ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਖਨੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਮ ਲਖਨੌਰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਅੰਬਾਲਾ-ਹਿਸਾਰ ਰੋਡ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਥੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਠਹਿਰੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ’ਤੇ ਅਸਾਮ ਚਲੇ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ ਉੱਥੇ 4 ਸਾਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਲਖਨੌਰ ਸਾਹਿਬ ਠਹਿਰੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਇੱਥੇ 6 ਮਹੀਨੇ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੰਨ ਬਿਸਤਰੇ ਸਨ, (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 2 ਬਿਸਤਰੇ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ), 2 ਪਰਾਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਸਨ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਲਖਨੌਰ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲਖਨੌਰ ਵਿਚ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਗਤਕਾ ਬਾਜ਼ੀ, ਨੇਜਾ ਬਾਜ਼ੀ, ਢਾਲ ਤਲਵਾਰ, ਤੀਰ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ, ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਪ ਖਿੱਦੋ ਖੂੰਡੀ ਵਿਚ ਵੀ ਮੋਹਰੀ ਰਹੇ।ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੀ 1499 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲਖਨੌਰ ਵਿਚ ਉਹ ਜਿਸ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਅੱਧ ਦੌਰਾਨ, ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕੰਧ ਵਾਲੇ ਅਹਾਤੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਲੱਖਣ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਖਨੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਤਾ: ਪਿੰਡ ਲਖਨੌਰ, ਡਾਕ: ਥਰਵਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਬਾਲਾ,

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਸ਼ਹਿਰ (ਲਖਨੌਰ) ਵਿਚ ਸਰਸਵਤੀ ਤੀਰਥ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਕੈਥਲਪਤੀ ਨੇ ਕਰਵਾਈ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੁਰਖੇਤਰ 18 ਮੀਲ (28,8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ ਤੇ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਲਖਨੌਰ ਅੰਬਾਲਾ ਛਾਉਣੀ ਤੋਂ 6.4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 8.4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ’ਤੇ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਏਥੇ ਆਉਣ ਬਾਰੇ 'ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ' ਪੰਨੇ 68-70 ਵਿਚ ਇਉਂ ਦਰਜ ਹੈ :-

“ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਕਾ ਆਸਾਮੀਆਂ ਸੇ ਕਈ ਮਾਸ ਘੋਰ ਯੁਧ ਹੂਆ। ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਾਲ 1726 ਕੋ ਰਾਜਾ ਕੀ ਫਤੇ ਹੋਈ। ਆਸਾਮੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਈਨ ਮੰਨ ਲਈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਾਇ ਦੀਆ। ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਤੇ ਕੀ ਯਾਦ ਮੇਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੇ ਨਾਮ ਪਰ ਨਦੀ ਕੇ ਕਿਨਾਰੇ ਏਕ ਉੱਚਾ ਟਿੱਲਾ ਬਣਵਾਇਆ।... ਏਕ ਦਿਵਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜੀ ਸੇ ਕਹਾ, " ਤੁਸਾਂ ਅਜੇ ਠਹਿਰ ਕੇ ਆਨਾ ਹੈ ਅਸਾਂ ਕੋ ਜਾਨੇ ਦੀਜੀਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਜਾ ਸੇ ਵਿਦਿਆ ਹੋਇਕੇ ਵਾਪਸ ਮਦਰ ਦੇਸ ਤਰਫ ਆਏ। ਰਾਸਤੇ ਮੇਂ ਦੀਵਾਨ ਮਤੀ ਦਾਸ ਕੋ ਭੇਜ ਪਟਨੇ ਸੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋ ਬੁਲਾਇ ਲੀਆ। ਬਚਨ ਹੋਆ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਚੰਦ ਸੁਭਿੱਖੀ ਸੇ, “ਤੁਸੀਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ* ਕੋ ਗੈਲ ਸਭ ਕੋ ਸਾਥ ਲੈ ਕੇ ਸੀਧੇ ਲਖਨੌਰ ਮੇਂ ਜਾਨਾ ਹੈ। ਅਸਾਂ ਦਿਹਲੀ ਮੇਂ ਰਸੀਨਾ ਨਗਰ ਰਾਣੀ ਪੁਸ਼ਪਾ ਦੇਵੀ ਪਾਸ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਵਹਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਠਹਿਰੇਂਗੇ, ਅਸਾਂ ਦਿਹਲੀ ਸੇ ਤੁਸਾਂ ਪੀਛੇ ਲਖਨੌਰ ਆਏ ਰਹੇ ਹਾਂ।” ਇਤਨਾ ਬਚਨ ਕਹਿਕੇ ਰਵਾਨਾ ਕੀਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋ ਲਖਨੌਰ ਕੀ ਤਰਫ ਰਵਾਨਾ ਕਰਕੇ ਆਪ ਦੀਵਾਨ ਦਰਘਾ ਮੱਲ ਆਦਿ ਦਿਹਲੀ ਸੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸਨੇ ਸਨੇ ਰੋਹਤਕ, ਕੁਰਖੇਤਰ, ਪਹੋਵਾ, ਆਦਿ ਥਾਂਵਾਂ ਥੀਂ ਹੋਤੇ ਹੁਏ ਲਖਨੌਰ ਨਗਰੀ ਅਪਨੇ ਸਸੁਰਾਲ ਘਰ ਮੇਂ ਆਇ ਬਿਰਾਜੇ। ਭਾਈ ਮਿਹਰ ਚੰਦ ਸੁਭਿਖੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੇ ਆਏ ਕਾ ਬਡਾ ਆਉ ਭਗਤ ਕੀਆ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ* ਮਾਤਾ ਜੀ ਕੇ ਗੈਲ ਇਨੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਆਇ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਇਆ। “ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਕਾਲ ਲਖਨੌਰ ਮੇਂ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈ ਮਿਹਰ ਚੰਦ ਸੇ ਵਿਦਾਇਗੀ ਲੀ। ਲਖਨੌਰ ਗਾਉਂ ਸੇ ਚੱਲ ਕੇ ਅੰਬਾਲਾ, ਕਬੂਲਪੁਰ ਆਦਿ ਨਗਰਾਂ ਥੀਂ ਹੋਤੇ ਹੂਏ ਆਪਨੇ ਸਾਦਕ ਨਵਾਬ ਸੈਫ ਖਾਨ ਪਾਸ ਆਇ ਬਿਸਰਾਮ ਕੀਆ।

ਭੱਟ ਵਹੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਸਿੰਧੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, “ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮਹਲਾ ਨਾਮੇ ਕਾ, ਪੋਤਾ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਕਾ, ਪੜਪੋਤਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਕਾ ਬੰਸ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਕੀ, ਗੋਸਲ ਗੋਤਰ, ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ, ਲਖਨੌਰ ਆਏ ਪਰਗਨਾ ਅੰਬਾਲਾ, ਸੰਮਤ ਸਤਾਰਾਂ ਸੌ ਸਤਾਈਸ ਅਸੂ ਮਾਸੇ ਸ਼ੁਕਲਾ ਪਖੇ ਨਾਵੀਂ ਕੇ ਦਿਹੁੰ। ਗੈਲ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਆਏ ਇਸਤਰੀ ਗੁਰੁ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੀ, ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਚੰਦ ਆਇਆ ਬੇਟਾ ਲਾਲ ਚੰਦ ਸੁਭਿਖੀ ਕਾ, ਸਾਧੂ ਰਾਮ ਆਇਆ ਬੇਟਾ ਧਰਮੇ ਖੋਸਲੇ ਕਾ, ਚਉਪਤ ਰਾਇ ਆਇਆ ਬੇਟਾ ਪੈਰੇ ਛਿਬਰ ਕਾ, ਗੁਆਲ ਦਾਸ ਆਇਆ ਬੇਟਾ ਅੜੂ ਰਾਮ ਦੱਤ ਕਾ। ਦਸਮੀ ਕੇ ਰੋਜ਼ ਮਾਮੂੰ ਮੇਹਰ ਚੰਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਜੀ ਕੇ ਜ਼ਮੁਰਦੀ ਰੰਗ ਕੀ ਪੱਗ ਬੰਧਾਈ, ਸਿਰ ਬਾਰਨਾ ਕੀਆ।

ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲੌਂਡਾ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ, “1727 ਬਿਕਰਮੀ ਅੱਸੂ ਸੁਦੀ... (ਸਤੰਬਰ 27, 1670) ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਿੰਡ ਲਖਨੌਰ ਆਏ ਮੇਹਰ ਚੰਦ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਘਰ ਸੁਭਿਖੀ ਖਤਰੀ। ਭਾਈ ਮੇਹਰ ਚੰਦ ਨੇ ਦੁਸਹਿਰੇ ਵਾਲੇ ਰੋਜ਼ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਤੋਂ ਵਾਰਨਾ ਕੀਆ। ਜ਼ਮੁਰਦੀ ਰੰਗ ਦੀ ਪੋਸਾਕ ਪਹਿਨਾਈ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਤੀਰ ਪਕੜ ਮੰਜੀ ’ਤੇ ਬੈਠ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦੀਦਾਰ ਦਿਤੇ।

ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਕਰਤਾ ‘ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਖਨੌਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ "ਤੁਸੀਂ ਲਖਨੌਰ ਹੀ ਰਹਿਣਾ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਨਾ ਜਾਣਾ” ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਖਨੌਰ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ' ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਗਣੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਬਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਲਈ ਬਰੀਕ ਚਾਵਲ, ਘ੍ਰਿਤ, ਮਿਸ਼ਰੀ, ਖੰਡ, ਸ਼ਕਰ, ਗੁੜ, ਅੰਨ ਬਸਤ੍ਰ, ਘੋੜੇ, ਸ਼ਸਤਰ, ਨਕਦੀ, ਗਹਿਣੇ ਲੈ ਕੇ ਲੱਗੇ ਆਉਣ, ਨਜ਼ਰ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਉਣ।ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਅਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਦੇਖ ਸਿਆਣੇ ਸਿਆਣੇ ਸਿੱਖ ਇਹੋ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਦੇ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਦਾਦੇ ਵਾਂਗੂੰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਭੰਨਣ ਵਾਲਾ ਡਾਢਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਯੋਧਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਲਖਨੌਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਖੂਹਾਂ ਦਾ ਜਲ ਖਾਰਾ ਸੀ।ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਖਾਰਾ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦਾ ਖੂਹ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਢੱਠੇ ਖੂਹ ਨੂੰ ਪੁਟਵਾਇਆ ਤੇ ਉਸਦਾ ਜਲ ਮਿੱਠਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਹ ਖੂਹ ਹੁਣ ਤਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਉੱਘਾ ਹੈ।

ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਖਨੌਰ ਰਹਿ ਕੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਗਏ ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।

1. ਰਾਣੋ ਮਾਜਰਾ: ਲਖਨੌਰ ਸੇ ਦਸ ਕੋਸ ਉਤਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਖਨੌਰ ਸੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਲਨੇ ਗਏ, ਠਹਿਰੇ।

2. ਸੂਲਰ ਗ੍ਰਾਮ- ਲਖਨੌਰ ਸੇ ਛੇ ਕੋਸ ਪੱਛਮ -ਈਹਾਂ ਭੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਖਨੌਰ ਸੇ ਹੀ ਆਏ।

3. ਮਰਦੇ ਗਰਾਮ- ਲਖਨੌਰ ਸੇ ਦੋ ਕੋਸ ਈਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਖਨੌਰ ਰਹਿਤੇ ਗਏ।

4. ਭਾਣੋ ਖੇੜੀ- ਈਹਾਂ ਭੀ ਲਖਨੌਰ ਸੇ ਗਏ

5. ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ- ਈਹਾ ਵੀ ਲਖਨੌਰ ਸੇ ਸੈਰ ਕਰਨੇ ਆਏ।

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਰਾਣੋ ਮਾਜਰਾ: ਰਿਆਸਤ ਨਜ਼ਾਮਤ ਪਟਿਆਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਰਾਜਪੁਰਾ ਥਾਣਾ ਲਾਲੜੂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅੰਬਾਲਾ ਤੋਂ ਨੌ ਮੀਲ (14.4 ਕਿ ਮੀ) ਪੂਰਬ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲੇ ਪਾਸੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ।

ਸੂਲਰ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਹਿਸੀਲ ਤੇ ਥਾਣਾ ਅੰਬਾਲਾ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇੱਕ ਫਰਲਾਂਗ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਖਨੌਰ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਤਾਰਥ ਕਰਨ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਤੋਂ ਸਨ।

ਮਰਦੋਂ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਹਿਸੀਲ ਤੇ ਥਾਣਾ ਅੰਬਾਲਾ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਜੋ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮੋਹੜੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੀਲ (4.8 ਕਿ ਮੀ) ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਛਾਉਣੀ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮੀਲ (6.4 ਕਿ ਮੀ) ਹੈ।ਇਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਕ ਫਰਲਾਂਗ ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਖਨੌਰ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਆਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਸਨ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ।

ਭਾਣੋਂ ਖੇੜੀ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਹਿਸੀਲ ਥਾਣਾ ਅੰਬਾਲਾ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਅੰਬਾਲਾ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮੀਲ (6.4ਕਿ ਮੀ) ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਹੈ। ਕੱਚਾ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਪਾਸ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ। ਕੱਚਾ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵੀਹ ਬਿਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਿੰਡ ਵੱਲੋਂ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ- ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵਾਯਵੀਂ ਲੰਭ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਦੇ ਮੱਧ) ਵਾਲੇ ਤਾਲਾਬ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਖਨੌਰ ਤੋਂ ਸੈਰ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਇਥੇ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਟੁੱਕੜਾ ਹੈ ਜੋ ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਅੱਧ ਮੀਲ ’ਤੇ ਹੈ। (ਪੰਨਾ 201)

ਉਪਰੋਕਤ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸਿਵਾਏ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨਨਹੇੜੀ ਦੇ ਉਸਥਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵੀ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਾਣਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਨਨਹੇੜੀ ਦਾ ਮਸੰਦ ਘੋਗਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਨਹੇੜੀ ਆਏ ਤਾਂ ਘੋਗੇ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨਨਹੇੜੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਰੋਆ ਹੈ, ਆਪ ਉੱਥੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਕਿਰਤਾਰਥ ਕਰੋ। ਸੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਨਨਹੇੜੀ ਗਏ।ਪਰ ਜਦੋਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਘੋਗੇ ਦੇ ਕਪਟ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਫੌਰਨ ਅੰਬਾਲੇ ਵੱਲ ਆ ਗਏ ਤੇ ਫੇਰ ਲਖਨੌਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ।ਇਕ ਦਿਨ ਭੁਸਥਲੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਗਏ ਤੇ ਮੁਖੀ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਰਾਜਪੂਤ ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦੇ ਖੇਡਦੇ ਉਥੇ ਆ ਪੁਜੇ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੀਰ ਭੀਖਨ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ ਸੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਤੀਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਰਾ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆਬਾਦ ਰਹੋ” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹੀ।

ਏਸੇ ਪਿੰਡ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਬਾਰਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਇਕ ਵਾਰੀ ਸੱਯਦ ਭੀਖਨ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਤੋਂ ਕਾਰ ਭੇਟਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਲਖਨੌਰ ਸਾਹਿਬ ਆਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਦੋ-ਖੂੰਡੀ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭੀਖਨ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਤੇਰੀ ਜਾਗੀਰ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ ਜੋ ਹੁਣ ਤਕ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਵਚਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜ਼ਬਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦੇ ਖੇਡ ਦੇ ਕੌਤਕ ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ' ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨੇ ਹਨ:

ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਬ ਲਖਨੌਰ। ਵਧਯੋ ਸਰੀਰ ਭਯੋ ਬਲ ਠੌਰ।......
ਦਿਨ ਮਹਿ ਤਹਿ ਗਨ ਬਾਲਿਕ ਮੇਲ। ਵਾਹਰ ਗ੍ਰਾਮ ਢਿਗ ਖੇਲਤਿ ਖੇਲ।
ਬਿੰਦਕਿ ਡੰਡਾ ਲਹਿ ਜੁਗ ਹਾਥ। ਠੇਕਾ ਦੂਰ ਦੂਰ ਕਰ ਨਾਥ।
ਬਾਲਕ ਧਾਇ ਗਹੈ ਤਤਿਗੇ ਰਹਿ। ਪੁਨ ਡੰਡਾ ਹਰਿ ਕਿਦੂੰਕ ਪ੍ਰੇਰਹਿ।
ਕਬਹੂ ਬ੍ਰਿਛਨ ਪਰ ਚਢਿ ਚਢਿ ਕੂਦਹਿ। ਹਾਰਹਿ ਬਾਲ ਤਾਹਿ ਦ੍ਰਿਗ ਮੂਦਹਿ।
ਕਬਹੂ ਭਾਗ ਵਲਹਿ ਕਬ ਆਗੈ। ਅਧਿਕ ਭ੍ਰਮਾਵਹਿ ਹਾਥ ਨ ਲਾਗੈ।

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਬਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਪੀਰ ਆਰਫ ਪਾਲਕੀ ’ਤੇ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਪਾਲਕੀ ਤੋਂ ਉਤਰ ਬੈਠਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਕੁਝ ਬਚਨ-ਬਿਲਾਸ ਕੀਤੇ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਖਨੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੀਰ ਆਰਿਫ ਦੀਨ ਕਾਬਲ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਤੇ ਕੋਟ ਕਛੂਏ ਆਪਣੇ ਮੁਰੀਦ ਨਵਾਬ ਕੋਲ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ।

ਲਖਨੌਰ ਵਿਚ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਹੇ ਫਕੀਰ, ਸਾਧ ਸੰਤ ਆਪ ਨੂੰ ਆ ਕੇ ਮਿਲਦੇ ਰਹੇ। ਲਖਨੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਤ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅੰਬਾਲੇ ਦੇ ਦੋ ਫਕੀਰ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਆਪ ਨੂੰ ਲਖਨੌਰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸਢੌਰਾ ਤੋਂ ਸ਼ਾਹਾਬਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਖਨੌਰ ਆਇਆ। ਏਥੋਂ ਦੇ ਦੋ ਫਕੀਰ ਹੋਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸ਼ਫੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਤੇ ਅਬਦੁਲ ਗਫੂਰ ਸਨ। ਕੋਟ ਕਛੂਏ ਤੋਂ ਇਕ ਫਕੀਰ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਵੀ ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਇਆ।

ਅਖੀਰ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ) ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਚੱਲੇ।
ਲਖਨੌਰ ਕੁਰਖੇਤਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਹੀ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਕੁਰਖੇਤਰ ਦੇ ਸੌ ਮੀਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚਲੇ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜਿਆ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਲਖਨੌਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਹ ਇਕ ਪੁਰਾਣੇ ਥੇਹ ’ਤੇ ਹੈ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਇਹੋ ਥੇਹ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਹੈ।

ਸੰਨ 1708 ਵਿਚ ਜਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਕੇ ਸਾਰਾ ਸਰਹੰਦ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਅਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸੂਬੇ ਵੰਡ ਦਿੱਤੇ। ਲਖਨੌਰ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਭਾਈ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦੋ ਥਾਣੇਦਾਰ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ। ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਖਨੌਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਇਆ ਜਿਸ ਲਈ ਕੋਟ ਕਛੂਏ ਦੇ ਨਵਾਬਾਂ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਇੱਟਾਂ, ਲੋਹਾ ਲੱਕੜੀ ਆਦਿ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪੁਰਾਣੀ ਥੇਹ ਉੱਤੇ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਅੰਦਰਲਾ ਗੁੰਬਦ ਤੇ ਚਾਰ ਗੁੱਠਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਗੁੰਬਦ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗੁੰਬਦਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ 33 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਰੋਂ ਇਸ ਗੁੰਬਦ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਾਵਣਾ ਤੇ ਰਮਣੀਕ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਰਦਾਰਨੀ ਦਇਆ ਕੌਰ ਨੇ ਜਗੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ।1809 ਈ. ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਅਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰ ਇਸੇ ਸਾਲ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰੋਪੜ ਵਿਖੇ ਸੰਧੀ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਰਾਜ ਥੱਲੇ ਆ ਗਿਆ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਬਾਲਾ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਮਿਸਟਰ ਏ. ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਇਉਂ ਲਿਖਿਆ, "ਲਖਨੌਰ ਪਿੰਡ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਹੈ ਪਰ ਤਹਿਸੀਲ ਅੰਬਾਲੇ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਚ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ 1815 ਈ. ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਹੱਥ ਆਇਆ ਪਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1823ਈ. ਵਿਚ ਸਰਦਾਰਨੀ ਦਇਆ ਕੌਰ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਪਿੱਛੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਅਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1891 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਲਈ ਪਟਿਆਲੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੀਮਤ ਚੁਕਤਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਜਗੀਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਆਮਦਨ ਉਦੋਂ ਤਿੰਨ ਕੁ ਹਜ਼ਾਰ ਆਉਂਦੀ ਸੀ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਖਨੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਪਲੰਘ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ: ਸ਼ਸਤਰ: ਦੋ ਤੀਰ, ਪਹਿਲਾ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਨੌ ਇੰਚ ਲੰਮਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਚਾਰ ਇੰਚ ਲੰਮਾ। ਦੋ ਪੇਸ਼ ਕਬਜ਼। ਇਕ ਪਲੰਘ ਛੇ ਫੁੱਟ ਤਿੰਨ ਇੰਚ ਲੰਮਾ ਤੇ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਪੰਜ ਇੰਚ ਚੌੜਾ ਹੈ।ਇਸ ਨੂੰ ਤਹਿ ਕਰਕੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਖੁਰਗੀਨ (ਕਾਠੀ ਹੇਠ ਪਾਉਣ ਦਾ ਵਸਤਰ) ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਤਹਿ ਕਰਨ ਲਈ ਕਬਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਈ ਪਟਨੇ ਤੋਂ ਸਫਰ ਲਈ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕਈ ਬੀੜਾਂ ਵੀ ਸਾਂਭੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਲਖਨੌਰ ਅੰਬਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਮੁੱਖ ਮਾਰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਹੈ।