ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਬਲੋਚ ਇਕ ਕੱਟੜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਬਲੋਚਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਨਸੀਰ ਖਾਨ ਨਾਲ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਸਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਸੰਨ 1764-65 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਅਤੇ ਨਸੀਰ ਖਾਨ ਦੀਆ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਸਾਰੇ ਜੰਗ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ 1765 ਵਿਚ ਇਕ ਜੰਗਨਾਮਾ ਕਲਮ-ਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਹ ਇਕ ਪੱਖੀ ਕੱਟੜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਘਿਰਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਮੁਤੱਸਬੀ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਇਕ ਸ਼ਾਇਰ, ਕਵੀਸ਼ਰ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਸੱਚ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਤਰਜ਼-ਏ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਡੀਲ-ਡੌਲ, ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਧਰਮ-ਈਮਾਨ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਹਕੀਕੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੰਗ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਅਮਨ ਵਿਚ ਹਾਤਿਮਤਾਈ ਨਾਲ ਤਸ਼ਬੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਜੋ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਪੰਜਾਬੀ ਉੱਲਥਾ

1. ਸਗਾਂ ਰਾ ਮਗੋ ਸੱਗ ਕਿ ਹਸਤੰਦ ਸ਼ਰੇ। ਬ ਮੈਦਾਨਿ ਮਰਦਾਂ, ਚੂੰ ਸ਼ੇਰਾ ਦਲੇਰ।

2. ਕਿ ਨਾ ਕੁਸ਼ੰਦ, ਨਾਮਰਦ ਰਾ ਹੇਚ ਗਾਂਹ। ਗਰੇਜ਼ੰਦਹ ਰਾ, ਹਮ ਨਾ ਗੀਰੰਦ ਰਾਹ।

3. ਜ਼ਰੋ, ਜ਼ੇਵਰਿ-ਜ਼ਨ, ਬਤਾਰਾਜ ਨੀਜ਼। ਨ, ਗੀਰੰਦ, ਗਰ ਮਹ ਹੂ ਹਸਤੋ ਕਨੀਜ਼।

4. ਜ਼ਨਾਹਮ ਨ ਬਾਸ਼ਦ, ਮਿਆਨਿ ਸਗਾਂ। ਨਾ ਦੁਜ਼ਦੀ ਬਵਦ, ਕਾਰਿ ਆਂ ਬਦ ਰਗਾਂ।

5. ਕਿ ਜ਼ਨ ਗਰ ਜਵਾ ਹਸਤ, ਵਰ ਹਸਤ ਪੀਰ। ਬਗੋਯੰਦ ਬੁੜੀਆਂ, ਬਿਰੋ ਗੋਸ਼ਹ ਗੀਰ।

6. ਬ-ਵਦ ਨਾਮ ਬੁੜੀਆਂ ਬਹਿੰਦੀ ਜਬਾਂ। ਬ-ਮਾਅਨੀ, ਕਿ ਈਂ ਪੀਰ ਜ਼ਾਲ, ਅਜ਼ ਜ਼ਨਾਂ।

7. ਨ ਦੁਜਦੀਸਤ ਹਰਗਿਜ਼ ਮਿਆਨੇ ਸਗਾਂ। ਨ ਪੈਦਾਸਤ ਸਾਰਕ ਦਰਾਂ ਬਦ ਰਗਾਂ।

ਉਲਥਾ:

1. ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਤੇ ਨਾ ਆਖੋ, ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਓਹ। ਰਣ ਵਿਚ ਜਦ ਸ਼ਸਤਰ ਹੈ ਵਹਿੰਦਾ; ਸੂਰੇ ਬਲੀ ਦਲੇਰ ਨੇ ਓਹ।

2. ਨਾਮਰਦਾਂ ਤੇ ਕਾਇਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਹਰਗਿਜ਼ ਵਾਰ ਨਾ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਭੱਜੇ ਜਾਂਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਉਹ, ਹਰਗਿਜ਼ ਵਾਟ ਨਾ ਫੜਦੇ ਨੇ।

3. ਅਬਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਟੂੰਬਾ, ਹਰਗਿਜ਼ ਮੂਲ ਨਾ ਲਾਂਹਦੇ ਨੇ। ਰਾਣੀ ਭਾਵੇਂ ਦਾਸੀ ਹੋਵੇ, ਹਰਗਿਜ਼ ਹੱਥ ਨਾ ਪਾਂਦੇ ਨੇ।

4. ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਵਿਚ ਨਾਹੀਂ, ਰਹਿੰਦਾ ਕੋਈ ਜਨਾਹੀ ਏ। ਚੋਰੀ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਾਈ, ਹਰਗਿਜ਼ ਰਵਾ ਨਾ ਆਈ ਏ।

5. ਚਾਹੇ ਬੁੱਢੀ ਮਾਈ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਏ। ਹਰ ਇਕ ਤਾਂਈ ਬੁੱਢੀ ਆਂਦੇ, ਸੁੰਦਰ ਮਨੋਂ-ਵਿਸਾਰੀ ਏ।

6. ਬੁੱਢੀ ਦੇ ਮਾਅਨੇ ਬੁੱਢੜੀ, ਹਿੰਦੀ ਬੋਲੀ ਅੰਦਰ ਨੇ। ਤਾਹੀਏ ਜਾਨੀ ਚੋਰ ਨਾ ਦਿੱਸਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਟੋਲੀ ਅੰਦਰ ਨੇ।

7. ਹੋਵੇ ਨਾ ਕਿਉਂ ਕਰ ਕਿ ਜਦ ਉਹ ਚੋਰਾਂ ਯਾਰ ਬਣਾਏ ਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਝੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਹ ਨੇਕੀ ਕਾਰ ਕਮਾਂਦੇ ਨਾ।

8. ਫ:- ਆਗਰ ਕਸਬੋ ਜੰਗਤ ਬਵੱਦ ਆਰਜੂ ਬਿਆ ਤਾ ਬੂਮੈਦਾ ਈਸ਼ਾ ਬਰੋ।

ਪ:- ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਲੜਾਈ ਦਾ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਹਮੋਂ-ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਓ।

9. ਫ:- ਕਿਹ ਦਰਪੇਸ਼ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੁਦਨ ਮਰਦਾਂ ਵਾਰ ਸਲਾਮਤ ਬਦਰ ਰਫਤਨ ਬਜ਼ਾਰ।

ਪ:- ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਮੁਠਭੇੜ ਵਿੱਚੋਂ ਸਲਾਮਤੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਦੀ ਜਾਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਸਿੱਖ ਲਵੋ।

10. ਫ:- ਚੂ ਸ਼ੁਦ ਅਲਹੱਕ ਯਾ ਹੰਗਾਮ ਚਜ਼ਮ ਜ਼ੇ ਗਤੱਮ ਫਰੋਨੰਦ ਹਨਗਾਮ ਬਜ਼ਮ।

ਪ:- ਸੱਚੀ ਉਹ ਤਾਂ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬਹਾਦਰ ਹਨ ਅਤੇ ਅਮਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹਾਤਮਤਾਈ ਵਾਂਗ ਸਖੀ ਹਨ।

11. ਫ:- ਚੂ ਦਰ ਦਸਤ ਗੀਰੰਦ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਹਿੰਦ ਸ਼ਤਾਜ਼ੰਦ ਅਜ਼ ਹਿੰਦ ਤਾਂ ਮੁਲਕ ਸਿੰਦ।

ਪ:- ਜਦੋਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਹਿੰਦ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੰਧ ਤਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਗਾਹ ਮਾਰਦੇ ਹਨ।

12. ਫ:- ਚੂ ਤਨ ਹਮਚੂ ਯਕ ਪਾਰਾ ਕੋਹ ਜੇ ਪੰਜਾਹ ਪਰਦਸ਼ ਫਜ਼ੂ ਦਰ ਸ਼ਦੋਹ।

ਪ:- ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਚੱਟਾਨ ਦੇ ਟੋਟੇ ਵਾਂਗ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਕੋਈ ਰੁਅਬਦਾਬ ਵਿਚ ਪੰਜਾਹ ਬੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।

13. ਫ:- ਬੋ ਮੈਦਾਂ ਦਰ ਆਪਦ ਜੱਲਾਂ ਕਨਾਲ ਚੂ ਸ਼ੈਰਾਂ ਸੁਰਾਂ ਵਾ ਨਹਾਮੋ ਜੂਨਵਾਲ।

ਪ:- ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਉਹ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਹਾੜਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

14. ਫ:- ਜੁਜ਼ ਅਜ਼ ਸ਼ੇਰਾਂ ਸ਼ਾ ਨੂਕਤਾ ਈਗਰ ਸ਼ਵਦ ਕਹਿ ਬਰੋਨੰਦ ਅਜ਼ ਜੰਗ ਜੋਯਾ ਮਾਰਦ।

ਪ:- ਅਜਿਹੇ ਬਾਕਮਾਲ ਲੜਨ ਢੰਗ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਤੂੰ ਛੁਟ, ਉਹ ਹੋਰ ਲੜਾਕਾ ਕੌਮਾਂ ਤੂੰ ਕਈ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੁਹਰੀ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 62)

ਉਪਰੰਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਉੱਤੇ ਬੱਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਪੁਖਤਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਇਕ ਹਵਾਲਾ ਉਚਰਨਯੋਗ ਹੈ:

ਪ੍ਰਸ਼ਨ:- ਪੁਨਿ ਸਿੰਘਨ ਬੂਝੇ ਗੁਣਖਾਨੀ
ਸਗਲ ਤੁਰਕ ਭੁਗਵੇ ਹਿੰਦਵਾਨੀ
ਸਿੱਖ ਬਦਲਾ ਲੈ ਭਲਾ ਜਣਾਵੇ
ਗੁਰੂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਕਿਉ ਵਰਜ ਹਟਾਵੇਂ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਉੱਤਰ:

ਸੁਣ ਸਤਿਗੁਰ ਬੋਲੇ ਤਿਸ ਬੇਰੇ
ਹਮ ਲੈ ਜਾਣੋਂ ਪੰਥ ਉਚੇਰੇ
ਨਾਹਿ ਅਧੋਗਤਿ ਬਿਖੇ ਪਹੁੰਚਾਵੈ
ਯਾ ਤੇ ਕਲ ਮਲ ਕਰਤ ਹਟਾਵੇਂ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਨਸੀਹਤ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਸੁਧਿ ਜਬ ਤੇ ਹਮ ਧਰੀ॥ ਬਚਨ ਗੁਰ ਦਏ ਹਮਾਰੇ॥ ਪੂਤ ਇਹੈ ਪ੍ਰਨ ਤੋਹਿ
ਪ੍ਰਾਨ ਜਬ ਲਗ ਘਟ ਥਾਰੇ॥
ਨਿਜ ਨਾਰੀ ਦੇ ਸੰਗ ਨੇਹੁ ਤੁਮ ਨਿਤ ਬਢੈਯਹੁ॥ ਪਰ ਨਾਰੀ ਕੀ ਸੇਜ ਭੂਲਿ ਸੁਪਨੇ ਹੂੰ ਨ ਜੈਯਹੂ॥

ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ:

ਪਰ ਬੇਟੀ ਕੋ ਬੇਟੀ ਜਾਨੇ, ਪਰ ਇਸਤਰੀ ਕੋ ਮਾਤ ਬਖਾਨੇ ਅਪਨ ਇਸਤਰੀ ਸੋਂ ਰੱਤ ਹੋਈ, ਰਹਿਤਵੰਤ ਸਿੱਖ ਹੈ ਸੋਈ॥

ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਕੱਟੜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਤੁਅੱਸਬੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਚਾਲ ਚਲਣ, ਬਹਾਦਰੀ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਤਰਜ਼-ਏ- ਜੰਗ, ਡੀਲ ਡੋਲ ਤੇ ਧਰਮ ਇਮਾਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ “ਜੰਗਨਾਮਾ” ਵਿਚ ਕਲਮਬੰਦ ਕਰ ਗਿਆ, ਉਸਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

ਲਿਹਾਜ਼ਾ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸਿਫਤ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਉੱਚਿਤ ਹੈ:

ਸੁਣ ਤੋ ਸਹੀ ਜਹਾਂ ਮੇਂ ਹੈ ਤੇਰਾ ਫਸਾਨਾ ਕਿਆ।