ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਦਦੇਹਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵੈਸਾਖ ਸੰਮਤ 1943 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਤਾ ਬੀਬੀ ਇੰਦ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਨਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਨਾਮ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਨਿੱਘੀ ਲਗਨ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਲਗਨ ਨੂੰ ਨਿੱਘਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜੋ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਤਾਇਆ ਜੀ ਸਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨੀ ਸਿੱਖੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੰਠ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਥਾਹ ਗਹਿਰਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜੀਊਂਦਾ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਆਖਰੀ ਘੜੀ ਤਕ ਇਸ ਨੇਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ।

ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਅਨੰਦ-ਕਾਰਜ ਹੋਇਆ ਪਰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਸਾਥ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਆਰੀ ਸੁਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਰਾਮ ਕੌਰ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਦੇਸ਼, ਕੌਮ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਬਾਬਾ ਜਦੋਂ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਲੀ ਖੇਡਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਲਾ-ਮਹੱਲਾ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਹੋਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਦਾ ਭੋਗ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ-ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਦੀਵਾਨ ਸਜੇ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਲੰਗਰ ਅਤੁੱਟ ਵਰਤਿਆ।

ਮਿਹਨਤ, ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਮੂਰਤ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫੌਜੀ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜਿੱਥੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹੇ ਉੱਥੇ ਅਣਖ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿਚ ਸਾਹ ਘੁਟਦਿਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਲਾਹਨਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛਾ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਮਈ 1907 ਈ: ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫਤੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਘਰ ਪਰਤ ਆਏ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਿੰਡ ਰਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਵਿਦੇਸ਼ ਚਲੇ ਗਏ। ਚੀਨ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਫਿਰ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ 80 ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ, ਸਟਾਕਟਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਲਟਵਿਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੰਜ ਸੌ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਸਰਕਾਰ ਪਾਸੋਂ ਲੰਮੀ ਮਿਆਦ ’ਤੇ ਠੇਕੇ ਉੱਤੇ ਲਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਵਾਹਿਆ-ਬੀਜਿਆ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾ ਲਈ। ਹੋਲਟਵਿਲ ਫਾਰਮ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਸਰ੍ਹਾਂ ਬਣ ਗਈ। ਜਿੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ। ਹੋਲਟਵਿਲ ਫਾਰਮ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਛੁਹਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗੇ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਲਾਮੀ ਡੈਣ ਆਪਣੀ ਸਲਤਨਤ ਕਾਇਮ ਕਰੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੀ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਚ ਗਦਰ ਆਸ਼ਰਮ (ਯੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ‘ਗਦਰ’ ਅਖਬਾਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਕ ਨਵੰਬਰ 1913 ਈ: ਨੂੰ ਸਪਤਾਹਿਕ ਪਰਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਜਨਵਰੀ 1914 ’ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਛਪਣਾ ਵੀ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਖਬਾਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਉਤਾਰੇ ਲਈ ਬਾਬਾ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਬੜੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਰਾਸ਼ਨ ਜਹਾਜ਼ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੜਨ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਪਰਤਣ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਈ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਹੋਲਟਵਿਲ ਫਾਰਮ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਂਭਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। 28 ਸਤੰਬਰ 1914 ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਬਜ-ਬਜ ਘਾਟ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਮੁਸਾਫਿਰ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਬੁਰਛਾਗਰਦੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਕਈ ਮਰੇ ਕਈ ਫੱਟੜ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਖਬਰ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚੇ ਛੱਡ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। 7 ਜਨਵਰੀ 1915 ਨੂੰ ਮਦਰਾਸ (ਚੇਨਈ) ਪੁੱਜਣ ’ਤੇ ਹੀ ਸ਼ਹਿ ਲਾਈ ਬੈਠੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਪਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਤਿਆਰੀ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਉੱਦਮ ਕੀਤੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੱਗ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਵਰਦੀ ਪੁਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਿਰੋਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਉਤਰਵਾ ਕੇ ਟੋਪੀਆਂ ਪਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਈ ਹੋਰ ਵੀ ਇਸ ਹੱਕ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਨੂੰ ਤੋੜ ਨਾ ਸਕੀਆਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਬੈਰਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ। ਆਖਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਝੁਕਣਾ ਪਿਆ ਤੇ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਗਜ਼ ਦੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਿੱਤ ਹੋਈ।

7 ਦਸੰਬਰ 1915 ਨੂੰ ਸਤਾਰਾਂ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ ਰਾਹੀਂ ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਹੱਥਕੜੀਆਂ ਤੇ ਬੇੜੀਆਂ ਵਿਚ ਜਕੜ ਕੇ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ (ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ) ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਐਲਾਨ ਰਾਹੀਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1920 ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਫਿਰ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਰੀਰਿਕ ਹਾਲਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸੈਂਟਰਲ ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਇਆਂ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਬ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪਰਵਾਰਿਕ ਸਹਾਇਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਤਕਰੀਰ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਬੜੇ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ ਕਿ ਮੇਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚਾ ਧਰਮੀ ਤੇ ਸੱਚਾ ਭਗਤ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਲਈ ਘੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਗੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ। ‘ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪਰਵਾਰਿਕ ਸਹਾਇਕ ਕਮੇਟੀ’ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸਫਲਤਾ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਆਪ ਨੇ ‘ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀ ਪਰਵਾਰ ਸਹਾਇਕ ਫੰਡ’ ਨਾਂ ’ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੰਡਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਸੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਕਰਕੇ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚੋਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਆਉਣਾ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਰਦਾਰ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਮਰਹਾਣਾ, ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਵੀ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਛੇਤੀ ਹੀ ‘ਸਿੱਖ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਕਮੇਟੀ’ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਸਥਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਨੇੜੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਚੁਬਾਰਾ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਲੈ ਕੇ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਉਪਰਾਲਾ ਕੈਦੀਆਂ, ਪਰਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਸਹਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਦੀ ਪਰਵਾਰ ਸਹਾਇਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸੇਵਾ ਆਖਰੀ ਦਮ ਤਕ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ। ਦੂਸਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕਈ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ’ਤੇ ਫਾਂਸੀ ਉੱਤੇ ਲਟਕ ਚੁੱਕੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੱਚੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਜਿੰਦਾ ਹੀ ਇਸ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਰਹੀ।

ਆਪਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਤਕਲੀਫਾਂ ਨਾਲ ਕਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਤੱਤਪਰ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ ਗਏ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਦਾਰੇ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਨ। 1932 ਈ: ਵਿਚ ਆਪ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਬਾਬਾ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸੰਗਤ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਗਾਹੀ ਇਲਮ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਕੀਰਤਨ, ਗੁਰੂ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਵਖਿਆਣ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸੰਗਤ’ ਦੁਆਰਾ 1966-67 ਤੋਂ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਹੋਮਿਓ ਫ੍ਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਚਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅਨਾਥ ਅਤੇ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

5 ਦਸੰਬਰ 1957 ਨੂੰ ਗੁਰਪੁਰੀ ਗਮਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰੀ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ, ‘ਭਾਈ! ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਬੜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਹੈ, ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਿਚ ਮਹਾਂ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਜਪਿਆ ਕਰੋ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਭਲਾ ਕਰਨਗੇ। ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਗਦਰੀ ਬਾਬਾ ਆਪਣੇ ਘਾਲਣਾਮਈ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਦੀ ਵੀ ਗੁਰੂ- ਗੁਰੂ ਕਰਨੋਂ ਨਾ ਖੁੰਝਿਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹੋ ਉਹ ਜੁਗਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਨਿਰੰਤਰ ਆਪ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਰਹੱਸਮਈ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਕੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।