ਵੇਖਿ ਵਿਡਾਣੁ ਰਹਿਆ ਵਿਸਮਾਦੁ ॥ ਨਾਨਕ ਬੁਝਣੁ ਪੂਰੈ ਭਾਗਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 464)

ਜਪੁ ਨੀਸਾਣੁ :

ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਜਪੁ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਈ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਜਪੁ ਨੀਸਾਣੁ” ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਨੀਸਾਣੁ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਦੋਵਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਚਿੰਨ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਾਹੀ ਫੁਰਮਾਣ’ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਤਿੰਨ ਥਾਂਵਾ ’ਤੇ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ :

–ਗਾਵੈ ਕੋ ਦਾਤਿ ਜਾਣੈ ਨੀਸਾਣੁ ॥ (ਪਉੜੀ 3)
-ਅਮੁਲੁ ਬਖਸੀਸ ਅਮੁਲੁ ਨੀਸਾਣੁ ॥ (ਪਉੜੀ 26)
-ਨਦਰੀ ਕਰਮਿ ਪਵੈ ਨੀਸਾਣੁ॥ (ਪਉੜੀ 34)

ਤਿਨਾਂ ਹੀ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸੰਕੇਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ ਦੀ ਪਾਤਰ ਬਾਣੀ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ ਅਸੀਂ ਥੋੜਾ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਚਾਰਾਂਗੇ।

ਕਰਤਾਰਪੁਰੀ ਬੀੜ ਦੇ ਤਤਕਰੇ ਵਿਚ ਜਪੁ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਨੋਟ ਦਿਤਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ‘ਜਪੁ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀਉ ਕਿਆਂ ਦਸਖਤਾਂ ਕਾ ਨਕਲ ॥

ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਗੁਟਕੇ ਤੋਂ ਲਈ ਹੈ।

‘ਜਪੁ’ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਬਾਣੀ ’ਤੇ ਨਾ ਮਹਲਾ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਹੈ ਨਾ ਰਾਗ ਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਰਹਾਉ ਦੀ ਤੁਕ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਜਪੁ’ ਨੂੰ ਔਂਕੜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਾਉ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਜਪੁ’ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਾਉਂ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਜੇਕਰ ‘ਜਪੁ” ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਾਉਂ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਨਾਉਂ ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ, ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਅਨੰਦੁ, ਗੋਸਟਿ ਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਦੀ ਤਰਤੀਬਬਧ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਜਪੁ ਦੀ ਤਰਤੀਬ-ਬਧ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਜਪ’ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ ਇਕ ਵਾਰ,17ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਜਪੁ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਜਪੁ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਆ ਮੰਨ ਲਈਏ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਮੰਨ ਲਈਏ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਚਿਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਪੁ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਰਚਨਾ ਕਰਤਾ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਨਹੀਂ ਪਰੰਤੂ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਰਚਨਾ: ਜਪੁ ਜੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਜੋੜ ਬੰਨਣ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਦੋ ਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੁੱਚਾ ਜਪੁ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ:

‘ਰਾਗ ਆਸਾ, ਮ1, ਸਲੋਕ
ਆਦਿ ਸਚੁ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ
ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ ॥1॥
ਜਪੁ ਸੰਪੂਰਣ ਕੀਤਾ॥”

ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ (ਸੰਪਾਦਿਤ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ) ਪੰਨਾ 41 ‘ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਰਜ ਹੈ। ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਜਪੁ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ‘ਆਦਿ ਸਚੁ' ਵਾਲਾ ਸਲੋਕ ਹੈ। ਸਲੋਕ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ 38 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ’ਤੇ ਫਿਰ ‘ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ' ਵਾਲਾ ਸਲੋਕ ਹੈ। ਅਰੰਭ ਵਾਲਾ ਸਲੋਕ ਮਾਰੂ ਮ.1, ਨਾਮ ਹੇਠ ਥੋੜੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ :

ਆਦਿ ਜੁਗਾਦੀ ਹੈ ਭੀ ਹੋਸੀ ਸਹਸਾ ਭਰਮੁ ਚੁਕਾਇਆ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1039)

ਥੋੜੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਇਹੀ ਸਲੋਕ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਸਟਪਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਲੋਕ ਮਾਰੂ ਰਾਗ ਵਿਚ ਇਤਨਾ ਕੁ ਦਰਜ ਹੈ :

ਪਉਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤ ਜਾਤਾ ॥ ਉਦਰ ਸੰਜੋਗੀ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ॥
ਰੈਣਿ ਦਿਨਸੁ ਦੁਇ ਦਾਈ ਦਾਇਆ ਜਗੁ ਖੇਲੈ ਖੇਲਾਈ ਹੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1021)

ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਲੋਕ ਵਾਰ ਮਾਝ ਵਿਚ, ਮਹਲਾ ਦੂਜਾ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਰਜ ਹੈ:

ਪਉਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ॥
ਦਿਨਸੁ ਰਾਤਿ ਦੁਇ ਦਾਈ ਦਾਇਆ ਖੇਲੈ ਸਗਲ ਜਗਤੁ॥
ਚੰਗਿਆਈਆ ਬੁਰਿਆਈਆ ਵਾਚੇ ਧਰਮੁ ਹਦੂਰਿ॥
ਕਰਮੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਕੇ ਨੇੜੈ ਕੇ ਦੂਰਿ॥
ਜਿਨੀ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਆ ਗਏ ਮਸਕਤਿ ਘਾਲਿ॥
ਨਾਨਕ ਤੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਹੋਰ ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 146)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ 27ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਰਾਗ ਆਸਾ, ਮ.1, ਘਰ. 1, ਸੋਦਰੁ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਪੰਨਾ 347 ’ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ। ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ:

...ਕੂੜੈ ਕੀ ਪਾਲਿ ਵਿਚਹੁ ਨਿਕਲੈ ਸਚੁ ਵਸੈ ਮਨਿ ਆਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 591)

ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਲ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਦੀ ਸੀਮਾਂ। ਵੱਡੇ ਲਿਖਾਰੀ ਦਸਤੋਇਵਸਕੀ ਅਤੇ ਹਾਇਡੇਗਰ ਦੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਲੇਖ ਇਸ ਲਾਚਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਉਹ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਉਕਤ ਲਿਖਾਰੀ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੁਭਵ ਅਗਾਧ, ਅਸੀਮ, ਅਕੱਥ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਰਹੱਸ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਰ ਵੀ ਤੀਖਣ ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕਥਨ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ 'ਤੇ ‘ਅਕਥ’ ‘ਕਥਾ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਥਨ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਦੁਹਰਾਇਆ ਹੈ। ਬੇਅੰਤ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਕਥਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਕਿਵ ਕਰਿ ਆਖਾ ਕਿਵ ਸਾਲਾਹੀ ਕਿਉ ਵਰਨੀ ਕਿਵ ਜਾਣਾ॥ (ਪਉੜੀ, 21)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਕਿਆ ਹਉ ਕਥੀ ਕਥੇ ਕਥਿ ਦੇਖਾ
ਮੈ ਅਕਥੁ ਨ ਕਥਨਾ ਜਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 795)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜਪੁ ਜੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਜੇ ਹਉ ਜਾਣਾ ਆਖਾ ਨਾਹੀ ਕਹਣਾ ਕਥਨੁ ਨ ਜਾਈ॥ (ਪਉੜੀ 5)

ਅਸੀਮ ਤੇ ਵਿਰਾਟ ਸੱਚ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਆਪਣੀ ਅਸਮਰਥਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਜੇ ਕੋ ਕਹੈ ਕਰੈ ਵੀਚਾਰੁ॥ ਕਰਤੇ ਕੈ ਕਰਣੈ ਨਾਹੀ ਸੁਮਾਰੁ॥ (ਪਉੜੀ 16)

ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਛੱਡੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

-ਅਸੰਖ ਕਹਹਿ ਸਿਰਿ ਭਾਰੁ ਹੋਇ॥ (ਪਉੜੀ 19)
-ਲੇਖਾ ਹੋਇ ਤ ਲਿਖੀਐ ਲੇਖੈ ਹੋਇ ਵਿਣਾਸੁ॥
ਨਾਨਕ ਵਡਾ ਆਖੀਐ ਆਪੇ ਜਾਣੈ ਆਪੁ॥ (ਪਉੜੀ 22)

ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਉਸ ਜਿਤਨਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਹੀ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਏਵਡੁ ਊਚਾ ਹੋਵੈ ਕੋਇ॥ ਤਸੁ ਊਚੇ ਕਉ ਜਾਣੈ ਸੋਇ॥ (ਪਉੜੀ 24)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਬਸ ਇਤਨਾ ਹੀ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨ ਸੰਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਵੇਖੈ ਵਿਗਸੈ ਕਰਿ ਵੀਚਾਰੁ॥ ਨਾਨਕ ਕਥਨਾ ਕਰੜਾ ਸਾਰੁ॥ (ਪਉੜੀ 37)

ਵਿਸ਼ਾ: ‘ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਇਕ ਮੱਤ ਨਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਮੱਤ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਦਵਾਨ ਜਪੁ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਤੁਕ ਜਾਂ ਪਉੜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਲੇਖ ਦੀ ਸੀਮਾਂ ਸਾਨੂੰ ਹਰੇਕ ਮਤ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਪੁਣ-ਛਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਲੋਕ, ਵਡਹੰਸ ਮਹਲਾ ਚੌਥੇ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕ (ਪੰਨਾ 591) ਅਤੇ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਖਾ ਤੇ ਛੰਦਾ ਬੰਦੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਠ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਸੱਚ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ, ਸਿਫਤਿ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕੁਝ ਤੁਕਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਕੁਝ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਹੁਕਮੀ ਹੁਕਮੁ ਚਲਾਏ ਰਾਹੁ॥ ਨਾਨਕ ਵਿਗਸੈ ਵੇਪਰਵਾਹੁ॥ (ਪਉੜੀ 3)
-ਸਾਚਾ ਸਾਹਿਬ ਸਾਚੁ ਨਾਇ ਭਾਖਿਆ ਭਾਉ ਅਪਾਰੁ॥
ਆਖਹਿ ਮੰਗਹਿ ਦੇਹਿ ਦੇਹਿ ਦਾਤਿ ਕਰੇ ਦਾਤਾਰੁ॥ (ਪਉੜੀ 4)
-ਥਾਪਿਆ ਨ ਜਾਇ ਕੀਤਾ ਨ ਹੋਇ॥ ਆਪੇ ਆਪਿ ਨਿਰੰਜਨੁ ਸੋਇ॥(ਪਉੜੀ 5)
-ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ ਸੋ ਮੈ ਵਿਸਰਿ ਨ ਜਾਈ॥ (ਪਉੜੀ 5)
-ਐਸਾ ਨਾਮੁ ਨਿਰੰਜਨੁ ਹੋਇ॥ ਜੇ ਕੋ ਮੰਨਿ ਜਾਣੈ ਮਨਿ ਕੋਇ॥ (ਪਉੜੀ 12)
-ਜੋ ਤੁਧੁ ਭਾਵੈ ਸਾਈ ਭਲੀ ਕਾਰ॥ ਤੂ ਸਦਾ ਸਲਾਮਤਿ ਨਿਰੰਕਾਰ ॥(ਪਉੜੀ 16)
-ਜੇਵਡੁ ਆਪਿ ਜਾਣੈ ਆਪਿ ਆਪਿ॥
ਨਾਨਕ ਨਦਰੀ ਕਰਮੀ ਦਾਤਿ॥ (ਪਉੜੀ 24)
-ਬੰਦਿ ਖਲਾਸੀ ਭਾਣੈ ਹੋਇ॥ ਹੋਰੁ ਆਖਿ ਨ ਸਕੈ ਕੋਇ॥. . .
ਜਸ ਨੋ ਬਖਸੇ ਸਿਫਤਿ ਸਾਲਾਹ॥
ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸਾਹੀ ਪਾਤਿਸਾਹੁ॥ (ਪਉੜੀ 25)
-ਸੋ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਸਾਹਾ ਪਤਿਸਾਹਿਬ ਨਾਨਕ ਰਹਣੁ ਰਜਾਈ॥ (ਪਉੜੀ 27)
-ਕਰਿ ਕਰਿ ਵੇਖੈ ਸਿਰਜਣਹਾਰੁ॥ ਨਾਨਕ ਸਚੇ ਕੀ ਸਾਚੀ ਕਾਰ॥ (ਪਉੜੀ 31)
-ਸਚਾ ਆਪਿ ਸਚਾ ਦਰਬਾਰੁ॥ ਤਿਥੈ ਸੋਹਨਿ ਪੰਚ ਪਰਵਾਣੁ॥
ਨਦਰੀ ਕਰਮਿ ਪਵੈ ਨੀਸਾਣੁ॥ (ਪਉੜੀ 34)
-ਸਚ ਖੰਡਿ ਵਸੈ ਨਿਰੰਕਾਰੁ॥ ਕਰਿ ਕਰਿ ਵੇਖੈ ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲ॥. . .
ਵੇਖੈ ਵਿਗਸੈ ਕਰਿ ਵੀਚਾਰੁ॥ ਨਾਨਕ ਕਥਨਾ ਕਰੜਾ ਸਾਰੁ॥ (ਪਉੜੀ 37)

ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਤੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਜੋ ਸਰੂਪ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਹੁਕਮੀ ਹੈ, ਵੇਪਰਵਾਹ ਹੈ, ਆਪ ਸੱਚਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਉਂ ਸਚਾ ਹੈ, ਦਾਤਾਰ ਹੈ, ਥਾਪਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ, ਸਭਨਾਂ ਜੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਵਿਸਾਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਸਲਾਮਤ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਨਦਰੀ ਹੈ, ਪਾਤਿਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਹੈ, ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਨਦਰਿ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹ ਵੱਸ ਜਾਵੇ ਫਿਰ ਨਾ ਮੌਤ ਦਾ ਭੈ ਨਾ ਧੋਖਾ ਵਿਆਪਦਾ ਹੈ।

ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਡਿਆਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਸਾਧਨਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਖੇਧ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਧਨਾ ਮਾਰਗ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ‘ਗਾਵੈ’, ‘ਅਸੰਖ’ ਅੰਤ ਨ ‘ਕੇਤੇ’ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੱਚਾ ਸਾਧਨਾਂ ਪ੍ਰਸਾਰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਗੁਣ ਦੋਸ਼ ਗਿਣਾਏ ਬਿਨਾਂ ਇਸ਼ਾਰੇ ਮਾਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਫਲ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਥੋੜੇ ਸਜੱਗ ਯਤਨਾਂ ਰਾਹੀ ਅਜਿਹੇ ਸਾਧਨਾ ਮਾਰਗ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਾਧਨਾਂ ਮਾਰਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਤਕਰੇ ਤੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭਨਾ ਜੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਦਾਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਸਲਾਮਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਂਝ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸਰਸਰੀ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਿਆਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਾਂ ਨੇ ਮਿਥਿਆਪਨ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਕਾਲ, ਦੁਖ, ਪਾਪ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਦਾਰਣਿਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ

From the unreal lead me to the real.
From darkness lead me to light.
From death lead me to immortality. (Brih. Up.01.03.28)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਾਈ ਧਰਮ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਲੇਸ਼ ਪਾਪ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਧ ਧਰਮ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅੰਕਿਤ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਠਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਸੁਣਿਐ ਪੋਹਿ ਨ ਸਕੈ ਕਾਲੁ॥
ਨਾਨਕ ਭਗਤਾ ਸਦਾ ਵਿਗਾਸੁ॥
ਸੁਣਿਐ ਦੂਖ ਪਾਪ ਕਾ ਨਾਸੁ॥ (ਪਉੜੀ 8)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਦਰਜ ਹੈ ਉਹ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਬਾਣੀ ਤੁਕਾਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ:

-ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ॥
ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲ॥ (ਪਉੜੀ 1)
-ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੈ ਜੇ ਬੁਝੈ ਤ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ॥ (ਪਉੜੀ 2)
-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਸਚੁ ਨਾਉ ਵਡਿਆਈ ਵੀਚਾਰੁ॥
ਕਰਮੀ ਆਵੈ ਕਪੜਾ ਨਦਰੀ ਮੋਖੁ ਦੁਆਰੁ॥ (ਪਉੜੀ 4)
-ਜਿਿਨ ਸੇਵਿਆ ਤਿਨਿ ਪਾਇਆ ਮਾਨੁ॥ ਨਾਨਕ ਗਾਵੀਐ ਗੁਣੀ ਨਿਧਾਨੁ॥
ਗਾਵੀਐ ਸੁਣੀਐ ਮਨਿ ਰਖੀਐ ਭਾਉ॥ ਦੁਖੁ ਪਰਹਰਿ ਸੁਖੁ ਘਰਿ ਲੈ ਜਾਇ॥...
ਗੁਰਾ ਇਕ ਦੇਹਿ ਬੁਝਾਈ॥
ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ ਸੋ ਮੈ ਵਿਸਰਿ ਨ ਜਾਈ॥ (ਪਉੜੀ 5)
-ਸੁਣਿਆ ਮੰਨਿਆ ਮਨਿ ਕੀਤਾ ਭਾਉ॥
ਅੰਤਰਗਤਿ ਤੀਰਥਿ ਮਲਿ ਨਾਉ॥ (ਪਉੜੀ 21)
-ਮੰਨੈ ਜਮ ਕੈ ਸਾਥਿ ਨ ਜਾਇ॥ ਐਸਾ ਨਾਮੁ ਨਿਰੰਜਨੁ ਹੋਇ॥
ਜੇ ਕੋ ਮੰਨਿ ਜਾਣੈ ਮਨਿ ਕੋਇ॥ (ਪਉੜੀ 13)
-ਮੰਨੈ ਪਾਵਹਿ ਮੋਖੁ ਦੁਆਰੁ॥ ਮੰਨੈ ਪਰਵਾਰੈ ਸਾਧਾਰੁ॥
ਮੰਨੈ ਤਰੈ ਤਾਰੇ ਗੁਰੁ ਸਿਖ॥ (ਪਉੜੀ 15)
-ਭਰੀਐ ਮਤਿ ਪਾਪਾ ਕੈ ਸੰਗਿ॥ ਓਹੁ ਧੋਪੈ ਨਾਵੈ ਕੈ ਰੰਗਿ॥
ਪੁੰਨੀ ਪਾਪੀ ਆਖਣੁ ਨਾਹਿ॥ ਕਰਿ ਕਰਿ ਕਰਣਾ ਲਿਖਿ ਲੈ ਜਾਹੁ॥ (ਪਉੜੀ 20)
-ਸਭਿ ਗੁਣ ਤੇਰੇ ਮੈ ਨਾਹੀ ਕੋਇ॥
ਵਿਣੁ ਗੁਣ ਕੀਤੇ ਭਗਤਿ ਨ ਹੋਇ॥ (ਪਉੜੀ 21)

-ਬੰਦਿ ਖਲਾਸੀ ਭਾਣੈ ਹੋਇ॥ (ਪਉੜੀ 25)
-ਜਿਸ ਨੋ ਬਖਸੇ ਸਿਫਤਿ ਸਾਲਾਹ॥
ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸਾਹੀ ਪਾਤਿਸਾਹੁ॥ (ਪਉੜੀ 25)
-ਸੋ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਸਾਹਾ ਪਾਤਿਸਾਹਿਬੁ ਨਾਨਕ ਰਹਣੁ ਰਜਾਈ ॥ (ਪਉੜੀ 27)
ਜਿਨ ਕਉ ਨਦਰਿ ਕਰਮੁ ਤਿਨ ਕਾਰ॥
ਨਾਨਕ ਨਦਰੀ ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲ॥ (ਪਉੜੀ 38)
ਜਿਨੀ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਆ ਗਏ ਮਸਕਤਿ ਘਾਲਿ॥
ਨਾਨਕ ਤੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ॥ (ਸਲੋਕ.1)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਨਿਸਚਿਤ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲ ਹੀ ਗ਼ਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਚੁਣ ਰੱਖੀ ਹੈ:

ਸਿਫਤਿ ਸਲਾਹਣੁ ਛਡਿ ਕੈ ਕਰੰਗੀ ਲਗਾ ਹੰਸੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 790)

ਅਜਿਹੀ ਸੰਕਟ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਬਚਾਅ ਦੀ ਆਸ ਦਾ ਇਕ ਹੀ ਉਪਾਉ ਹੈ:

ਤੇਰੇ ਗੁਣ ਗਾਵਾ ਦੇਹਿ ਬੁਝਾਈ॥
ਜੈਸੇ ਸਚ ਮਹਿ ਰਹਉ ਰਜਾਈ॥1॥ ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 795)

ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਚ ਨਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵਿਚਾਰ, ਗੁਣੀ ਨਿਧਾਨ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਨ, ਸਿਫਤ ਸਾਲਾਹ ਅਤੇ ਨਾਮ ਭਗਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਰੱਬ ਦੇ ਹੁਕਮ, ਰਜ਼ਾ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬੰਦ ਖਲਾਸੀ ਦਾ ਰਾਹ ਮੋਖ ਦੁਆਰ ਦੀ ਸੇਧ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਹਰਵਾਨ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਪਿਤਾ ਆਪ ਹੀ ਨਦਰ ਮਿਹਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨਾ ਸਿਰਫ ਆਪ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਖੰਡ: ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੇ ਚੌਂਤੀ ਤੋਂ ਸੈਂਤਵੀ ਪਉੜੀ ਤਕ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਗਲ ਤਾਂ ਵਿਵਾਦ ਰਹਿਤ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਹ ਖੰਡ ਸਥੂਲ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਵਿਧਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਸੂਫੀ ਸਿਲਸਿਲਿਆਂ ਵਿਚ ‘ਹਾਲ’ ਤੇ ‘ਮੁਕਾਮ’ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਧ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਭੂਮੀਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਜਾਗਤ, ਸੁਪਨ, ਸੁਖੋਪਤ, ਤੁਰੀਆ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ: ਧਰਮ ਖੰਡ, ਗਿਆਨ ਖੰਡ, ਸਰਮ ਖੰਡ, ਕਰਮ ਖੰਡ ਤੇ ਸਚਖੰਡ। ਇਹ ਖੰਡ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਹਰੇਕ ਪਹਿਲਾ ਖੰਡ ਅਗਲੇ ਖੰਡ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਪੜਾਅ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਸਮਕਾਲਕ ਵੀ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਛੇੜਾਂਗੇ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕਾਫੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਖੰਡ ਵਿਵਹਾਰਕ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਦੁਨਿਆਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਖੰਡ ਹੈ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਧਰਮ-ਭੂਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਚੰਗਿਆਈ ਤੇ ਬੁਰਿਆਈ ਦੋਵੇਂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹਨ। ਸਾਧਕ ਦੀ ਕੱਚ ਪਕਿਆਈ ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਬੁਰੇ-ਭਲੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸਾਧਕਾਂ ਤੇ ਸੱਚੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਨਦਰ ਕਰਮ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ (ਨੀਸਾਣੁ) ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਾਪਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਖੰਡ ਨਦਰ ਕਰਮ ਦੇ ਨੀਸਾਣੁ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਾਧਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਾਧਕ ਏਕਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਮੁਖੀ ਵਿਰਾਟ ਪਾਸਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਆਪਕ ਪਾਸਾਰੇ ਦੀ ਸੋਝੀ ਉਪਰੰਤ ਸਰਮ ਖੰਡ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਦੀ ਨਵੀਂ ਆਤਮਿਕ ਘਾੜ੍ਹਤ ਘੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤ, ਮਤ, ਮਨ ਬੁੱਧੀ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਖੰਡ ਤਾਂ ਰੱਬੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਖੰਡ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨਵੀਂ ਘਾੜਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਾਧਕ ਜੋਧੇ, ਮਹਾਬਲੀ, ਸੂਰਮੇ ਅਤੇ ਭਗਤ ਵਰਗੇ ਉੱਚ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਚਖੰਡ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਾਸੇ ਦਾ ਖੰਡ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਖੰਡਾਂ, ਮੰਡਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਦੀ ਘਾੜਤ ਘੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਦਰ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਰੋਸਾਏ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਰਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।

ਪਉੜੀ ਅਠੱਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਘਾੜਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਅਤਿ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਗਹਿਨ ਵਰਣਨ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਘਾੜਤ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ (ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ) ਦੀ ਘਾੜਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕੇ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਲੋਕ ਸਮੁੱਚੀ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਮ ਅਭਿਆਸ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਿਆ ਹੈ ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲ ਗਏ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਨਾ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮੁਖ ਉੱਜਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਾਰ ਉਤਾਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਡਿਆਈ/ਵਿਡਾਣੁ: ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਅਹਿਮ ਮੋੜਾਂ ਅਤੇ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਇਸ ਦੇ ਨਵੇਕਲੇ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਉਤਾਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ:

ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੂਹੋਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆ ਪੋਥੀ ਬੀਬੀ ਰੂਪ ਕੌਰ ਵਿਚ ਜਪੁਜੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਖੀ ਨੰਬਰ 32 ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:-

“ਜੇ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਪਉਣ ਅਸਥਿਰ ਰਖਿ ਕਰਿ (ਮਨੁ ਲਾਇ ਕਰਿ ਸੁਚੇਤ) ਜਪੁ ਪੜੈ . .

ਜੀਉ ਪੜਦਿਆ ਚਿਤੁ ਅਨਿਤ ਚਲਿ ਜਾਵੈ ਨਾਹੀ॥
ਅਤੈ ਆਦਿ ਅੰਤਿ ਤੀਕੁ ਪੜਦਿਆ ਮਨੁ ਹਜੂਰਿ ਰਹੈ॥
ਤਾਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੋ ਸੰਸਾਰੁ ਸਾਵਧਾਨ ਜੈਕਾਰੁ ਕਰਦਾ
ਪਿਛੈ ਲਗਾ ਫਿਰੈ॥ਜਪੁ ਥੀ ਉਪਰਿ ਮੰਤ੍ਰ (ਕੋਈ) ਨਾਹੀ॥
ਸਿਰਿ ਮੰਤ੍ਰਾ ਕੈ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੁ ਹੈ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਲਾਇ ਕਰੁ ਪਰ ਆਤਮੇ ਨਾਲ ਪੜੈ ਅਕੈ ਸੁਣੈ ਤਾ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੋ ਨਉ ਨਿਧੀ ਪਿਛੈ ਲਗੀਆ ਫਿਰਨਿ॥ ਪੋਹਿ ਕਿਛੁ ਸਕੈ ਨਾਹੀ॥ 32॥”

ਡਾ. ਨਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭਾਟੀਆ (ਸੰਪਾਦਕ) ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੂਹੇਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ, 1978, ਪੰਨੇ 54-55

ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਵਾਨ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :-

“ਤਬ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਕੇ ਆਗੇ ਏਹੁ ਜਪੁ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਤਬ ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਬਹੁਤੁ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਇ ਕੈ ਦੈਆਲ ਭਏ। ਕਹਿਆ ਜਿ “ਏ ਨਾਨਕ ਏਹ ਜਿ ਜਪੁ ਤੈ ਮੇਰਾ ਕੀਆ ਹੈ, ਸੁ ਭਲਾ ਕੀਆ ਹੈ। ਸੈਸਾਰ ਏਵ ਮੁਕਤਾ ਨ ਸੋ ਹੋਂਦਾ, ਕਲਯੁਗ ਮਹਾ ਕਠਨ, ਥਾ। ਪਰ ਨਾਨਕ, ਏਹੁ ਜਪੁ ਤੈਂ ਜੁ ਕੀਆ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਸਿਫਤਿ, ਸੁ ਜਿ ਕੋਈ ਏਸੁ ਜਪੁ ਕਉ ਪੜੈਗਾ, ਸੁ ਮੁਕਤਾ ਹੋਇਗਾ ਨਿਸੰਦੇਹ?”

(ਹਰਿ ਜੀ, ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸੰਚੀ ਦੂਜੀ, ਪੰਨਾ 259) ਮਹਾਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਇਸ ਤੇ ਉਪਰ ਔਰੁ ਨਹਿ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਨਿ ਸਿਰਮੌਰ।
ਜਪੁ ਸੇਵਕੁ ਦੈ ਲੋਕ ਮੈਂ ਸਨਮਾਨਤ ਸਭ ਨੌਰ॥29॥
ਪਠਨਿ ਸੁਨਨਿ ਫਲੁ ਜਾਹਿ ਕੋ ਸਭ ਤੇ ਊਚ ਮਹਾਨ।
ਇਸ ਕੇ ਸਮ ਨਹਿਂ ਔਰ ਮੈਂ ਖੋਜਿਯ ਸਰਬ ਜਹਾਨ॥30॥
ਨਰਨਿ ਉਧਾਰਨਿ ਕਾਰਨੇ ਕਲਿ ਮੈਂ ਗੁਰ ਪ੍ਰਬੀਨ।
ਹਾਨ ਅਗਯਹਿ ਗਯਾਨ ਦਾ ਮਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਯਹ ਕੀਨ॥31॥
ਥਿਰੁ ਮਨੁ ਰੋਕਿ ਰਿਖੀਕ ਕੋ ਨਿਤ ਪ੍ਰਤਿ ਜਪੁਜੀ ਜਾਪ।
ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤਿ ਹੁਇ ਮਹਾ ਪਦ ਹਰਿ ਕਰਿ ਤੀਨਹੁ ਤਾਪ॥32॥ (ਮਹਾਂਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਜਪੁ ਸਾਹਿਬ ਸਟੀਕ ਗਰਬ ਗੰਜਨੀ ਟੀਕਾ)

ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਤਰਕ ਤਾਂ ਪਦਾਰਥਕ ਹਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਿਗੂਣੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਭਾਵਨਾਂ ਤਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹੈ। ਅਗਾਂਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਬਾਇਬਲਾਂ ਜਪੁਜੀ ਦੇ ਵਿਸਮਾਦ, ਗਹਿਨਤਾ, ਸਾਦਗੀ, ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਿੱਜੀ ਸੱਚ ਦੇ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ:

"Our reasons are of the material and therefore negligible :but the feeling is of the spiritual. Nothing in the other scriptures and Bibles of men equals Japuji in its wonder, its depth and its simple clarity of perfect revelation of personal truth”. (Prof. Puran Singh, The Spirit Born People, p.76) ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਪੁਜੀ ਕੋਈ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਇਹ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਿਣਗ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ:

"It teaches no philosophy but it imparts the spark of life" ( Prof. Puran Singh, The spirit Born People, p.77). ਸਿੱਖੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਡਲ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਅਟੱਲ ਧਰੂ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਕੀ ਜਪੁ ਵਡਿਆਈ ਵਿਡਾਣੁ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।