ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅਜੇ ਤਕ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਪੂਰਾ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਪਵਿੱਤਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬੀਰ ਰਸ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕੂਟਨੀਤਕ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਗਏ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਕੈਦਣ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਵੀ ਖ਼ਤ ਲਿਖ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਖ਼ਰ ਦੁਖੀਆਂ ਦਾ ਦਰਦ ਨਾ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ:- “ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮ ਤਕ ਲਗਾ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਕਦੇ ਮੇਲ ਜੋਲ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੰਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਜੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਹੋਈ, ਤਦ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਾਂਗਾ।”

ਐਸੇ ਮਹਾਂ ਨਾਇਕ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1780 ਈ: ਵਿਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰੱਬੋਂ ਵਿਖੇ ਸ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮਾਤਾ ਦਇਆ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ।

ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਠੀਕਰੀਵਾਲ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਆਪ ਦਾ ਨਾਂ ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸਮੁੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਸਮੁੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਾਈ ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਇਆ ਹੈ? ਭਾਈ ਸਮੁੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਸਿਮਰਨ, ਬੰਦਗੀ, ਸਤਿਸੰਗ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਗਾ ਦਿਉ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਦਸ-ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਇੱਕੋ ਵਕਤ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਦੇ ਸਨ। ਪੰਡਤ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ‘ਬੀਰ ਮ੍ਰਿਗੇਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੀਹ-ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਆਦਮੀ ਲੰਗਰ ਛਕਦੇ ਸਨ। ਸੱਤ ਸੌ ਮਣ ਆਟਾ ਅਤੇ ਢਾਈ ਸੌ ਮਣ ਦਾਲ ਖਰਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਭਾਈ ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਰ ਵਕਤ ਜੁਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦਾਲਾ-ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਵਰਤਾਉਣ ਸਮੇਂ ਆਪ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ‘ਲਓ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ! ਛਕੋ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ!! ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਨ ਨੀਵਾਂ ਤੇ ਮੱਤ ਉੱਚੀ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਨ।

ਸਰੀਰਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਡੌਲ ਜਵਾਨ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਭਜਨ-ਬੰਦਗੀ, ਸਿਮਰਨ-ਸਤਿਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਆਪ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਮਾਹਿਰ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।

ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖੇ ਤੇ ਸੁਣੇ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਪਾ-ਧਾਪੀ ਮੱਚੀ ਪਈ ਸੀ। ਡੋਗਰਿਆਂ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਟਲ ਚਾਲਾਂ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਆਦਮੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਡਾਹ ਤੋਪਾਂ,
ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਸੰਤ ਤੇ ਸਾਧ ਮੀਆਂ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਗੱਦਾਰੀ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਭਰਾ-ਮਾਰੂ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੁਕਮਰਾਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੀ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਡੇਰੇ ਦੀ ਚਾਰ-ਦੀਵਾਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਜਾਂ ਫੜਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰੇ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਤੋੜਿਆ।

ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਖੁਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਡੇਰੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਈ ਪੰਡ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਪਾਂਡੀ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਹੀ ਸੱਜਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਅਲਮਸਤ ਫ਼ਕੀਰ ਹਾਂ। ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੀ ਨਿਭਾਅ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੇਵਾ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਨੰਦਮਈ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੋ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਸਰਬ ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਡੇਰੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ।

ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਬਤੀਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹਰ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਟਲ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਬੇੜੀ ਵਿਚ ਅੰਦਰੋਂ ਛੇਕ ਪੈ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਛੱਲਾਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਉਰਦੂ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ:

ਅਗਰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਹੈ ਤੂਫ਼ਾਂ ਮੇਂ ਤੋ, ਕਾਮ ਆਤੀ ਹੈਂ ਤਦਬੀਰੇਂ।
ਮਗਰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਮੇਂ ਤੂਫ਼ਾਂ ਹੈ ਤੋਂ, ਮਿਟ ਜਾਤੀ ਹੈਂ ਤਕਦੀਰੇਂ।

ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਹੀ ਦਮ ਲੈਣਗੇ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਡੇਰੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭੰਡਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਧੂ, ਸੰਤ, ਸਿੱਖ-ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਮਦੁ (ਤਲਾਬ) ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧੂੜ ਆਪਣੇ ਮਸਤਕ ਨੂੰ ਲਾ ਕੇ ਇਕ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ:-

“ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਲਾਵਾਂਗਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਦੇ ਸਵਾਸਾਂ ਤਕ ਇਸ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਜੁਟਿਆ ਰਹਾਂਗਾ। ਮੰਦ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਕਿਸਮਤ ਹਾਰ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਦ ਮੈਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼-ਘਾਤਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਗ਼ੱਦਾਰ ਅੱਗੇ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਾਂਗਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿਰਪਾਨ ਦੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿਆਂਗਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਹੇ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤਾਲਮੇਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਾਂਗਾ।”

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੇਚੈਨੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਲੇ ਇੰਨਾ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਹੋਣਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰ ਕਰਨ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੈਰੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕੁਟਲ ਨੀਤੀ ਚਲਦਿਆਂ 15 ਸਤੰਬਰ, 1843 ਈ: ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਨਾਬਾਲਗ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੇ 11 ਦਿਨ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ’ਚ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਇਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ (ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਰੀਜੈਂਸੀ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸਨ-- ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਾ, ਦੀਵਾਨ ਦੀਨਾ ਨਾਥ, ਫਕੀਰ ਨੂਰ-ਉ-ਦੀਨ, ਸ. ਰਣਜੋਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠਾ, ਭਾਈ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ। ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਡੇਢ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਲਾਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ ਨਾਬਾਲਗ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਹੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਲੀਪਗੜ੍ਹ ਲਿਜਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾ ਪਾ ਸਕੇ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਸੀ। ਉਹ ਸਮਝਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਅਸਲ ਵਾਰਿਸ ਉਹ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀਅ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਦੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਨੌਕਰ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਨੇ ਫੌਰਨ ਹੀ ਇਹ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੋੜਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀਆਂ ਵਿਉਂਤਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗੇ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਪ੍ਰੇਮੇ ਪਹਾੜੀਏ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਾਡੀਗਾਰਡ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੇਮੇ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਕੋਲ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਲਾਰੰਸ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਨਾ ਨਾਥ, ਸ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਰਨਲ ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ, ਪ੍ਰੇਮਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ ਸ. ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੜਤਾਲ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਬੜੇ ਹੀ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵਾਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰੇਮੇ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਲਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸ. ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਭਗੌੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵੰਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ 1000 ਰੁਪਏ ਪੇਸ਼ਗੀ ਇਨਾਮ ਦਾ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਇਨਾਮ ਵਧਾ ਕੇ 10,000 ਰੁਪਏ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਜਬਤ ਕਰ ਕੇ 6000 ਰੁਪਏ ਵਿਚ ਨੀਲਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ. ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸਾਧੂ-ਮਹਾਤਮਾ ਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਮੁਫਤ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਅਦੂਲ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਇਦਾਦ ਨੀਲਾਮ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੰਦੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੈਪਟਨ ਐਬਟ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਭੜਾਸ ਕੱਢਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਡਾਕੂ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜਾਂ ਤੋਪ ਨਾਲ ਉਡਾਉਣ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਰਹਿਣਾ ਹੋਰ ਬਾਗੀਆਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ।” ਅਤੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਗਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ. ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿ ਭਾਈ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਪ੍ਰੇਮਾ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਅਧੀਨ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਸਿਰਤੋੜ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ 19 ਅਗਸਤ, 1847 ਈ: ਨੂੰ ਕੈਦਣ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਯਤਨ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ। ਆਪ ਨੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਪਠਾਣ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਮੁਹਾਜ ਦਾ ਇਕੱਠ ਕਰਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਾਰਚ 1848 ਈ: ਵਿਚ ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1848 ਈ: ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਗਾਵਤ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਲੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾਉਣ। ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਪਰਮਾਨੰਦ, ਜੋ ਕਿ ਦੀਨਾਨਗਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ, ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮੂਲਰਾਜ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਮੂਲਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਯੋਗ ਤਨਖਾਹਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਜੰਗੀ ਸਾਮਾਨ ਨਾ ਦੇਣ ਕਰ ਕੇ ਮੂਲਰਾਜ ਨੂੰ ਝਾੜਾਂ ਪਾ ਕੇ ਫੇਰ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਪੂਰੀ-ਪੂਰੀ ਮਦਦ ਕਰਾਂਗੇ। ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਆਪ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸ. ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਫੇਰ ਆਪ ਨੂੰ ਸ. ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਏ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪੋਠੋਹਾਰ ਬਾਂਦੀ, ਬੈਸਾਲੀ, ਸਖੁ ਅਤੇ ਪਾਰਤਾਲਾ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਗਾਵਤ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਸੌਂਪੀ ਤਾਂ ਜੁ ਉਹ ਮੂਲਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਕਰੇ।

ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਸਭ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯੋਗ ਕਾਰਵਾਈ ਰਾਜਾ ਸ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਅਸਰ ਕਰ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਭੇਜ ਕੇ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜੀ ਆਪ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹਾਦਰ ਫੌਜਾਂ ਅੱਤਿਆਚਾਰੀ, ਧੋਖ਼ੇਬਾਜ਼ ਤੇ ਗ਼ੱਦਾਰ ਫਰੰਗੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪੂਰੇ ਤਨੋਂ-ਮਨੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਮੁਲਤਾਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲਈ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤ ਲੈਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿੰਨ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਦਸੰਬਰ, 1848 ਈ: ਵਿਚ ਰਾਮਨਗਰ ਦੀ, ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ ਜਨਵਰੀ, 1849 ਵਿਚ ਚੇਲੀਆਂ ਵਾਲੀ ਦੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਫਰਵਰੀ ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗੀ ਸਮਗਰੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਸੀ। ਆਪ ਖ਼ੁਦ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਘੋੜੀ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਚੇਲੀਆਂ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਉਖੜਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਰ ਐਡਵਿਨ ਆਰਨੋਲਡ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਜੇ ਸਿੱਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਜਿੱਤ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਣਾ ਪੈਣਾ ਸੀ। ਅਨੇਕ ਫੌਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਚੇਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਦਾ ਯੁੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।

ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਕਰਨਲ ਰਛਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਲੜਾਈ ਲੜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹਾਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। 29 ਮਾਰਚ, 1849 ਈ: ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਕੋਹੇਨੂਰ ਹੀਰੇ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਜਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਯੂਨੀਅਨ ਜੈਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਚਿੜਾਉਣ ਲੱਗਾ।

ਹਾਰ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਹਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਫਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਹਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ। ਬਲਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਧੁਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲੋ-ਦਿਮਾਗ ’ਤੇ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਹੌਂਸਲਾ ਬੁਲੰਦ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਬਿੰਬਾਰ, ਅਕਨੌਰ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਵੀ ਬਟਾਲੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਣ ਤੋਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਦੀਵਾ ਬੁਝ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਦੇਵੀ ਬਟਾਲੇ ਤੋਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੰਜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੀਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੀ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਰਮ-ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸ. ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੁਆਬੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਲਈ ਬੰਦੇ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜੇ।

ਦੇਵੀ ਬਟਾਲੇ ਤੋਂ ਆਪ ਸੱਜੋਵਾਲ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਦਲ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਰੰਘਰੇਟਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1000 ਤੋੜੇਦਾਰ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਤੇ ਬੰਦੇ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਇੱਥੋਂ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਬਗਾਵਤ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਾਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਸੱਜੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਬੰਦੇ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜੇ।

ਜਿਸ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਧੁੰਮਾਂ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਬੁਲ ਤਕ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਾਲਸਾਈ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹੀ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਫੁੱਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ 29 ਮਾਰਚ, 1849 ਦਾ ਉਹ ਕਾਲਾ ਦਿਨ ਵੀ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਯੂਨੀਅਨ ਜੈਕ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਲਦ ਤੋਂ ਜਲਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹੁਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਭੜਕ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੋ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਪਰੋਕਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਲਾਹੌਰ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਦਸੰਬਰ, 1849 ਈ: ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯੂ.ਪੀ. ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਉੱਚਿਤ ਸਮਾਂ ਜਾਪਿਆ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚੜਾਉਣ ਲਈ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੱਜੋਵਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ਸਮਝਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਠ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਜਥਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:-

ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਰਕਤ, ਸ. ਰੂਪ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ. ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ. ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਜੈ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ (ਰੋਹਤਾਸ) ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਦਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ. ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਗਿਰਵਰ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਨਵੰਬਰ 1849 ਵਿਚ ਜਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੇਜੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ਧਰੀ ਦੀ ਧਰੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਅੱਠਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਸੱਜੋਵਾਲ ਤੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕੁਲੇਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੂਪੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕੁਰਾਲੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸੇਵਕ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਬਾਰੇ ਦੁਖਦਾਈ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਹਨ।

ਹੁਣ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਲਿਆ। ਮਾਝਾ, ਮਾਲਵਾ, ਦੁਆਬਾ ਆਦਿਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ, ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਫੌਜੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਠਾਨ, ਰੰਗਰੇਟੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬੇਟੇ, ਜਗੀਰਦਾਰ, ਕਾਨੂੰਨਗੋ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਮੁਹਾਜ ਬਗ਼ਾਵਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ।

ਬਗ਼ਾਵਤ ਲਈ ਦਿਨ ਨਿਯਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪ ਜੀ ਜਲੰਧਰ ਨੇੜੇ ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਖੇ ਇਕ ਝਿੜੀ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਮੁੱਖਵਾਕ ਲੈ ਕੇ 20 ਪੋਹ, ਦਿਨ ਬੁੱਧਵਾਰ, 3 ਜਨਵਰੀ, 1850 ਈ: ਦਾ ਦਿਨ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੁਖ਼ਬਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਮਪੁਰ ਨੇੜੇ ਸਭਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਡੀ.ਸੀ. ਮਿਸਟਰ ਵੈਨਸਿਟਰ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਮਿਸਟਰ ਵੈਨਸਿਟਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਸ਼ਾਮੀਂ ਇਕ ਜਸੂਸ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੂਹ ਦੇਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸੂਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅਗਰ ਮੈਂ 30 ਜਾਂ 35 ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਡੇਢ ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ 14 ਕੋਹ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਗਿਰੋਹ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਦਮਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਮਰ ਜਾਂਦੇ, ਅਗਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਦੋ ਬੰਦੂਕਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਕੁਹਾੜੀ ਤੇ ਇੱਕ ਬਰਛੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 21 ਸਾਥੀ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬੰਨ ਲਏ ਗਏ। ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਗਰ ਮੈਂ ਦਸ ਮਿੰਟ ਹੋਰ ਲੇਟ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਸ ਜਥੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਅਜੇ ਤਕ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕੌਣ ਹਨ, ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹਨ, ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖੇ ਹਨ।

ਆਪ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਗਾਵਤ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਦਿਨ ਤੋਂ 6 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਹੋਈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਟਰ ਮਿਕਲਿਓਡ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ, “ਜੇਕਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਇਤਨੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਬਗਾਵਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਵੇਂ ਦਬਾ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।” ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬਹੁਤ ਚਲਾਕ ਤੇ ਕਪਟੀ ਸਨ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਵਿੰਗੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਭਾਈ ਜੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਨਾ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਕਦੇ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਨਾ ਬਣਦਾ।

ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕਈ ਦਿਨ ਕੁਝ ਵੀ ਖਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਭੋਜਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਭੜਕ ਜਾਣਗੀਆਂ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਛਾਉਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫੌਜੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ।

ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭਾਵ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਬਾਲਾ ਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਕਲਕੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨਾਮੀ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਟੀਆ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਵੀ ਕੈਂਸਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ 5 ਜੁਲਾਈ, 1856 ਈ: ਨੂੰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀ ਕੇ, “ਸੂਰਜ ਕਿਰਣਿ ਮਿਲੇ ਜਲ ਕਾ ਜਲੁ ਹੂਆ ਰਾਮ” ਅਤੇ “ਜਿਉ ਜਲ ਮਹਿ ਜਲੁ ਆਇ ਖਟਾਨਾ॥ ਤਿਉ ਜੋਤੀ ਸੰਗਿ ਜੋਤਿ ਸਮਾਨਾ” ਅਤੇ “ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕਟਿ ਮਰੈ ਕਬਹੂ ਨ ਛਾਡੈ ਖੇਤੁ” ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਸਮਾਈ ਕਰ ਗਏ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਜੀ 1857 ਈ: ਦੇ ਮਹਾਨ ਗ਼ਦਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਇਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿਦਰੋਹ ਕੀਤਾ। ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ, ਫੇਰ ਪੂਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਤਕਲੀਫਾਂ ਉਠਾਈਆਂ, ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਹੈ।