ ਰਾ ਬਰਤਰਫ਼ ਮੀ ਬਾਯਦ ਸਾਖਤ, ਯਾ ਊ ਰਾ ਦਰ ਜਿਰਗਾਏ ਅਹਲੀ ਇਸਲਾਮ ਦਰ ਬਾਯਦ ਆਵੁਰਦ।

ਭਾਵ:- ਦਰਿਆ ਬਿਆਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਚ ਪੀਰਾਂ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਅਰਜਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਸਗੋਂ ਮੂਰਖ ਤੇ ਬੇਸਮਝ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਹਿਤ ਤੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਜ਼ੁਰਗੀ ਤੇ ਪੀਰੀ ਦਾ ਢੋਲ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਵਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਫਰੇਬੀ ਤੇ ਠੱਗੀ- ਪਸੰਦ ਲੋਕ ਉਸ ਪਾਸ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਉਸ ਉੱਪਰ ਪੂਰਨ ਭਰੋਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ। ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਦੁਕਾਨ ਗਰਮ ਸੀ। ਢੇਰ ਚਿਰ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਖਿਆਲ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਝੂਠ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਹਬ ਵਿਚ ਲੈ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਇਲਜ਼ਾਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਬੈਠੇ ਹਨ ਤੇ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਦੂਸਰਾ ਘੋਰ ਇਲਜ਼ਾਮ ਇਹ ਹੈ:- “ਤਾ ਆਂ ਕਿ ਦਰੀਂ ਅੱਯਾਮ ਖਿਸਰੌ ਦਰੀਂ ਰਾਹ ਮੀਨਮੂਦ। ਈਂ ਮਰਦਕੇ ਮਜਹੂਲ ਇਰਾਦਾ ਕਰਦ ਕਿ ਮੂਲਾਜ਼ਮਤੇ ਊ ਰਾ ਦਰਯਾਬਤ। ਦਰ ਮੰਜ਼ਲੇ ਕਿ ਜਾ ਵਾ ਮੁਕਾਮੇ ਊ ਬੂਦ, ਖਿਸਰੌ ਰਾ ਨਜ਼ੂਲ ਉਫਤਾਦ, ਆਮਦਹ ਊ ਰਾ ਦੀਦ ਵਾ ਬਾਹਜ਼ੇ ਮਕੱਦਮਾਤੇ ਫਰਾਯਾਫਤਾ ਬ ਊ ਰਸਾਨੀਦ ਵ ਬਰ ਪੇਸ਼ਾਨੀਏ ਊ ਅੰਗੁਸ਼ਤੇ ਅਜ਼ ਜ਼ਾਹਫਰਾਨ ਕਿ ਬ ਇਸਤਲਾਹੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ‘ਕਸ਼ਕਾ’ ਗੂਇੰਦ, ਵਾ ਆਂ ਰਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੀ ਦਾਨੰਦ।

ਭਾਵ:- ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਖੁਸਰੋ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ . . . (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ) ਨੇ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਪੜਾਓ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਿਲਆ ਅਤੇ ਕਈ ਮਿਥੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਕੇਸਰ ਦੀ ਇਕ ਉਂਗਲੀ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਲਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਤਿਲਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਗ਼ੀ ਖੁਸਰੋ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਤੇ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ:-

ਅਮਰ ਕਰਦਮ ਕਿ ਊ ਰਾ ਹਾਜ਼ਰ ਸਾਖਤੰਦ ਵ ਮਸਾਕਿਨ ਵ ਮਨਾਜ਼ਲ ਵ ਫਰਜ਼ਦਾਨੇ ਊ ਰਾ ਬ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਂ ਇਨਾਯਤ ਨਮੂਦਮ ਵ ਅਸਬਾਬੋ ਅਮਵਾਲੇ ਊ ਰਾ ਬਕੈਦੇ ਜ਼ੱਬਤ ਦਰ ਆਵੁਰਦਹ ਫਰਮੂਦਮ ਕਿ ਊ ਰਾ ਬ ਸਿਆਸਤ-ਵ-ਬ-ਯਾਸਾ ਰਸਾਨੰਦ।

ਭਾਵ:- ਮੈਂ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹਾਜ਼ਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਘਰ- ਘਾਟ ਤੇ ਬੱਚੇ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਦਾ ਮਾਲ-ਅਸਬਾਬ ਜ਼ਬਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਿਆਸਤ’ ਤੇ ‘ਯਾਸਾ’ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਧੀਨ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਚੰਦੂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਜਿਹੇ ਨਿੱਜੀ ਦਵੰਦ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਪਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਨ ਮੁੱਖ ਕਿਆਸੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਖੋਂ ਬਾਗੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਰਾਜਧ੍ਰੋਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੀਮਤ ’ਤੇ ਮੁਆਫ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਸੇ ਸੱਚੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਦੀ ਪੈਗੰਬਰੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਸਥਾਪਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ, ਜਿੱਥੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਸਿਜਦਾ ਕਰਦੀ ਤੇ ਮਲੀਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਮਰਕਜ਼ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਚ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ, ਅਜਿਹੀ ਔਜਮਈ ਚੜ੍ਹਤ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਨਾ ਕੂੜੀ ਹਕੂਮਤ ਲਈ ਵਾਜਬ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਿੰਦਿਆਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤੇ ਹਨ— “ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਲਹਿਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਕੂਮਤਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਰੜਕਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਇਕ ਬਾਗ਼ੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।”5 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੇ ਜੀਵਤ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦਾ ਤੌਖਲਾ ਪੱਕਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਦੂਸਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਔਜ ਇਤਨਾ ਬਲਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ (ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ) ਮ੍ਰਿਤੂ-ਦੰਡ ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਰੋੜ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।”6 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਆਇਤ ‘ਯਾਸਾ’ ਮੰਗੋਲੀ ਕਾਨੂੰਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਖਾਸ ਹਿਦਾਇਤ ਸੀ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਨਹੀਂ ਡੋਲਣਾ। ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਤਹਿਤ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਪਵੇ ਤਾਂ ਖ਼ੂਨ ਨਾ ਡੁੱਲ੍ਹੇ। ਇਸ ਬਾਬਤ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਜ਼ਾਯਾਫਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਤੁਪਕਾ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤਾਂ ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਰੂਹ ਨੂੰ ਨੇਸਤ-ਓ-ਨਾਬੂਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।

ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹੀ ਤਰੀਕੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਸ ਹਿਦਾਇਤ ਯਾਸਾ ਤਹਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗਾਥਾ ਦੇ ਨਾਇਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਦਾਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਗਵਾਹ ਬਣਨ ਦਾ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ, ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਰੂਹ ਦਾ ਸਰੂਰ ਬਣਾ ਕੇ ਜੀਉਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।