ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਬਨਾਰਸ (ਯੂ.ਪੀ) ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ। ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਊਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਵਖਰੇਂਵਾ, ਸੁੱਚ ਅਤੇ ਭਿੱਟ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਾਤ ਦੇ ਜੁਲਾਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਅਖੌਤੀ ਨਿਮਨ ਜਾਤੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ:

ਓਛੀ ਮਤਿ ਮੇਰੀ ਜਾਤਿ ਜੁਲਾਹਾ ॥
ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਲਹਿਓ ਮੈ ਲਾਹਾ॥ (ਪੰਨਾ 524)

ਕਬੀਰ ਮੇਰੀ ਜਾਤਿ ਕਉ ਸਭੁ ਕੋ ਹਸਨੇਹਾਰੁ ॥
ਬਲਿਹਾਰੀ ਇਸ ਜਾਤਿ ਕਉ ਜਿਹ ਜਪਿਓ ਸਿਰਜਨਹਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1364)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਕਰੜੀ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲੀ ਅਤੇ ਨਿਰੋਲ ਪਾਰਸ ਬਣ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਕਰਦੇ ਵੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਰਾਮ ਕਬੀਰਾ ਰਵਿ ਰਹੇ ਅਵਰ ਤਜੇ ਸਭ ਕਾਮ॥ (ਪੰਨਾ 1366)

ਕਬੀਰ ਜਾਤਿ ਜੁਲਾਹਾ ਕਿਆ ਕਰੈ ਹਿਰਦੈ ਬਸੇ ਗੁਪਾਲ॥
ਕਬੀਰ ਰਮਈਆ ਕੰਠਿ ਮਿਲੁ ਚੂਕਹਿ ਸਰਬ ਜੰਜਾਲ॥ (ਪੰਨਾ 1368)

ਜਬ ਲਗੁ ਤਾਗਾ ਬਾਹਉ ਬੇਹੀ॥
ਤਬ ਲਗੁ ਬਿਸਰੈ ਰਾਮੁ ਸਨੇਹੀ॥ (ਪੰਨਾ 524)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਨੀਰੂ ਜੀ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਨੀਮਾ ਜੀ ਸੀ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨਾਮ ਵਿਚ ਇਕ ਰਸ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ:

ਮੁਸਿ ਮੁਸਿ ਰੋਵੈ ਕਬੀਰ ਕੀ ਮਾਈ॥
ਏ ਬਾਰਿਕ ਕੈਸੇ ਜੀਵਹਿ ਰਘੁਰਾਈ॥
ਤਨਨਾ ਬੁਨਨਾ ਸਭੁ ਤਜਿਓ ਹੈ ਕਬੀਰ॥
ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਲਿਖਿ ਲੀਓ ਸਰੀਰ॥ (ਪੰਨਾ 545)

ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਪੰਡਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਰਮ ਰੂਪੀ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਬਨਾਰਸ ਵਿਚ ਮਰੇਗਾ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਮਗਹਰ ਵਿਚ ਮਰੇਗਾ ਉਹ ਨਰਕਾਂ ਵਿਚ ਪਵੇਗਾ, ਦਾ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ:

ਕਬੀਰ ਸੁਰਗ ਨਰਕ ਤੇ ਮੈ ਰਹਿਓ ਸਤਿਗੁਰ ਕੇ ਪਰਸਾਦਿ॥ (ਪੰਨਾ 1367)

ਜੈਸਾ ਮਗਹਰੁ ਤੈਸੀ ਕਾਸੀ ਹਮ ਏਕੈ ਕਰਿ ਜਾਨੀ॥ (ਪੰਨਾ 969)

ਕਵਨੁ ਨਰਕੁ ਕਿਆ ਸੁਰਗੁ ਬਿਚਾਰਾ ਸੰਤਨ ਦੋਊ ਰਾਦੇ॥
ਹਮ ਕਾਹੂ ਕੀ ਕਾਣਿ ਨ ਕਢਤੇ ਅਪਨੇ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੇ॥ (ਪੰਨਾ 969)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਵਿਖਾਵਿਆਂ, ਹੇਰਾਫੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਧ੍ਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਭੂ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:

ਰਾਮ ਜਪਉ ਜੀਅ ਐਸੇ ਐਸੇ॥
ਧ੍ਰੂ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਜਪਿਓ ਹਰਿ ਜੈਸੇ॥ (ਪੰਨਾ 337)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨੰਗੇ ਰਹਿਣ, ਭੁੱਖੇ ਰਹਿਣ, ਸਿਰ ਮੁਨਾਉਣ ਨਾਲ ਪਰਮਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ:

ਨਗਨ ਫਿਰਤ ਜੌ ਪਾਈਐ ਜੋਗੁ॥
ਬਨ ਕਾ ਮਿਰਗੁ ਮੁਕਤਿ ਸਭੁ ਹੋਗੁ॥
ਕਿਆ ਨਾਗੇ ਕਿਆ ਬਾਧੇ ਚਾਮ॥
ਜਬ ਨਹੀ ਚੀਨਸਿ ਆਤਮ ਰਾਮ॥ ਰਹਾਉ॥
ਮੂਡ ਮੁੰਡਾਏ ਜੌ ਸਿਧਿ ਪਾਈ॥
ਮੁਕਤੀ ਭੇਡ ਨ ਗਈਆ ਕਾਈ॥
ਬਿੰਦੁ ਰਾਖਿ ਜੌ ਤਰੀਐ ਭਾਈ॥
ਖੁਸਰੈ ਕਿਉ ਨ ਪਰਮ ਗਤਿ ਪਾਈ॥
ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਸੁਨਹੁ ਨਰ ਭਾਈ॥
ਰਾਮ ਨਾਮ ਬਿਨੁ ਕਿਨਿ ਗਤਿ ਪਾਈ॥(ਪੰਨਾ 324)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿਅਰਥ ਹਨ:

ਕਿਆ ਪੜੀਐ ਕਿਆ ਗੁਨੀਐ॥
ਕਿਆ ਬੇਦ ਪੁਰਾਨਾਂ ਸੁਨੀਐ॥
ਪੜੇ ਸੁਨੇ ਕਿਆ ਹੋਈ॥
ਜਉ ਸਹਜ ਨ ਮਿਲਿਓ ਸੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 655)

ਮਾਇਆ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਇਵੇਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅੰਨ੍ਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਵਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ:

ਮਨ ਕੇ ਅੰਧੇ ਆਪਿ ਨ ਬੂਝਹੁ ਕਾਹਿ ਬੁਝਾਵਹੁ ਭਾਈ॥
ਮਾਇਆ ਕਾਰਨ ਬਿਦਿਆ ਬੇਚਹੁ ਜਨਮੁ ਅਬਿਰਥਾ ਜਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 1103)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸੱਚ ਸੀ। ਆਪ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਸਨ। ਬਾਹਰੀ ਵਿਖਾਵੇ ਖਾਤਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਰਮ ਨੂੰ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਕੱਟੜ੍ਹਤਾ ਕਾਰਨ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਤੋਂ ਔਖੇ ਸਨ। ਹਿੰਦੂ ਇਸ ਲਈ ਔਖੇ ਸਨ ਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧੋਤੀ, ਟਿੱਕਾ, ਜਨੇਊ, ਮਾਲਾ, ਧੂਪ-ਦੀਪ, ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਸ ਲਈ ਔਖੇ ਸਨ ਕਿ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ, ਸੋਭਾ, ਵਡਿਆਈ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਕਬੀਰ ਏਡਾ ਵੱਡਾ ਭਗਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਕੱਟੜ੍ਹ ਹਿੰਦੂਆਂ (ਪੰਡਤਾਂ) ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਨੂੰ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੁਗਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲਿਆ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਝੁਕ ਕੇ ਸਲਾਮ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਮ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਨਿੰਦਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਢੁਕਵਾਂ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਬੰਨ੍ਹਵਾ ਕੇ, ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਪੋਟਲੀ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਵਾ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸੁਟਵਾਇਆ। ਮਹਾਵਤ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਲਿਆ ਪਰ ਹਰ ਵਾਰੀ ਹਾਥੀ ਨੇ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਹੀ ਕੀਤੀ। ਅੰਤ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿਚ ਡੋਬਿਆ ਗਿਆ। ਗੰਗਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸੰਗਲ ਟੁੱਟ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਵਾਲ-ਵਾਲ ਬਚ ਗਏ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਜਿਹਾ ਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ:

ਭੁਜਾ ਬਾਂਧਿ ਭਿਲਾ ਕਰਿ ਡਾਰਿਓ॥
ਹਸਤੀ ਕ੍ਰੋਪਿ ਮੂੰਡ ਮਹਿ ਮਾਰਿਓ॥
ਹਸਤਿ ਭਾਗਿ ਕੈ ਚੀਸਾ ਮਾਰੈ ॥
ਇਆ ਮੂਰਤਿ ਕੈ ਹਉ ਬਲਿਹਾਰੇ॥
ਆਹਿ ਮੇਰੇ ਠਾਕੁਰ ਤੁਮਰਾ ਜੋਰੁ॥
ਕਾਜੀ ਬਕਿਬੋ ਹਸਤੀ ਤੋਰੁ॥ ਰਹਾਉ॥
ਰੇ ਮਹਾਵਤ ਤੁਝੁ ਡਾਰਉ ਕਾਟਿ॥
ਇਸਹਿ ਤੁਰਾਵਹੁ ਘਾਲਹੁ ਸਾਟਿ॥
ਹਸਤਿ ਨ ਤੋਰੈ ਧਰੈ ਧਿਆਨੁ॥
ਵਾ ਕੈ ਰਿਦੈ ਬਸੈ ਭਗਵਾਨੁ॥
ਕਿਆ ਅਪਰਾਧੁ ਸੰਤ ਹੈ ਕੀਨਾ੍॥
ਬਾਂਧਿ ਪੋਟ ਕੁੰਚਰ ਕਉ ਦੀਨਾ੍॥
ਕੁੰਚਰੁ ਪੋਟ ਲੈ ਲੈ ਨਮਸਕਾਰੈ॥
ਬੂਝੀ ਨਹੀ ਕਾਜੀ ਅੰਧਿਆਰੈ॥
ਤੀਨਿ ਬਾਰ ਪਤੀਆ ਭਰਿ ਲੀਨਾ॥।
ਮਨ ਕਠੋਰੁ ਅਜਹੂ ਨ ਪਤੀਨਾ॥
ਕਹਿ ਕਬੀਰ ਹਮਰਾ ਗੋਬਿੰਦੁ॥
ਚਉਥੇ ਪਦ ਮਹਿ ਜਨ ਕੀ ਜਿੰਦੁ॥ (ਪੰਨਾ 870)

ਗੰਗ ਗੁਸਾਇਨਿ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰ॥
ਜੰਜੀਰ ਬਾਂਧਿ ਕਰਿ ਖਰੇ ਕਬੀਰ॥
ਗੰਗਾ ਕੀ ਲਹਿਰ ਮੇਰੀ ਟੁਟੀ ਜੰਜੀਰ॥
ਮ੍ਰਿਗਛਾਲਾ ਪਰ ਬੈਠੇ ਕਬੀਰ॥ (ਪੰਨਾ 1162)

ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਸਨ। ਹਰਿ-ਜਨ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਿਮਰ ਕੇ ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ:

ਅਬ ਤਉ ਜਾਇ ਚਢੇ ਸਿੰਘਾਸਨਿ ਮਿਲੇ ਹੈ ਸਾਰਿੰਗਪਾਨੀ॥
ਰਾਮ ਕਬੀਰਾ ਏਕ ਭਏ ਹੈ ਕੋਈ ਨ ਸਕੈ ਪਛਾਨੀ॥ (ਪੰਨਾ 696)