ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਰਤਨਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਪ੍ਰੋ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਖੋਜ-ਨਿਬੰਧ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ:-

ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਅਤੀ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਗੀਤ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਰੱਬੀ ਤੋਹਫੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਤੇ ਖੂੰਖਾਰ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਬਲ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉੱਥੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਜਾਦੂ ਹੀ ਕਾਰਗਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ-ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਦੋਂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮਰਦਾਨਿਆ ਰਬਾਬ ਛੇੜ ਬਾਣੀ ਆਈ ਹੈ, ਕਾਇ ਸਿਫਤ ਸਾਂਈਂ ਦੀ ਕਰੀਏ।” ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਦਾ ਚੰਡਿਆ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਤੇ ਮੰਨਿਆ-ਪ੍ਰਮੰਨਿਆ ‘ਰਬਾਬ’ ਦਾ ਵਜੱਈਆ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਬਿਖੜੇ ਪੈਂਡੇ ਤੈਅ ਕਰਨੇ ਸਨ। ‘ਤੂੰ ਹੀ ਨਿਰੰਕਾਰ’ ਦੀ ਧੁਨੀ ਉਪਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਬਾਬ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਫਿਰੰਦਾ ਜੀ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ, ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਕਰ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਗਾਇਆ ਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਰਬਾਬ ਦੀਆਂ ਮਧੁਰ ਧੁਨਾਂ ਛੇੜੀਆਂ ਤਾਂ ਇਸ ਰੱਬੀ-ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਟੁੱਟੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਦੇਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਸੂਝਵਾਨ ਮਾਲੀ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੇ ਇਕ ਟਾਹਣੇ ਨੂੰ ਪਿਉਂਦ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦਾ ਫ਼ਲ ਜਾਂ/ਫੁੱਲ ਉਪਜਾਉਣ ਯੋਗ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਦੇ ਕੇ, ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਐਸੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੇ ਅਲਾਪਣ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ ਖਤਮ ਜੋ ਜਾਣ। “ਧੰਨ ਸੁ ਰਾਗ ਸੁਰੰਗੜੇ ਅਲਾਪਤ ਸਭ ਤਿਖਜਾਇ॥” ਅਸਲ ਵਿਚ ‘ਰਾਗ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ‘ਸੰਗੀਤ-ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ-- ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਹਨ:

1. ਰਾਗ-ਪ੍ਰਬੰਧ: ਤਤਕਰਾ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਸੂਚੀ।
2. ਸੰਗੀਤ-ਪ੍ਰਬੰਧ: ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਤਰਤੀਬ ਤੇ ਕੀਰਤਨ (ਹਜ਼ੂਰੀ-ਗਾਇਨ)
3. ਰਾਗਾਂ-ਉਪਰਾਗਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ
4. ਗੁਰਬਾਣੀ-ਸੰਗੀਤ
5. ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਵਿਧੀਆਂ (ਅਜੋਕੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ)
6. ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ।
7. ਸਾਰ-ਅੰਸ਼

ਰਾਗ-ਪ੍ਰਬੰਧ: ਤਤਕਰਾ:

ਪੁਰਾਤਨ-ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ, ਅਥਰਵਵੇਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਮਵੇਦ (ਗੰਧਰਵ ਵੇਦ) ਵਿਚਲੇ ਮੰਤਰ-ਗਾਇਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਆਦਿ-ਅਰੰਭ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੰਦੋਗਯ-ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ-ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਮੰਤਰ-ਗਾਇਨ ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੰਗੀਤ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਵੀ ਨੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:

-ਐੱਸ. ਐੱਨ. ਦਾਸ ਗੁਪਤਾ; ‘ਹਿੰਦੂ ਮਿਸਟੀਸਿਜ਼ਮ’, ਸਫਾ 3
-ਅਹੋਬਲ; ‘ਸੰਗੀਤ ਪਾਰਿਜਾਤ’ (ਅਨੁਵਾਦ: ਪੰਡਿਤ ਕਲਿੰਦ) ਸਫਾ 5
-ਐਮ. ਆਰ. ਗੌਤਮ; ਦਾ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਸਫਾ 1
-ਜੀ. ਐੱਚ. ਰਾਨਾਡੇ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਐਂਡ ਅਸਥੈਟਿਕ, ਸਫਾ 2

ਇਵੇਂ ਹੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ-ਉਤਸਵਾਂ (ਸੰਮਨ-ਸਮੱਜਾ) ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਰਾਮਾਇਣ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਆਦਿ ਵਿਚ ਸਤੋਤਰ-ਗਾਇਨ, ਜਾਤੀ-ਗਾਇਨ ਅਨੇਕਾਂ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ।

ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਮਹਾਨ-ਬੰਸਰੀ ਵਾਦਕ:

ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ, ਗਾਇਨ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤ-ਕਲਾ ਪ੍ਰਬੀਨ ਸਨ।

ਵੀਰ-ਅਰਜਨ:

ਵੀਣਾ ਵਾਦਨ ਤੇ ਗਾਇਨ ਕਲਾ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਸੀ। ਗੰਧਰਵ ਸੰਗੀਤ, ਉਸ ਯੁੱਗ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।

ਜੈਨ ਮਤ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਉੱਤਮ-ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਵਰਜਿਤ ਅਤੇ ਮਹਾਂਵੀਰ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਆਯੋਜਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਧਰੁਪਦ, ਟੇਕ, ਲਾਵਣੀ, ਦੋਹਾ, ਕਬਿੱਤ, ਸਵੈਯਾ, ਛਪਯ, ਚੌਪਈ, ਸੁੰਦਰੀ, ਭੂਜੰਗ-ਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ ਆਦਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ ਵਰਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪਾਸ਼ਰਵ-ਸਤਨ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀ ਕੁਸ਼ਮਾਂਜਲੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਦਰਜ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਰਾਗ-ਅੰਕ ਸਹਿਤ ਅੰਕਿਤ ਹਨ।

ਬੁੱਧ ਮੱਤ ਵਿਚ ਗਾਇਨ, ਵਾਦਨ, ਨਿਰਤ, ਆਦਿ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਗੀਤ, ਵਾਦਿੱਤ, ਨੱਚ, ਅੱਖਾਨਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਵੈਤਾਲਿਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਥੇਰ-ਗਾਥਾ ਤੇ ਥੇਰੀ-ਗਾਥਾ ਦੇ ਗਾਇਨ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਨਿਸਚਿਤ ਸਨ। ਅਸ਼ਵਘੋਸ਼ ਉਸ ਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਤੇ ਗਾਇਕ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਮੰਡਲੀ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੀ ਸੀ।

ਇਵੇਂ ਹੀ ਸਿੱਧ-ਨਾਥ, ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸੰਗੀਤ (ਅਠਵੀਂ-ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ) ਦੀ ਵਜਰਯਾਨ ਸੰਪਰਦਾ ਨੇ ਤੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਯਾਨ-ਸ਼ਾਖਾ ਨੇ ਵੀ ਤਾਂਤਰਿਕ-ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਯੋਗ ਮਤ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਤੇ ਗੋਰਖਨਾਥ ਮਤ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪਦ-ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖਿਆ ਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਸੰਗਲੀ, ਆਤਮ ਬੋਧ ਤੇ ਗਿਆਨ-ਚਾਲੀਸਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

ਵੈਸ਼ਣਵਮਤ ਤੇ ਸ਼ੈਵਮਤ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਗਵਤ ਨਾਮ-ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ-ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਲਾਵਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਗਾਇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਦੇ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤਾਂ ਨਾਮ:

ਮਾਧਵਾਚਾਰੀਯ, ਰਾਮਾਨੁਜਚਾਰਯ, ਵਿਸ਼ਵ ਸਵਾਮੀ, ਨਿੰਬਾਰਕ ਤੇ ਰਾਮਾਨੰਦ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਫੈਲਇਆ। ਸਤਪਦੇ ਤੇ ਅੱਸ਼ਟਪਦ ਗਾਇਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।1

ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ ਕ੍ਰਿਤ “ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ” ਰਚਨਾ- 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕ-ਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚਲੀ ‘ਪ੍ਰਬੰਧ-ਗਾਇਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧਤਾ ਹਾਸਲ ਹੋਈ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਗ-ਗੂਜਰੀ ਤੇ ਰਾਗ ਮਾਰੂ।

ਇਵੇਂ ਹੀ ਭਗਤੀ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ, ਸੰਤਾਂ, ਪੀਰਾਂ-ਫਕੀਰਾਂ, ਸੂਫ਼ੀਆਂ, ਅਵਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੋਂ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਚੈਤੰਨਯ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ (1485-1533 ਈ:) ਹਨ।2

ਮਹਾਂਨ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਬਾਣੀ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਅਰਥ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ:

-ਧਰੁਪਦ, ਉਤਮ ਕਾਵਿ-ਰੀਤ ਅਤੇ ਰੀਤੀ, ਪ੍ਰਬੰਧ ਗਾਇਨ ਹੈ।
-ਪ੍ਰਬੰਧ ਗਾਇਨ (ਧਰੁਪਦ) ਅਸ਼ਟਪਦ (ਅੱਠ ਪਦਾਂ ਵਾਲੇ) ਦੀਆਂ ਰੀਤ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਆਲਾਪ ਅਤੇ ਗੀਤ ਦੇ ਚਾਰ-ਭਾਗ: ਸਥਾਈ, ਅੰਤਰਾ, ਸੰਚਾਰੀ, ਅਭੋਗ, ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
-ਪ੍ਰਕੀਰਣ: ਫੁਟਕਲ-ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਗੀਤ-ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕੀਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਠ-ਪਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ, ਧਰੁਪਦ ਵਿਚ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
-ਅਸ਼ਟਪਦ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ, ਜਯਦੇਵ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ’ ਰਾਹੀਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗਾਇਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ, ਸੈਂਕੜੇ ਅਸ਼ਟਪਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਵੀ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।3

ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ (ਰਾਗ- ਗਉੜੀ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਮਲਾਰ ਤੇ ਮਾਰੂ ਰਾਗ ਵਿਚ) ਅਨੇਕਾਂ ਤੋਲ-ਤੁਕਾਂਤ (ਮਾਤ੍ਰਾ-ਭਿੰਨਤਾ) ਵਾਲੇ ਅਸ਼ਟਪਦ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੜਤਾਲ, ਧਰੁਪਦ, ਧਮਾਰ, ਖਿਆਲ, ਰਾਗ-ਮਾਲਾ/ਗੁਲਦਾਸਤਾ ਆਦਿ, ਕਠਿਨ ਗਾਇਕੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਰਤਨ-ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ।

ਪ੍ਰੋ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਟੀ. ਵੀ. ਦੇ ਕਈ ਚੈਨਲਾਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਲੋੜ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੀ ਰਾਗ-ਆਧਾਰਿਤ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ, ਤੰਤੀ- ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਗਾਇਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਪ੍ਰਚਲਿਤ ਤੇ ਕਠਿਨ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ, ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੀ ਗੁਰੂ-ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ-ਦਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਕਿ, ਕਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਦਾਤ ਦੇ ਵਾਰਸ ਤਾਂ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ, ਪਰ ਪੱਲਾ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਮੋਲਕ ਕੀਰਤਨ-ਕਲਾ ਤੋਂ ਹੀਣੇ ਤੇ ਗਰੀਬ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਨਿਰਧਾਰਿਤ-ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪੜਤਾਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ, ਧਰੁਪਦ, ਧਮਾਰ, ਅਸ਼ਟਪਦ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰ ਕੇ ਫਿਲਮੀ ਤਰਜ਼ਾਂ, ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ, ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਗਾਏ ਹੋਏ ਗੀਤਾਂ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਰੰਗਤ ਵਿਚ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਲਗਾਉ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਭਾਵ- ਰਸ ਵਿਚ ਭਿੱਜ ਕੇ ਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਅਸਲੀ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਹੈ। ਸੋ ਅਸੀਂ ਕੀਰਤਨਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਕਿ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਕਿੱਧਰ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜਾ ਰਹੀ? ਇਸ ਦੀ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਪਾਰਕ, ਹਉਮੈਂਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀ? ਇਹ ਸੋਚਣ ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ-ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੰਭਾਲ, ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਪਾਸਾਰ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ “ਰੋਟੀਆ ਕਾਰਣਿ ਪੂਰਹਿ ਤਾਲ॥ ਆਪੁ ਪਛਾੜਹਿ ਧਰਤੀ ਨਾਲਿ॥” ਹੋਵੇਗਾ

ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ:

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ, ‘ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ’ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਹੈ:

ਇਕਨਾ ਨਾਦ ਨ ਬੇਦ ਨ ਗੀਅ ਰਸੁ ਰਸ ਕਸ ਨ ਜਾਣੰਤਿ॥
ਇਕਨਾ ਸੁਧਿ ਨ ਬੁਧਿ ਨ ਅਕਲਿ ਸਰ ਅਖਰ ਕਾ ਭੇਉ ਨ ਲਹੰਤਿ॥
ਨਾਨਕ ਸੇ ਨਰ ਅਸਲਿ ਖਰ ਜਿ ਬਿਨੁ ਗੁਣ ਗਰਬੁ ਕਰੰਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 1246)

ਇਵੇਂ ਹੀ:

ਰਾਗੈ ਨਾਦੈ ਬਾਹਰਾ ਇਨੀ ਹੁਕਮੁ ਨ ਬੂਝਿਆ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1423)

ਬੁੱਧੀ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਅਰਥਾਤ ਸੁਰਤਿ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ:

ਵਾਜੇ ਪੰਚ ਸਬਦ ਤਿਤੁ ਘਰਿ ਸਭਾਗੈ॥
ਘਰਿ ਸਭਾਗੈ ਸਬਦ ਵਾਜੇ ਕਲਾ ਜਿਤੁ ਘਰਿ ਧਾਰੀਆ॥ (ਪੰਨਾ 917)

ਅਨਾਹਤ-ਨਾਦ ਤੇ ਆਹਤ-ਨਾਦ ਭਗਤੀ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਰੂਪ ਹਨ।

ਇਵੇਂ ਹੀ:

ਨਾਮੁ ਜਿਨ ਕੈ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਵਾਜੇ ਸਬਦ ਘਨੇਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 917)

ਕੀਰਤਨ ਬਾਰੇ:

ਕੀਰਤਨੁ ਨਿਰਮੋਲਕ ਹੀਰਾ॥
ਆਨੰਦ ਗੁਣੀ ਗਹੀਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 893)

ਕਲਜੁਗ ਮਹਿ ਕੀਰਤਨੁ ਪਰਧਾਨਾ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਪੀਐ ਲਾਇ ਧਿਆਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 1075)

ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ:

ਕੀਰਤਨ ਨਾਮੁ ਸਿਮਰਤ ਰਹਉ ਜਬ ਲਗੁ ਘਟਿ ਸਾਸੁ॥ (ਪੰਨਾ 818)

ਭਲੋ ਭਲੋ ਰੇ ਕੀਰਤਨੀਆ॥
ਰਾਮ ਰਮਾ ਰਾਮਾ ਗੁਨ ਗਾਉ॥
ਛੋਡਿ ਮਾਇਆ ਕੇ ਧੰਧ ਸੁਆਉ॥ (ਪੰਨਾ 885)

ਰਾਗ ਬਾਰੇ:

ਰਾਗ ਰਤਨ ਪਰਵਾਰ ਪਰੀਆ ਸਬਦ ਗਾਵਣ ਆਈਆ॥ (ਪੰਨਾ 917)

ਇਵੇਂ ਹੀ:

ਰਾਗੁ ਨਾਦੁ ਸਭੁ ਸਚੁ ਹੈ ਕੀਮਤਿ ਕਹੀ ਨ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1423)

ਰਾਗ ਰਤਨ ਪਰੀਆ ਪਰਵਾਰ॥
ਤਿਸੁ ਵਿਚਿ ਉਪਜੈ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸਾਰ॥
ਨਾਨਕ ਕਰਤੇ ਕਾ ਇਹੁ ਧਨੁ ਮਾਲੁ॥
ਜੇ ਕੋ ਬੂਝੈ ਏਹੁ ਬੀਚਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 351)

ਸਭਨਾ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚਿ ਸੋ ਭਲਾ ਭਾਈ ਜਿਤੁ ਵਸਿਆ ਮਨਿ ਆਇ॥ (ਪੰਨਾ 1423)

ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ ਗਾਇਨ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ:

ਆਵਹੁ ਸਿਖ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕੇ ਪਿਆਰਿਹੋ ਗਾਵਹੁ ਸਚੀ ਬਾਣੀ॥
ਬਾਣੀ ਤ ਗਾਵਹੁ ਗੁਰੂ ਕੇਰੀ ਬਾਣੀਆ ਸਿਰਿ ਬਾਣੀ॥ (ਪੰਨਾ 920)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰਥਮ-ਬਾਣੀ’ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਥਮ-ਸਾਜ਼-ਵਾਦਕ’ ਵੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਰਬਾਬ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਇਲਾਹੀ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ‘ਸੰਗਤ-ਵਾਦਨ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ’ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰਾਗ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸਹਿਯੋਗੀ-ਗਾਇਕ ਤੇ ਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੇਵਕ, ਸਿੱਖ, ਚੇਲਾ, ਰਾਗੀ, ਰਬਾਬੀ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਲੱਗਭਗ ਅੱਧੀ-ਸਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ-ਯਾਤਰਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਥੀ ਤੇ ਸੰਗਤੀਆ ਬਣ ਕੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ ਪੰਜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ, ਲੱਗਭਗ ਸੰਨ 1534 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਛੋੜਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ:

ਤੂਟੀ ਤੰਤੁ ਰਬਾਬ ਕੀ ਵਾਜੈ ਨਹੀ ਵਿਜੋਗਿ॥
ਵਿਛੁੜਿਆ ਮੇਲੈ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਨਕ ਕਰਿ ਸੰਜੋਗ॥ (ਪੰਨਾ 934)

ਬਾਬੇ ਦੀ ‘ਬਾਣੀ’ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ‘ਰਬਾਬ’ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਅਨਹਦ-ਸ਼ਬਦ’ ਦੀ ਝਨਕਾਰ ਸੁਣਦੀ ਸੀ:

ਰਬਾਬੁ ਪਖਾਵਜ ਤਾਲ ਘੁੰਘਰੂ ਅਨਹਦ ਸਬਦੁ ਵਜਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 381)

ਇਵੇਂ ਹੀ:

ਜਲ ਤਰੰਗੁ ਜਿਉ ਜਲਹਿ ਸਮਾਇਆ॥
ਤਿਉ ਜੋਤੀ ਸੰਗਿ ਜੋਤਿ ਮਿਲਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 102)

ਇਹ ਹਾਰਦਿਕ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ-ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ-ਰੱਖਣ ਦੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ-ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ:

(ੳ) ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ 400 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਾਗ-ਪ੍ਰਬੰਧ (ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਬੰਧ) ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨ-ਰਾਤ (ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ 20 ਘੰਟੇ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ 18 ਘੰਟੇ ਨਿਰੰਤਰ ‘ਕੀਰਤਨ’ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ) ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੇਡੀਓ/ ਟੀ. ਵੀ. ਤੋਂ ਬਕਾਇਦਾ ਸੁਣਿਆ/ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

(ਅ) ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ, ਮੋਹਾਲੀ (ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ) ਵੱਲੋਂ ਪਿਛਲੇ 10-12 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਠਵੀਂ ਤੋਂ 12ਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

(ੲ) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਵੀ B.A. (Hons.) ਅਤੇ M.A. ਵਿਚ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ’ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਡਾ. ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰਾ-ਮੱਤ, ਨਿਰਣਯ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ-ਭਰੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਰਤਨਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਲਿਪੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਿੱਖ-ਸੰਪਰਦਾਈ, ਡੇਰਾ-ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਥਮ-ਪੁਸਤਕ 1958 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ‘ਮੁੱਖ-ਬੰਦ’ (ੳ, ਅ, ੲ, ਸ, ਹ, ਕ, ਖ, ਗ) ਅੱਠ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪੰਜ-ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ-ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।4 ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਮਤਿ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਖੋਜ; ‘ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ’ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਥਮ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪੂਰਵਵਰਤੀ, ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਖੋਜ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਰਹੇਗੀ।

ਰਾਗ:

ਰਾਗ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਆਧਾਰ-ਸਤੰਭ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ-ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਪਦ-ਗਾਇਨ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਭਗਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਰਾਗ ਦੇ ਸੰਗੀਤਾਤਮਕ, ਅਧਿਆਤਮਕ, ਸੁਰਾਤਮਕ, ਸੌਂਦਰਯਾਤਮਕ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਰਸ ਦੀ ਸਫਲ-ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ‘ਸੰਗਤ’ ਜਾਂ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਧਿਆਤਮਕ-ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰੋ. ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਖੋਜ-ਨਿਬੰਧ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਹੁ-ਪਾਸਾਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਸ ਦੇ ‘ਰਾਗ-ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੇ ‘ਰਾਗ-ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਨਮੁਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਐਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਨਮੁਖ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਆਭਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਰਾਗ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਜੀਵਨ-ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੋਝੀ ਕਰਵਾਈ ਹੈ।5

-ਇਸ ਰਾਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸੰਬੰਧ ਵੱਖ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ (ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀਆਂ) ਅਤੇ ਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਹੈ।6

-ਬੇਸ਼ਕ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ, ‘ਜਪੁ ਜੀ’ ਦੇ ਗਾਏ ਜਾਣ ’ਤੇ ਵੀ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ‘ਰਾਗ-ਰਹਿਤ’ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਚਾਰ-ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਰਚਨਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।7

-ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ ਦਾ ਰਾਗ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ-ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੀਵਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ‘ਗੁਰਬਾਣੀ-ਸੰਗੀਤ’ ਦਾ ਆਧਾਰ-ਸਤੰਭ. ਤਤਕਰਾ (ਵਿਸ਼ਾ ਸੂਚੀ) ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਗ-ਮਾਲਾ ’ਤੇ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰ ਅੰਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ‘ਤਤਕਰਾ’ ਹੀ ‘ਰਾਗ-ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸੰਗੀਤ-ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਤਕਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹਰੇਕ-ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਲੇਖਨ ਜਾ ਵਿਭਾਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੂਖਮ ਅਧਿਐਨ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਗਵਾਹੀਆਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚਲਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤਕ, ‘ਰਾਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਬੰਧ’ (ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ) ਨੂੰ ਗਾਵੋ, ਗਾਵੀਐ ਤੇ ਗਾਇਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ‘ਪ੍ਰਮਾਤਮ-ਨਾਦ’ ਨਾਲ ਇਕ-ਮਿਕ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੁਚੱਜੀ ‘ਜੀਵਨ-ਜਾਚ’ ਲਈ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪੰਥ’ ਅਤੇ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ’ ਦੇ ‘ਇਲਾਹੀ-ਕੀਰਤਨ’ ਨੂੰ ‘ਜਾਗਤ-ਜੋਤ’ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ‘ਨਿਰਧਾਰਤ-ਰਾਗਾਂ’ ਦੀ ਗਾਇਨ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਨਾਮ ਇਕ ਸਿਧਾਂਤ-ਵਜੋਂ ਸਵਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਨਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ, ‘ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਵਿਹਾਰ’ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ਉੱਪਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਰਹਿਤਨਾਮੇ, ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਸਿੱਖ-ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਸ ‘ਰੁਚੀ’ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਰੁਚੀ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ, ਸੁਖ, ਵਿਆਹ, ਮੌਤ, ਸਸਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਉਪਰੰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ‘ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ’ ਵਿੱਚੋਂ ਪਿਛਲੇ 500 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ‘ਕੀਰਤਨ’ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਖੇ-ਸੁਣੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੈਤਿਕ, ਭੂਗੋਲਿਕ, ਅਧਿਆਤਮਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ‘ਮੂਲ-ਰੂਪ’ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ-ਢਾਂਚਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾ ਦੇ ‘ਰਾਗ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ-ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯੁਕਤ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਬੰਧ:

ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ Theory ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ‘ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਵਿਹਾਰ’ Practical Performance ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ‘ਸ਼ਾਸਤਰੀ-ਸੰਗੀਤ’ ਅਤੇ ‘ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ’ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਜਨਾਂ ਨੇ ਰਾਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ‘ਕੀਰਤਨ-ਕੇਂਦਰ’ ਵੀ ਬਣਾਏ, ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ‘ਜੀਵਨ-ਜਾਚ’ ਵਿਚ ‘ਜੀਵੰਤ’ ਰਹੇ।

ਕੀਰਤਨ ਕੇਂਦਰ:

1. ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ (ਧਰਮਸਾਲ) ਵਿਚ ਪ੍ਰਥਮ-ਕੀਰਤਨ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
2. ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੂਜੇ ਕੀਰਤਨ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
3. ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਤੀਜਾ ਕੀਰਤਨ- ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੰਜੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।
4. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ) ਵਿਖੇ ਕੀਰਤਨ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਰਤਨੀਏ ਸਨ।
5. ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕੀਰਤਨ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

ਇਵੇਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਤਿਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ (ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ) ਵਿਖੇ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।

ਰਾਗ ਤੇ ਸੰਗੀਤ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਵਾਲੇ:

ਦੇਖੋ: ਮਾਰੂ ਮਹਲਾ 5, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਨਾ 1075 ਵਿਖੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ

ਕਲਜੁਗ ਮਹਿ ਕੀਰਤਨੁ ਪਰਧਾਨਾ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਪੀਐ ਲਾਇ ਧਿਆਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 1075)

ਜੋ ਜੋ ਕਥੈ ਸੁਨੈ ਹਰਿ ਕੀਰਤਨੁ ਤਾ ਕੀ ਦੁਰਮਤਿ ਨਾਸ॥ (ਪੰਨਾ 1300)

ਗੁਣ ਗੋਵਿੰਦ ਗਾਵਹੁ ਸਭਿ ਹਰਿ ਜਨ ਰਾਗ ਰਤਨ ਰਸਨਾ ਆਲਾਪ॥ (ਪੰਨਾ 821)

ਜੋ ਜਨੁ ਕਰੈ ਕੀਰਤਨੁ ਗੋਪਾਲ॥
ਤਿਸ ਕਉ ਪੋਹਿ ਨ ਸਕੈ ਜਮਕਾਲੁ॥ (ਪੰਨਾ 867)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ:

ਰਾਗਿ ਨਾਦਿ ਮਨੁ ਦੂਜੈ ਭਾਇ॥
ਅੰਤਰਿ ਕਪਟੁ ਮਹਾ ਦੁਖੁ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1342)

ਸਭਨਾ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚਿ ਸੋ ਭਲਾ ਭਾਈ ਜਿਤੁ ਵਸਿਆ ਮਨਿ ਆਇ॥ (ਪੰਨਾ 1423)

ਓਅੰਕਾਰਿ ਏਕ ਧੁਨਿ ਏਕੈ ਏਕੈ ਰਾਗੁ ਅਲਾਪੈ॥ (ਪੰਨਾ 885)

ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਹਊਮੈ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਏ:

ਆਪਿ ਗਵਾਏ ਸੁ ਹਰਿ ਗੁਣ ਗਾਊ॥ (ਪੰਨਾ 270)

ਇਵੇਂ ਹੀ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ:

ਇਕਿ ਗਾਵਤ ਰਹੇ ਮਨਿ ਸਾਦੁ ਨ ਪਾਇ॥
ਹਉਮੈ ਵਿਚਿ ਗਾਵਹਿ ਬਿਰਥਾ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 158)

ਇਸ ਲਈ:

ਸਹਜੇ ਗਾਵਿਆ ਥਾਇ ਪਵੈ ਬਿਨੁ ਸਹਜੈ ਕਥਨੀ ਬਾਦਿ॥ (ਪੰਨਾ 68)

ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ:

“ਵਾਰ ਸਲੋਕਾਂ ਨਾਲਿ ਸਲੋਕ ਭੀ ਮਹਲੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇ ਲਿਖੇ ਟੁੰਡੇ ਅਸਰਾਜੈ ਕੀ ਧੂਨਿ॥”

ਅਰਥਾਤ:

ਇਹ ਵਾਰ (ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ) ਪ੍ਰਥਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ-ਧੁਨ: ਟੁੰਡੇ ਅਸਰਾਜ ਦੀ ਧੁਨਿ ਉੱਪਰ ਗਾਉਣਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰਵਣੀ ਸੁਣੀਐ ਰਸਨਾ ਗਾਈਐ ਹਿਰਦੈ ਧਿਆਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 611)

‘ਤਤਕਰੇ’ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘ਰਾਗ-ਮਾਲਾ’ ਤਕ, ਰਾਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ-ਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ: ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਜੁਗੋ-ਜੁਗ ਅਟੱਲ॥

ਸਾਰ-ਅੰਸ਼:

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਹੀ ਰਾਗ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਮਾਲਾ ਤਕ ਹੀ, ਇਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਤਰਮੁਖੀ-ਗਵਾਹੀਆਂ:

400 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੀਰਤਨ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਪਾਸਾਰ/ਕੀਰਤਨ ਚਉਕੀਆਂ/ਕੀਰਤਨ ਕੇਂਦਰ ਕੀਰਤਨ ਟਕਸਾਲਾਂ ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਤ ਤਕ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਦੁੱਤੀ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਸੰਗੀਤ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼, ਧਰਮ, ਜਾਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ- ਵਿਰਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਗੌਰਵਮਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ’ਤੇ ਮਾਣ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕ ਕ੍ਰਿਤਗਯ ਹਨ।

ਸੰਦਰਭ ਸੂਚੀ:

1. ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਪਰ ਹੁਣ ਤਕ ਮਿਲੀ ਖੋਜ, ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-1958, ਸਫਾ: ਮੁੱਖ ਬੰਦ।
2. ਡਾ. ਲਖਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਗਰਗ, ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ: (ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ), ਹਾਥਰਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, (ਹਿੰਦੀ) ਯੂ.ਪੀ 1977, ਸਫਾ 13-14
3. ਉਹੀ- ਸਫਾ 13-14
4. ਸੰਪਾਦਕ, ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਢਿੱਲੋਂ), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਵਿਧ ਪਰਿਪੇਖ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 2004, ਸਫਾ 71
5. ਉਹੀ- ਸਫਾ 78
6. ਉਹੀ- ਸਫਾ 79
7. ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ (ਨਰੂਲਾ), ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਵਿਰਸਾ ਤੇ ਵਿਕਾਸ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੈੱਸ ਆਫ ਇੰਡੀਆ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਦਿੱਲੀ, 1995; ਸਫਾ 141 ਤੋਂ 170
8. ਉਹੀ- ਸਫਾ 141 ਤੋਂ 170
9. ਉਹੀ- ਸਫਾ 141 ਤੋਂ 170
10. ਉਹੀ- ਸਫਾ 141 ਤੋਂ 170
11. ਉਹੀ- ਸਫਾ 141 ਤੋਂ 170
12. ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਦੇਣ, ਸੰਪਾਦਕ: ਜਵੱਦੀ ਟਕਸਾਲ; ਲੁਧਿਆਣਾ- 2006, ਸਫਾ 7
13. ਉਹੀ- ਸਫਾ 15,

20 ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ:-

1. ਡਾ. ਡੀ. ਐੱਸ. ਨਰੂਲਾ, ਸੰਗੀਤ ਸਮੀਖਿਆ, ਲਿਟੇਰਚਰ ਹਾਊਸ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ- 1987 ਸਫਾ 249-50
2. ਉਹੀ- ਸਫਾ 253-58
3. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ. ਪਟਿਆਲਾ (1956-57) ਸਫਾ 600, 579, 315, 180, 311, 327
4. ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਪਰ ਹੁਣ ਤਕ ਮਿਲੀ ਖੋਜ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 1958
5. ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਵਿਧ-ਪਰਿਪੇਖ, (ਜੀ. ਐੱਨ. ਡੀ. ਯੂਨੀ) ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 2004 ਸਫਾ 71
6. ਉਹੀ- ਸਫਾ 78
7. ਉਹੀ- ਸਫਾ 79
8. ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ); ਹਾਥਰਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, (ਹਿੰਦੀ)-ਜਨ-ਫਰ-1997 ਸਫਾ 125.