ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਵਰਗੇ ਬੜੇ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਦਾ ਬਲ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧਾਂ ਵੇਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਮਕ ਕਾਬਲ-ਕੰਧਾਰ ਤਕ ਗਈ। ਕਥਨੀ ਕਰਨੀ ਦੇ ਪੂਰੇ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪੱਕ, ਸਿੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹ ਜਰਨੈਲ਼ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਲਈ ਰਾਹ-ਦਸੇਰੇ ਹਨ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ

ਉਕਤ ਜਰਨੈਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਜਿੱਥੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਖੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਉੱਘੇ ਜਰਨੈਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਗੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਕਾਰਨਾਮਾ ਅਪਣੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋੜੇ ਮਰਵਾਉਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਸੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਵੀ ਕੀਤੀ ਇਸ ਅਕਾਲੀ-ਹੁਕਮ ਦੀ ਕੁਤਾਹੀ ਕਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।

ਸਿੱਖੀ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੋਨੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਤ 1819 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (1761 ਈ.) ਵਿਚ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੀਹਾਂ ਵਿਚ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸਰਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ, ਨਿਸ਼ਾਨਾਂਵਾਲੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਯੋਧੇ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੰਨ 1762 ਈ. ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵੇਲੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਤਾਂ ਇਸ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅਪਣੇ ਬਾਲ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ (ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ) ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਵਿਚ ਛੱਡ ਗਏ ।(ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਡਾ., ਪੰਜਾਬ ਕੋਸ਼, 44)

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ (1761-1823) ਜੀ ਦੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਦੋ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪਹਿਲਾ ਸਮਾਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਢਹਿੰਦੇ ਰਾਜ ਦਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਿਸਲ ਰਾਜ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸਮਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ

ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਫੁਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਵਾਨ ਹੋਣਾ, ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਕੇ ਬਾਬਾ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਤਨੇਮ, ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ, ਤੇਤੀ ਸਵਈਏ ਤੇ ਹੋਰ ਕਾਫੀ ਬਾਣੀ ਕੰਠ ਕਰ ਲਈ। ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਬਾਜ਼ੀ, ਤੀਰ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਹੋ ਗਈ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ।

ਬਾਬਾ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਥਾ ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਸਿੱਖ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਤੇ ਯੁੱਧ-ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਬੀਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਮੁਢਲ਼ੀਆਂ ਮੁਹਿਮਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਸਥਾਨਕ ਹਾਕਮਾਂ, ਪਠਾਣਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਆਢਾ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਦੇ ਜਥੇ ਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਸਦਕਾ ਬਾਬਾ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਜਥੇ ਦਾ ਆਗੂ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਉਹ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਧਾ ਬਣ ਗਏ। ਹਕੂਮਤ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਉੱਥੇ ਜਾ ਖੰਡਾ ਖੜਕਾਉਂਦੇ ਤੇ ਸਬਕ ਸਿਖਾ ਕੇ ਪਰਤਦੇ (ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬ ਕੋਸ਼: 45) 

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ

ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਦੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਵੱਸੇ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ, ਇਕ ਬੁਰਜ ਅਤੇ ਇਕ ਡੇਰੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਹੰਗਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਛਾਉਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ‘ਅਕਾਲੀ ਜੀ’ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ 18 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿਥੇ ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਫੌਜ ਦੇ ਆਗੂ ਬਣਾਏ ਗਏ।

ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਘਿਰਾਓ ਕੀਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਖ਼ੂਨ ਵਗਾਉਣ ਦੇ ਸਖਤ ਖ਼ਿਲਾਫ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਨਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਲਹੂ ਵਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵਿਅਰਥ ਬੇਵਕੂਫੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਰੋਕ ਕੇ ਅਮਨ ਅਤੇ ਮੇਲਮਿਲਾਪ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ’ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭੂਤਵ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਭੰਗੀਆ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ 3000 ਨਿਹੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਸੰਨ 1807 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ । ਅਕਾਲੀ ਫੌਜ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਸੀ (1) ਫ਼ੌਜ਼-ਏ-ਖਾਸ (2) ਫ਼ੌਜ਼-ਏ-ਕਾਇਦ (3) ਫ਼ੌਜ਼-ਏ-ਬੇਕਵਾਇਦੀ। ਫ਼ੌਜ਼-ਏ-ਬੇਕਵਾਇਦੀ ਬਕਾਇਦਾ ਤਨਖਾਹਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਖਰਚਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਿਸਲਦਾਰ ਤੋਂ ਲੈਂਦੀ ਸੀ ਜਾਂ ਖ਼ੁਦ ਇਧਰੋਂ-ਉਧਰੋਂ ਉਗਰਾਹੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਕਾਲੀ ਫੌਜ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਖਾ ਸਮਝਦੀ ਸੀ। ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਜੀਅ-ਜਾਨ ਨਾਲ ਲੜਦੀ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਰਬੰਸ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਛਾਉਣੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਬੁਰਜ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜ ਸ਼ਸਤਰ ਕਿਰਪਾਨ,ਧਨੁਖ, ਬੰਦੂਕ, ਕਟਾਰ ਅਤੇ ਬਰਛਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੇਤਾ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਾਫੀ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਵੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਉਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਸੱਦ ਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹਿਚਕਿਚਾਏ। (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਕੋਸ਼ ਜਿਲਦ ਪਹਿਲੀ: 46)। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। (ਮਿ. ਮੈਕਾਲਿਫ)

ਸੰਨ 1800 ਈ ਵਿਚ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ। ਦੋ ਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਬਣਨ ਤੇ ਅਪਣੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪਣਾ ਰੋਲ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਵੱਲ ਵੀ ਵਧਾ ਲਿਆ। ਤਬੀਅਤ ਵਜੋਂ ਤੇ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਸਦਾ ਨਿਹੰਗ ਹੀ ਰਹੇ। ਨਾਂ ਕੋਈ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦੇਦਾਰੀ ਲਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਅਧੀਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਹੰਗ ਹੀ ਰਹੀ ਅਣਗੌਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਵਿਗੜਦੀਆਂ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਵੀ ਲਿਆ। ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਤੇ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਇਆ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਕਾਰਜ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਹੀ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਿਲੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਹੀ ਅਪਣਾ ਪੱਕਾ ਡੇਰਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜੋ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਛਾਉਣੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਏਥੇ ਇੱਕ ਬੁਰਜ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਬੁਰਜ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।(ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ਅਕਾਲੀ ਫੌਜ, ਪੰਜਾਬ ਕੋਸ਼: 46)

ਬੁਰਜ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਤੇ ਰਹੁਰੀਤਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ’ਤੇ ਪਿਆ। ਜੇ ਇਹ ਕਹੀਏ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਢ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਤਾਂ ਸਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀ 12 ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਥੇਦਾਰ ਆਪਣੀ ਮਾਰ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਦੇ ਸਨ ਪਰ ਜਦ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ’ਤੇ ਭੀੜ ਪੈਂਦੀ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਲੜਦੀਆਂ ਸਨ।

ਬਾਹਰੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਂ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੀ ਉਲਝ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆਂ ਮਿਸਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਜਿਸ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਜਥੇਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸ. ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਆ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਬਾਨਣੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਵੀ ਵਧਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ ਉਹ ਸੀ ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ, ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਭੰਗੀ, ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ। ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਅਤੇ ਪੰਜਗੜੀਆ ਕਰੋੜ ਸਿੰਘੀਆ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ। ਉਧਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੀ ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਵਧਦੇ ਦਿੱਲੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਅਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਹੱਦ ਤਕ ਫੈਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਫੂਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਸੀ। ਜਿਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਮਿਸਲ ਭੰਗੀਆਂ ਕੋਲ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇਹ ਆਪਸੀ ਘੋਲ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਬੁਰਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਅਤੇ ਭੰਗੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸੰਧੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਯੁੱਧ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਨਿਡਰਤਾ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਖਲੋਤੇ। ਲੜਾਈ ਟਲ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਘੇਰਾ ਉਠਵਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਭੰਗੀਆਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨ ਲਈ। ਸੰਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਕੋਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਪਰ ਭੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਕੌਮੀ ਜੋਸ਼, ਜਜ਼ਬੇ ਤੇ ਸਾਫਗੋਈ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀ ਜਥੇ ਦੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਤਗਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ (ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ)

ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਬੜੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਭਰਵਾਂ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਕਸੂਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸੀ। ਕਸੂਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਕੁਤਬਦੀਨ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤਿਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਜਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਜੁਰਮ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਫਕੀਰ ਅਜੀਜ਼ੁਦੀਨ ਨੂੰ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਅਜੀਜ਼ੁਦੀਨ ਦੀ ਹੱਤਕ ਕਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਸਨ ਪਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸੱਦ ਭੇਜਿਆ ਤੇ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਸੋਧਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਫੌਜ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਫਰਵਰੀ 1807 ਵਿਚ ਕਸੂਰ ’ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਬਾਹਰ ਦੋ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਚੰਗੀ ਟੱਕਰ ਲਈ ਪਰ ਹਾਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ ਕਸੂਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਜਾ ਡਟਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਅੱਗ ਵਰਸਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕਈ ਦਿਨ ਨਵਾਬ ਡਟਿਆ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫਸੀਲ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗ ਲਈ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਆਫ ਕਰ ਕੇ ਸਤਲੁਜੋਂ ਪਾਰ ਜਗੀਰ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਸੂਰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਦਿਖਾਈ ਬਹਾਦਰੀ ਸਦਕਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਵਧ ਗਿਆ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜਥੇ ਦੀ ਜਗੀਰ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਕਸੂਰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ ਤੇ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਏਥੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਾਮ ਅਭਿਆਸ, ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਜੁਟੇ ਰਹਿੰਦੇ।ਗੁਰੂ ਕੀ ਨਗਰੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।(ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ)

ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁਦਈ

ਫੂਲਾ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੇ ਯੂਰਪੀਕਰਨ ਦੇ ਸਖਤ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਲ ਭਖਵੀਂ ਬਹਿਸ ਵੀ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਜਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਰੋਪੜ ਵਿਖੇ ਸੰਧੀ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਹੱਦ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਈ ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਧੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਹੀ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਕਾਫੀ ਇਲਾਕਾ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੀ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਤਕ ਇੱਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਰਾਜ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਜੋ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਥੱਲੇ ਆਇਆ ਉਹ ਸਨ ਫੂਲਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ, ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਪੰਜਗੜ੍ਹੀਆ ਕਰੋੜ ਸਿੰਘੀਆ ਦੇ ਛਛਰੌਲੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ। ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਵੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

1809 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਥੌਮਸ ਮੈਟਕਾਫ਼ ਦੇ ਐਸਕੋਰਟ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਫੌਜ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਕਾਲੀ ਸਾਫਗੋਈ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਸੈਨਾ ਦੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਸਖ਼ਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖ ਸਿਖਲਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸੀ।

ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਚ

ਉਹ ਸੰਨ 1809 ਵਿਚ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਕੀ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਕੈਪਟਨ ਵਾਈਟ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇ ਕਰਨ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਆਇਆ ਤਾਂ ਅਫਵਾਹ ਉੱਡ ਗਈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਵੇ ਕਰ ਕੇ ਨਕਸ਼ੇ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫਰਤ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੀ ਸੋ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਈ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਉਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੈਂਪ ਉਤੇ ਭਾਰੀ ਹਜ਼ੂਮ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਾਂ ਵਾਈਟ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਡਟੇ ਪਰ ਵਧਦਾ ਇਕੱਠ ਦੇਖ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ ਤੇ ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਫਤੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਪਨਾਹ ਲਈ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਕਸ਼ੇ, ਸਰਵੇ ਦਾ ਸਮਾਨ ਤੇ ਕੈਂਪ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਲੁੱਟ ਲਈਆਂ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਕੰਵਰ ਰਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੈਪਟਨ ਵਾਈਟ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਘੱਲਿਆ। ਕੰਵਰ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾਈ ਤਾਂ ਗਲਤ-ਫਹਿਮੀ ਦੂਰ ਹੋਈ ਤੇ ਰੌਲਾ ਠੰਢਾ ਪਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਵਾਪਸ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਪਰਤ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਪਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਂ ਮੰਨੇ ਪਰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਕੇ ਟਿਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਆਪ ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਅਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਲੱਗੇ।

ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਸਾਫਗੋਈ

ਕੁਝ ਕੁ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਆਮ ਸਿੱਖ ਮਹਾਰਾਜੇ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੱਤਭੇਦ ਦੇ ਕਾਰਨ (ੳ) ਡੋਗਰਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਰਾਜ ਭਾਗ ਵਿਚ ਹਦੋਂ ਵੱਧ ਦਖ਼ਲ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਰੁਖੀ/ਅਣਦੇਖੀ ਦਾ ਵਰਤਾਉ (ਅ) ਯੋਗ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਲਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਅਯੋਗ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ’ਤੇ ਲਾਉਣਾ |

ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਜਦ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚਾਰਾ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੜਦੜਾਉਂਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਗਏ। ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੇ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਰੁਕੇ ਨਹੀਂ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਡਟੇ ਤੇ ਖਰੀਆਂ ਖਰੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਬੜੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਇਸ ਸਭ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਖਾਣੇ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਇਹ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਠੁਕਰਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਦ ਸੁਧਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਤਦ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਲੰਗਰ ਛਕਾਂਗਾ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਡੇਰਾ ਛਡ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੰਨ ੧੮੧੪ ਈ. ਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ

ਅਜੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਜੀਂਦ ਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਖਟਪਟੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਨੱਸ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜਣਾ ਤਾਂ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਦੇਣੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1814 ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ। ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕੰਨ ਭਰੇ ਤੇ ਫਿਲੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਹੁਕਮ ਭਿਜਵਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਲਾਹੌਰ ਭਿਜਵਾਏ। ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਅਕਤੂਬਰ 1814 ਈ. ਵਿਚ ਆਪ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ। ਪਰ ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨਾ ਟਲੇ; ਉਨਾਂ ਨੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਹਸਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਅੱਗੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਕੇ ਆਈਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵੀ ਬਿਨ ਲੜੇ ਝੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਵਰਗੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਧਰਮੀ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਤੇ ਤੇਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਬਲੀ ਯੋਧੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਲ੍ਹੀਆਂ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਛੱਡਣ 'ਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਏਗਾ। ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਤਸੱਲੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜ ਵੀ ਆਪ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਆਇਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਸ਼ਸਤਰ ਹਥਿਆਰ ਆਦਿ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਡੇਰੇ ਲਈ ਜਾਗੀਰ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਧਨ ਦਿੱਤਾ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਸਤਰ ਕਲਾ ਤੇ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਵਿਚ ਤਾਂ ਪ੍ਰਬੀਨ ਹੋ ਹੀ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਵੱਡੇ ਯੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਲੜੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਸੂਰ ਦਾ ਯੁੱਧ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਯੁੱਧ, ਹਜ਼ਾਰੇ ਦਾ ਯੁੱਧ, ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਯੁੱਧ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਯੁੱਧ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਯੁੱਧ, ਕਾਬੁਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਯੁੱਧ, ਖਾਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਵਾਉਣ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹੱਥ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਡੰਕਾ ਵਜਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1816 ਵਿਚ ਮੀਰ ਹਾਫਿਜ਼ ਖਾਨ ਨੇ ਭੱਖਰ ਤੇ ਲੀਹੇ ਦੇ ਨਵਾਬ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਖੋਹ ਲਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤੋਂ ਆਕੀ ਹੋ ਬੈਠਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੀਰ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦਾ ਕੰਮ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ  ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਮੀਰ ਨੂੰ ਮਾਮਲਾ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਮੀਰ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਸੈਨਾ ਲੈ ਕੇ ਖਾਨਗੜ੍ਹ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੀਰ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਚੰਗਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਕੁਝ ਅਕਾਲੀ ਪੌੜੀਆਂ ਲਾ ਕੇ ਕਿ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਵੜੇ ਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਬਾਹਰਲੀ ਫੌਜ ਵੀ ਅੰਦਰ ਆ ਵੜੀ। ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਅੰਦਰਲੀ ਫੌਜ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਅੱਗੇ ਆਤਮਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਮੀਰ ਦੇ ਅਹਿਮਦ ਕੋਟ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਅੰਦਰ ਮੀਰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਲੜਾਈ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਫਸੀਲ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਉਡਾ ਕੇ ਸਿੱਧੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਮੀਰ ਭੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗ ਕੇ ਅਧੀਨਗੀ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ’ਤੇ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।

ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਖਾਨਗੜ੍ਹ ਹੀ ਸਨ ਜਦੋਂ ਝੰਗ ਦੇ ਹਾਕਮ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਪਹੁੰਚੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੁੱਠਭੇੜ ਪਿੱਛੋਂ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਰਹੇ।

ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਯੁੱਧ

ਅਗਲੇ ਸਾਲ 1817 ਈ. ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਵੀ ਭਖ ਗਿਆ। ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ, ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵੀ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਜਨਵਰੀ 1818 ਈ. ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਨਵੇਂ ਲਸ਼ਕਰ ਨਾਲ ਭੇਜਿਆ। ਬੁੱਢਾ ਨਵਾਬ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜਹਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨੋਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਹਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਂ ਗਾਜ਼ੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਦਰ ਜਾ ਵੜੇ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਫਤਹ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋਏ। ਉਤੋਂ ਗਰਮੀ 'ਤੇ ਫਿਰ ਹੈਜ਼ਾ ਫ਼ੈਲ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਹੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਫੈਲਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਸਾਰੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਟਾਖ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਅੱਗੇ ਲਾਉਂਦੇ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋ। ” ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਜਿੱਤ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਛਾਉਣੀ ਵਿਚ ਨਗਾਰੇ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੇ। ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਲੈ ਕੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਜਾਦਿਆਂ ਹੀ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਖਿਜ਼ਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ’ਤੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਰ੍ਹਾਏ। ਫਸੀਲ ਵਿਚ ਪਾੜ ਪੈ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਿੰਘ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਉਂਦੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਗਲ ਜਾ ਪਏ। ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਇਸ ਘਮਸਾਣ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਲਾਹੌਰ ਪਰਤੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਸੁਆਗਤ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਰਾਖਾ' ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ।

1818 ਈ. ਵਿਚ ਕਾਬਲ ਦਾ ਤਖਤ ਦੁਰਾਨੀ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਰਕਜ਼ਈਆਂ ਹੱਥ ਆਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਰਾਮ ਰੌਲੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਸੈਨਾ ਅਟਕ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਇੱਕ ਟੁੱਕੜੀ ਦਰਿਆਓਂ ਪਾਰ ਭੇਜੀ ਤਾਂ ਪੱਕੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਪਾਰ ਬੁਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਅਗਲਾ ਜਥਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ। ਪਠਾਣ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪਏ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਨੀਤੀ ਵਰਤਦਿਆਂ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਹਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਅਕਾਲੀ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਗਏ ਤੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਆਏ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਆਏ ਪਠਾਣਾਂ ਉਤੇ ਅਜਿਹੇ ਭਰਵੇਂ ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਕਿ ਸੈਂਕੜੇ ਪਠਾਣ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਫਿਰੋਜ਼ ਖਾਨ ਨੇ ਚਿੱਟਾ ਝੰਡਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਮਸਾਂ ਜਾਨ ਬਚਾਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅਮਨ ਚੈਨ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਜਹਾਂਗੀਰੇ ਤੇ ਖੈਰਾਬਾਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹੀ ਤੇ ਬਾਕੀ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈ। ਨੁਸ਼ਹਿਰੇ ਨੇੜ੍ਹੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਗਾਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਲਸ਼ਕਰ ਚਮਕਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਹਮਲਾ ਜਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਗਾਜ਼ੀ ਘੇਰ ਲਏ। ਜਿਸ ਗਾਜ਼ੀ ਦਾ ਜਿਧਰ ਦਾਅ ਲਗਾ, ਭੱਜ ਪਿਆ ਜੋ ਹੱਥ ਆਇਆ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਗਾਜ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਫੈਲ ਗਈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ 20 ਨਵੰਬਰ, 1818 ਈ. ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਲੜਾਈ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਆਏ ਤਾਂ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਝੰਡਾ ਝੂਲਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਝੂਮ ਉੱਠੇ। ਭਾਰੀ ਦਰਬਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਰਈਸਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਲਤਾਂ ਤੇ ਸਿਰੋਪੇ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਬਾਰਕਜ਼ਈ ਨੇ 50,000 ਰੁਪਈਏ, ਇੱਕ ਸੌ ਘੋੜੇ ਤੇ ਫ਼ਲ ਮੇਵੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਬਾਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਮੰਗੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਪਰਤ ਕੇ ਹੋਰ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਏ।

ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਯੁੱਧ (1819ਈ.)

ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ 1819 ਈ. ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸਮਝੌਤਾ ਫਿਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਸਾਰੇ ਦੱਰੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਫੌਜ ਨੇ ਬੰਦ ਕਰ ਰੱਖੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਪਰ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਤੋਂ ਦੱਰਿਆਂ 'ਤੇ ਮੋਰਚੇ ਬਣਾਈ ਬੈਠੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਫੌਜੀ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਮਾਰ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦੇ ਗਏ। ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਫੌਜ ਨੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਏ। ਅੱਗੇ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਜਿਉਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਵਿਚ ਆਈ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾਗਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਅਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਚੋਟੀਆਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪਠਾਣਾਂ ਉਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।ਫਿਰ ਦੱਰੇ ਵਿਚ ਉਤਰ ਕੇ ਹੱਥੋ-ਹੱਥੀਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦਿੱਤੀ। ਅਗਲਾ ਯੁੱਧ ਅਫਗਾਨੀ ਜ਼ਬਰ ਖਾਨ ਨਾਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਫਗਾਨੀ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿਤਾ ਪਰ ਅਫਗਾਨੀਆਂ ’ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਅਫਗਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਦਾਗਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਫਗਾਨੀ ਬੰਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਪੈ ਗਏ ਤੇ ਕੁਝ ਤੋਪਾਂ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਈਆਂ।

ਅਫਗਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਅਫਗਾਨੀਆਂ ਉੱਪਰ ਅਚਾਨਕ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਾਲ ਸੈਨਾ ਹੱਥੋਂ ਹੱਥੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਮਾਹਿਰ ਸੀ। ਅਫਗਾਨੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰ ਉੱਖੜ ਗਏ, ਜ਼ਬਰ ਖਾਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉਪਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।(ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ: ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਵੀਰ ਨਾਇਕ, ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ, 1914)

ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਯੁੱਧ (1823 ਈ.)

ਮੁਹੰਮਦ ਆਜ਼ਿਮ ਖਾਨ 1823 ਵਿਚ ਕਾਬੁਲ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਆਜ਼ਿਮ ਖਾਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀਲ ਹੁੱਜਤ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਅਧੀਨ ਖਾਲੀ ਹੋਏ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਆਜ਼ਿਮ ਖਾਨ ਨੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਰੋਕ ਲਏ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪਹੁੰਚਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜੀ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਹੱਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਜੋੜਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਆਪ ਨਲਵਾ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਲਈ ਚੱਲ ਪਏ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਆ ਰਲੇ। ਜਦ ਅਟਕ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦਾ ਪੁਲ਼ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਲਿਆ। ਜਨਰਲ ਨਲਵਾ ਅਟਕ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਫਗਾਨੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਖ਼ੂਨੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਧੀਨ ਸੈਨਾ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਅਟਕੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਜਨਰਲ ਨਲਵਾ ਤੇ ਅਫਗਾਨੀਆਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਅਟਕ ਵਿਚ ਘੋੜਾ ਠੇਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਵੀਂ ਚੁੰਮਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਫਗਾਨੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਭਾਜੜ ਪੈ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੂਜੀ ਰੱਖਿਆ ਲਾਈਨ ’ਤੇ ਮੋਰਚਾ ਲੈ ਕੇ ਡਟ ਗਈ। ਖਾਲਸਾ ਸੈਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਕੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪੈ ਗਏ। ਇਤਨੇ ਵਿਚ ਖ਼ਬਰ ਆਈ ਕਿ ਅਫਗਾਨੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ 10,000 ਹੋਰ ਸਿਪਾਹੀ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਲਾਹੌਰੋਂ ਹੋਰ ਸੈਨਾ ਵੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਿਸ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, “ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਰੁਕਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।"

ਜਦ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਗਾਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਥੱਲੇ ਆਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਹੱਥੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਵੰਗਾਰਿਆ। ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਵਰ੍ਹ ਰਹੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਦੀ ਖਾਲਸਾ ਜਾ ਅਫਗਾਨੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਇਆ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਆ ਲੱਗੀ ਤੇ ਘੋੜਾ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਬੜ੍ਹਤ ਤੇ ਚੜ੍ਹਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਪ ਵੀ ਉਹ ਪਿੱਛੋਂ ਆ ਰਲਿਆ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਫਗਾਨੀ ਅਕਾਲੀ ਫੌਜ ਦੇ ਤਲਵਾਰ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਾਤ ਖਾ ਗਏ। ਇਤਨੇ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਰ ਖਾਲਸਾ ਕੁਮਕ ਆ ਗਈ ਤਾਂ ਗਾਜ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਜੜ ਪੈ ਗਈ।

ਸ਼ਹੀਦੀ

ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਇਕ ਗਾਜ਼ੀ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। 14 ਮਾਰਚ, 1823 ਈ. ਨੂੰ ਅਟਕ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖ਼ੂਨੀ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਦਰਿਆ ਲੁੰਡਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸੇ ਹੀ ਥਾਂ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਵੈਸਾਖੀ ਤੇ ਦੁਸਹਿਰੇ ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।(ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬ ਕੋਸ਼: 46)

ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਜੰਗ ਤਾਂ ਜਿੱਤ ਲਈ ਪਰ ਇਕ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਰਾਖਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ ਤੇ ਲੁੰਡੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਨਿਡਰ, ਨਿਪੁੰਨ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆ ਸਿੱਖ ਨਸਲਾਂ ਲਈ ਰੋਲ-ਮਾਡਲ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਬਣ ਚਮਕਿਆ। (ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ, ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ, 56-57 1927)

ਲੁੰਡੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਮਾਧ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਚਹਿਲ ਨੇ 5 ਮਈ, 1932 ਈ. ਨੂੰ ਕੀਤੇ। ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲੁੰਡਾ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਥਾਨ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਜੋ ਇਕ ਛੋਟੀ ਕੁੱਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਸਮਾਧ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, “ਸਮਾਧ ਅੱਧੀ ਕੱਚੀ ਤੇ ਅੱਧੀ ਪੱਕੀ ਹੈ। ਸਮਾਧ ਦੇ ਨਾਂ ਸਵਾ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਘੁਮਾਂ ਪੱਕੇ ਮਾਫੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧ ਕਮੇਟੀ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਧ ਪਿੰਡ ਪੀਰ ਸਬਾਕ ਵਿਚ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਧ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 2 ਫਰਲਾਂਗ ਤੇ ਲੁੰਡੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸਮਾਧ ਵਾਲੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਹੀ ਹੈ। ਡਾਕਖਾਨਾ ਅਕੌੜਾ ਖਟਕ ਹੈ। ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਸਦਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ’ਤੇ ਹੈ।ਤਹਿਸੀਲ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਵੱਡਾ ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਹੈ। ਸਮਾਧ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਕਈ ਮਕਾਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਜੇ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚੇਤਰ ਦੀ ਦੂਜ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲਹਿਲ ਵਿਚ ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1818 ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਬਾਂਗਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੀਹਾਂ ਦੇ ਉੱਜੜਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆ ਕੇ ਵੱਸੇ ਸਨ”। (ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਚਹਿਲ, 1932 (2016), 424-425)

ਸਾਰ

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਖੇ ਸਨ। ਜਦ ਜਦ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਭੀੜ ਪਈ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਪਏ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯੁੱਧ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭਾਂਜ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਂਦਾ ਉਹ ਵੀ ਮਿਸਾਲੀ ਸੀ ਚਾਹੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਨ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਲੋ ਮਨੋਂ ਸੇਵਾਸੰਭਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਂਦਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ; ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਡੋਗਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੱਚ ਦਾ ਬੇਬਾਕ ਹੋ ਕੇ ਚਿਹਰਾ ਵਿਖਾਇਆ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਗਿਆਨ ਕਰਵਾਇਆ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਉਮਰ ਲੰਮੀ ਕੀਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਵੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਉਤਰਦੇ ਤਾਂ ਸਿਰ ਤਲੀ ’ਤੇ ਧਰ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਅਸੰਭਵ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੇ ਵੀ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦਿੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚਾਲਾਂ ਨਾਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕਦੇ ਰਹੇ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਉਹ ਇਕ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਸੇਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ ਤੇ ਮਾਣ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।