ਹਉ ਢਾਢੀ ਵੇਕਾਰੁ ਕਾਰੈ ਲਾਇਆ॥
ਰਾਤਿ ਦਿਹੈ ਕੈ ਵਾਰ ਧੁਰਹੁ ਫੁਰਮਾਇਆ॥
ਢਾਢੀ ਸਚੈ ਮਹਲਿ ਖਸਮਿ ਬੁਲਾਇਆ॥
ਸਚੀ ਸਿਫਤਿ ਸਾਲਾਹ ਕਪੜਾ ਪਾਇਆ॥
ਸਚਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਮੁ ਭੋਜਨੁ ਆਇਆ॥
ਗੁਰਮਤੀ ਖਾਧਾ ਰਜਿ ਤਿਨਿ ਸੁਖੁ ਪਾਇਆ॥
ਢਾਢੀ ਕਰੇ ਪਸਾਉ ਸਬਦੁ ਵਜਾਇਆ॥
ਨਾਨਕ ਸਚੁ ਸਾਲਾਹਿ ਪੂਰਾ ਪਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 150)

ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਸਰਸਰੀ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਿਆਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਹਿਜੇ ਪਛਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਸਚਾਈ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਉਹ ਧੁਰੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ, ਰੱਬੀ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਵਡਿਆਈ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਰੱਬੀ ਮਾਰਗ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਬਚਪਨ ਆਮ ਸਾਧਾਰਨ ਆਦਮੀ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਿਤ੍ਰਤ ਕੀਤਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਕ ਖਾਸ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਨੋਰਥਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਮਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ, ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਦੁਹਰਾਅ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੱਬੀ ਮਾਰਗ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਸੌਂਪਣਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹਾ ਕਿ ਮੂਸਾ ਨੂੰ ਦਸ ਅਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਪਟੀਆਂ ਦੀ ਸੌਂਪਣਾ, ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਵਹੀ ਨਾਜ਼ਿਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦੇ ਬੌਧ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਸ਼ਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਸੇ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੱਬੀ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਚਰਚ, ਉਮੱਤ, ਸੰਘ, ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੇਤੰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਨੋਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਮਲ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਜੋਖਿਮ ਵਾਖ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੀ ਨਵੀਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੀ ਖੀਣ, ਖੰਡਿਤ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ, ਵਰੋਸਾਏ ਅਤੇ ਥਾਪਨਾ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜੇ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਵਰਤਕਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸੰਬੰਧੀ ਚਮਤਕਾਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਜੇਕਰ ਉਦਹਾਰਨ ਦੇਖਣੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਹਜ਼ਰਤ ਈਸਾ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦੇ ਉਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

‘ਬਾਲਾ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਡਿਤ ਹਰਦਿਆਲ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ
ਜਨਮ ਸੰਬੰਧੀ ਕਹੇ ਬਚਨ ਦੇਖਣੇ ਦਿਲਚਸਪ ਜਾਪਦੇ ਹਨ: “....ਇਹ
ਵਡਾ ਅਵਤਾਰੀ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਘਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਏਡਾ ਅਵਤਾਰ
ਅਗੇ ਕੋਈ ਨਹੀ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਚੰਦ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ
ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਪੂਜਦੇ ਆਹੇ। ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ
ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਏ ਪੂਜਨਗੇ। ਇਸਦਾ ਨਾਊ ਧਰਤੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰਵਿ
ਜਾਵੇਗਾ। ਵਣ ਤ੍ਰਿਣ ਨਾਨਕ ਹੀ ਨਾਨਕ ਹੋਇ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਾਈ
ਸਮੁੰਦਰ ਰਾਹ ਦੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਰਾਹ ਦੇਵੇਗੀ। ਅਰ ਅਕਾਸ਼ ਰਾਹ
ਦੇਵੇਗਾ। ਇਹ ਨਿਰੰਕਾਰ ਹੀ ਜਪੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸਨਾਨੀ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕੀਤੇ
ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਜਾਣੇਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣੇਗਾ ਨਾਹੀ ਬਿਨਾ ਪਰਮੇਸਰ।
ਇਹ ਅਰਮਾਨ ਮੈਨੂੰ ਰਹਿਸੀ ਇਸ ਦਾ ਪਰਤਾਬ ਮੈ ਨ ਦੇਖਾਂਗਾ। ਕਿਆ
ਜਾਣਾ ਮੇਰੀ ਅਰਬਲਾ ਕਿਤਨੀ ਕੁ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਵਤਾਰੀ ਪੁਰਖ ਹੈ।” (ਜਨਮਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ, ਸੰਪਾਦਕ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ, ਪੰਨਾ ੫੧)

ਉੱਪਰ ਲਿਖਤ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਅਤਿ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪਰਚੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਥੋੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਸਮਗਰੀ ਜੁਟਾਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂਕਿ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦਾ ਥੋੜਾ ਅਹਿਸਾਸ ਮਾਣ ਤੇ ਜਗਾ ਸਕੀਏ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਰੱਬੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼, ਰੱਬੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਸ਼ੂਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਦਮ-ਕਦਮ ’ਤੇ ਰੱਬੀ ਵਰਤਾਰਾ ਤਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਦੈਵੀ ਤੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰੀ ਅਮਲ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਪੜਾਅ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਪੜਾਅ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ, ਪੀਰ, ਪੈਗ਼ੰਬਰ, ਅਵਤਾਰ ਆਤਮਾ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ,ਸਰੀਰ ਕਰਕੇ ਦੈਵੀ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਿਚ ਜੁਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖੰਡਿਤ, ਜਰਜਰੀ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਮਲਬਾ ਉਠਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਵੀਂ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਸੰਪਨਤਾ ਲਈ ਸਿਰਤੋੜ ਯਤਨ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਘੋਰ ਸੰਗਰਾਮ ਨਾ ਕੇਵਲ ਰੱਬੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆਵੀ ਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਮਾਇਆਵੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਰਸਾਂ-ਕਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆਏ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਮਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲ ਇਹ ਲੜਾਈ ਤੇ ਸੰਗਰਾਮ ਹਥਿਆਰ-ਬੱਧ ਘੋਰ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਪਿਆਰ, ਹਮਦਰਦੀ, ਸੇਵਾ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਆਪਸੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਤਿਆਗ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰੀਆਂ ’ਤੇ ਸੁਡੋਲ ਨੀਹਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ। ਇਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਰੱਬੀ ਪਿਆਰ, ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ ¸ ਰੱਬੀ ਸੰਗੀਤ ਨਿਮਰਤਾ/ਹਲੇਮੀ, ਨਿੱਜੀ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸਰੱਬਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਲੋਚਨਾ ਜਿਹੇ ਅਮਲੀ ਸਾਧਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜੋ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਫਤਹ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸ਼ਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਲ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਿਆ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਬੁਧਿ ਬਦਲੀ ਸਿਧਿ ਪਾਈ’ (ਪੰਨਾ 339)

ਇਹ ਅਕਲਾਂ, ਚਤੁਰਾਈਆ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਅਮਲ ਵਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਬੁਧਿ ਪਾਠਿ ਨ ਪਾਈਐ ਬਹੁ ਚਤੁਰਾਈਐ ਭਾਇ ਮਿਲੈ ਮਨਿ ਭਾਣੇ॥ (ਪੰਨਾ 436)

ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਪਰਮੇਸੁਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਉਸ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਦੈਵੀ ਮਨੋਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੈਗ਼ਬੰਰੀ ਜਾਂ ਅਵਤਾਰੀ ਅਮਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਬੀ ਆਸ਼ੇ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਸੀ ਅਤੇ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਉਸ ਦਾ ਮੋਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇਕ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਵਿਆਹੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਾਂ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਦਾ ਹਾਕਮ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਭੱਟੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ (ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ) ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਕੋਲ ਪਟਵਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਵਾਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਪਸ਼ੂ ਚਾਰਨਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਣਜ-ਵਾਪਾਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰੰਤੂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਧੰਦਿਆਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਸੰਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਚੰਗੀ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਉਮਰ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਦਾਸੀ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਨੇ ਉਦਾਸ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਣੋਈਆ ਜੈ ਰਾਮ ਅਤੇ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਕੋਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਲੱਗ ਜਾਵੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਪੱਖੋ ਕੇ ਰੰਧਾਵੇ ਨਿਵਾਸੀ ਮੂਲ ਚੰਦ ਖੱਤਰੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ‘ਮਾਤਾ’ ਸੁਲਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਤੇ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਭਣਵੱਈਆ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਲੋਧੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੋਦੀ ਖਾਨੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ’ਤੇ ਲਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਾਬੇ ਦਾ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਦਿਨ ਸਮੇਂ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਆ ਕੇ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਤਸੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਵਾ ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੇ ਦਰਿਆ (ਵੇਈਂ) ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਿਮਰਨ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ ਕੇ ਦਿਨ ਚੜੇ ਫਿਰ ਮੋਦੀ ਖਾਨੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਫ਼ਰ ਦੇ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਵਾਨ ਜੀ ਆਪਣੀਆਂ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਪੋਥੀ ‘ਪੋਥੀ ਸੱਚਖੰਡ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਖਾਨ ਜੀ ਸਲਾਮਿਤ ਹੋਇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕਾ ਹਰਿ ਦਿਨਿ ਨਾਮੁ ਥਾ ਜਿ ਸਵਾ
ਪਹਰ ਰਾਤਿ ਪਿਛਲੀ ਕੰਉ ਹਰਿ ਰੋਜ ਦਰਿਆ ਜਾਇ ਨਾਵਣਾ। ਪਵਣ
ਚਲੈ ਮੀਹੁ ਚਲੈ ਪਰ ਨਾਨਕ ਕਾ ਨੇਮ ਨ ਚਲਈ, ਰੋਜ਼ ਬਰੋਜ ਦਰੀਆਇ
ਜਾਇ ਨਾਵਦਾ ਜਦਿ ਪਹਰ ਰਾਤਿ ਪਿਛਲੀ ਰਹਿਂਦੀ ਅਰ ਜੀ ਮੈ ਸਾਥਿ ਹੀ ਜਾਂਦਾ। (ਮਿਹਰਵਾਨ ਜੀ ਸੋਢੀ, ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਪੰਨਾ 87)

ਕੀ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਪਰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ ਚੁਗਲਖ਼ੋਰਾਂ ਦੇ ਨਵਾਬ ਕੋਲ ਚੁਗਲੀ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕਿ ਨਾਨਕ ਮੋਦੀ ਤੁਹਾਡਾ ਮਾਲ ਬੇਫਿਕਰੀ ਨਾਲ ਲੁਟਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦੋ ਵਾਰ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਹੋਇਆ ਪਰੰਤੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੈਸੇ ਨਵਾਬ ਵੱਲ ਵਧੇ ਸਨ। ਉਂਝ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਰਬਾਬੀ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਦੇ ਭੇਜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁਖ-ਸਾਂਦ ਜਾਣਨ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੋਲ ਟਿਕ ਗਏ। ਉਂਝ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਕ-ਇਕ ਪਲ ਮਾਤ ਲੋਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਰਹਿਮਤ ਭਰਿਆ, ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਟਿਕਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਸਭ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਦੈਵੀ ਘਟਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ‘ਵੇਈਂ’ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਠਾਹਰ ਸਬੰਧੀ ਅਹਿਮ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਮਾਤ ਲੋਕ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੈਵੀ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸਾਖੀਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਸੰਭੂ ਨਾਥ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਪਤ੍ਰੀ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕੀ’ ਅਰਥਾਤ ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ, ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ' ਦਾ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਇਸ ਦੈਵੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਚਮਤਕਾਰੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਵਿਚ ਮੁੜ ਤੋਂ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਦੋ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਹਰ ਦਾਸ ਮਿਹਰਬਾਨ ਕਿਰਤ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ‘ਪੋਥੀ ਸਚਖੰਡ' ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਇਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ‘ਵੇਈ ਪ੍ਰਵੇਸ਼’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੋਸ਼ਟਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੁੱਚੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਸਭ ਜਨਮ-ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਖੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜਗਤ ਨਿਸਤਾਰਨ ਹਿੱਤ ਕੀਤੇ ਉਪਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਉੱਦਮਾਂ ਦਾ ਅਰੰਭ ਇਸ ਦੈਵੀ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਵੇਕਾਰਾ ਕਾਰਾਂ ਦਾ ਭਰਮ' ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜਤਨ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਬ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਮੇਸੁਰ ਦੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਅਖੰਡ ਸੇਵਾ ਤੇ ਕਾਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

‘ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼’ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਖੀਕਾਰ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਾਰ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਬਲਕਿ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਾਖੀਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਿਲਵਾਂ ਸੰਖੇਪ ਹਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ ਕਰ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਨਿਵਾਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਜੀਉ ਬਾਕੀ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਵਾ ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦੇ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਖਿਜਮਤਿਗਾਰ ਜਾਂ ਨਫ਼ਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਮੇਂ ਬਾਬੇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ) ਦੇ ਬਸਤਰ ਫੜ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮੁੜ ਦਰਿਆਇ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਸਤਰ ਹਾਜ਼ਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

ਇਕ ਦਿਨ ਕਰਨੀ ਨਿਰੰਕਾਰ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਕਿ ਜਿਉਂ ਬਾਬਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਨਦੀ ਵਿਚ ਵੜਿਆ ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਸਾਖੀਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੇਵਕ (ਕਈਆਂ ਨੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਵਰੁਣ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ) ਨਿਰੰਕਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਲੈ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਵਲੀ, ਅਵਤਾਰ, ਪੀਰ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜੀ ਖੜੇ ਬਾਬੇ ਨੇ ਦੇਖੇ। ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਲੈ ਗਏ। ਬਾਬੇ ਨੇ ਸਚਖੰਡ ਵਿਚ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਏ ਤੇ ਨਿਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਿਰੰਕਾਰ ਅਗੇ ਡੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਸ਼ਰਧਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਨਿਰੰਕਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਨਿਰੰਕਾਰ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਬਾਬੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰੋਪਾਉ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਨਾਮ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਆਲਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਮਾਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਖੰਡਿਤ ਤੇ ਜਰਜਰੀ ਧਰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਮ ਭਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਪੰਥ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ੴ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਤਕ ਗੁਰਮੰਤਰ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਬਾਬਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉਸੇ ਨਦੀ ਵਿਚ ਮੁੜ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਦ ਖਿਜਮਤਿਗਾਰ ਨੇ ਬਾਬੇ ਦੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ, ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਨਗਰ ਵਿਚ ਹਾ-ਹਾ ਕਾਰ ਮੱਚ ਗਿਆ। ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਆਪ ਅਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਨਦੀ ’ਤੇ ਪੁੱਜਿਆ ਗੋਤੇਖੋਰ ਤੇ ਮਲਾਹ ਬਾਬੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਲਈ ਲਾਏ ਗਏ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਘ-ਸੁਘ ਨਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਸਭ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਦੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਣਵੱਈਆ ਜੈ ਰਾਮ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਦੇ ਘਰ ਰੋਣਾ ਧੋਣਾ ਮੱਚ ਗਿਆ। ਕੇਵਲ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਅਡੋਲ ਰਹੀ।

ਇੱਥੇ ਇਕ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਦੇਣੀ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਸਚ ਖੰਡਿ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਮੰਡਲ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਪਾਵਨ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਸਮਝ ਆਸਰੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ' ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੇਖ, ਉੱਚੇ ਖੰਡਾਂ ਦੇ ਕੌਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚੇ ਖੰਡਾਂ ਦੇ ਸੂਖਮ ਭੇਦ ਮਨੁੱਖੀ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ, ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼, ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅਟੱਲ ਦੈਵੀ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭੌਤਿਕ ਤਲ 'ਤੇ ਘਸੀਟਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਿਹਾ ਕੁਝ ਉਹ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਲਖਤਾ ਹੂਬਹੂ ਕਦੇ ਪਾਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸਾਖੀਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਖੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜ਼ਬਾਨੀ ਪੁਰਾਤਨ ਰਵਾਇਤਾਂ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ ਛਾਇਆ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਆਦਿ ਦੀ ਉਗਾਹੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਹਿ ਕੇ ਵਡਿਆਇਆ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਰੱਬੀ ਦਰਗਾਹ, ਸਚਿਖੰਡਿ ਵਿਚ ਹੋਏ ਅਨੁਭਵਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਾਖੀਕਾਰਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਥੋੜਾ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਾਰ ਮਾਝ ਦੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਗਵਾਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਸਚੈ ਮਹਲਿ’ ਬੁਲਾ ਕੇ ‘ਸਚੀ ਸਿਫਤਿ ਸਾਲਾਹ ਦੇ ਸਿਰੋਪਾਉ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਮ ਦਾ ਭੋਜਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਚੈ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਫਤਿ ਸਾਲਾਹ (ਸ਼ਬਦ) ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਵੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ:

-ਬਾਬਾ ਪੈਧਾ ਸਚਿ ਖੰਡਿ ਨਉ ਨਿਧਿ ਨਾਮੁ ਗਰੀਬੀ ਪਾਈ।
ਬਾਬਾ ਦੇਖੈ ਧਿਆਨੁ ਧਰਿ ਜਲਤੀ ਸਭਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਿਸਿ ਆਈ।
-ਬਾਬੇ ਭੇਖ ਬਣਾਇਆ ਉਦਾਸੀ ਕੀ ਰੀਤਿ ਚਲਾਈ।
ਚੜਿਆ ਸੋਧਣਿ ਧਰਤਿ ਲੁਕਾਈ॥24॥ (ਵਾਰਾਂ 1:24)

ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:-

“ਕੋਈ ਜੁ ਕੁਦਰਤ ਕਾ ਰੂਪ ਆਗੈ ਥਾ ਤਿਸੁ ਅਗੈ ਬਾਬਾ ਜੀ ਹਥ ਜੋੜਿ
ਖਲਾ ਹੋਇ ਰਹਿਆ॥.... ਅਗਹੁ ਆਗਿਆ ਆਈ ਬਾਬੇ ਜੀ ਕਉ ਦੂਧ
ਦੇਹੁ॥ਆਗਿਆ ਆਈ ਜੁ ਪੀਉ॥ ਤਾ ਅਗਹੁ ਬਾਬੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜੀਉ
ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ ਪਹਿਲੋ ਤੁਸੀ ਪੀਵਹੁ॥ ਤਾ ਅਗਹੁ ਆਗਿਆ ਹੋਈ ਇਹ
ਆਗਿਆ ਤੈਨੂੰ ਹੈ ਪੀਵਣ ਦੀ ਏਹੁ ਤੁਧ ਨੋ ਮਿਹਰ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਹੈ। ਤੂ
ਪੀਉ॥ਤਾ ਬਾਬੇ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕਹਿ ਦੁਧ ਕਾ ਪਿਆਲਾ ਪੀਤਾ॥ਤਾ ਫੇਰਿ
ਪੈਰੀ ਪਇਆ ਅਗੈ ਤੋ ਆਗਿਆ ਆਈ ਜੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਲਗੈਗਾ ਸੋ ਸਭ
ਮੁਕਤ ਹੋਵੈਗਾ। ਤਾ ਬਾਬੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜੀਉ ਮਿਹਰਵਾਨ ਕਲਜੁਗ
ਖਰਾ ਅੰਧ ਘੋਰ ਹੈ ਜਿਉਂ ਆਗਿਆ ਤੇਰੀ॥ਤਬੇ ਅਗੈ 'ਤੇ ਆਗਿਆ
ਆਈ ਤੁਧ ਨੂੰ ਪਿਆਲਾ ਸੋ ਦਿੱਤਾ ਜਿ ਤੁਧ ਨੋ ਕਿਹੁ ਨ ਪੋਹੈਗਾ॥ ਜੋ ਮੇਰਾ
ਰੂਪ ਸੋ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਹੋਇਆ॥ ਮੈ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਉ ਦਿਤਾ॥ ਅਤੈ
ਆਪਨੀ ਮਿਹਰ ਦਿਤੀ ਤੂੰ ਡਰਹਿ ਮਤ ਜਾਹਿ ਨਿਹਾਲੁ ਕੀਤੋ॥ ਨਾਉ
ਨਿਧੀ ਅਠਾਰਹ ਸਿਧੀ ਆਇ ਪੈਰੀ ਪਈਆ॥ ਜਾ ਬਾਬਾ ਜੀ ਆਇਆ
ਤਬ ਦਿਬ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਹਈ। ਹੋਰ ਰੂਪ ਹੋਇ ਗਇਆ॥ ਆਗਿਆ ਆਈ
ਇਸੈ ਲੈ ਜਾਹੋ॥ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀਉ ਤੀਸਰੇ ਦਿਨ ਬਾਹਰ ਆਇਆ॥ ਜਾ
ਬਾਹਰਿ ਆਇ ਕੇ ਦੇਖੈ ਤਾ ਨਫ਼ਰ ਕਪੜੇ ਲੀਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਤਾ ਨਫ਼ਰ ਉਠਿ
ਪੈਰੀ ਪਇਆ॥ ਤਾਂ ਉਸ ਨਫ਼ਰ ਕਪੜੇ ਅਗੈ ਰਖੇ॥ ਬਾਬੇ ਕਪੜੇ ਪੈਧੇ
ਉਸ ਨਫ਼ਰ ਨੋ ਭੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ॥” (ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ, ਪੰਨਾ 114)

‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

“ਨਾਨਕ ! ਇਹੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਹੈ ਤੂ ਪੀਉ। ਤਬ ਗੁਰੂ
ਨਾਨਕ ਤਸਲੀਮ ਕੀਤੀ, ਪਿਆਲਾ ਪੀਤਾ, ਸਾਹਿਬੁ ਮਿਹਰਵਾਨੁ ਹੋਆ :
‘ਨਾਨਕੁ ’ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਾਂ। ਮੈ ਤੇਰੇ ਤਾਈ ਨਿਹਾਲ ਕੀਆ ਹੈ, ਅਰੁ ਜੋ
ਤੇਰਾ ਨਾਉ ਲੇਵੇਗਾ ਸੋ ਸਭ ਮੈ ਨਿਹਾਲ ਕੀਤੇ ਹੈਨਿ ! ਤੂ ਜਾਇ ਕਰਿ ਮੇਰਾ
ਨਾਮ ਜਪਿ ਅਰੁ ਲੋਕਾਂ ਥੀਂ ਭੀ ਜਪਾਇ। ਅਰ ਸੰਸਾਰ ਥੀਂ ਨਿਰਲੇਪ
ਰਹੁ। ਨਾਮੁ ਦਾਨ, ਇਸਨਾਨੁ ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ ਵਿਚਿ ਰਹੁ। ਮੈ ਤੇਰੇ ਤਾਈ
ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਦੀਆ ਹੈ ਤੂ ਏਹਾ ਕਿਰਤਿ ਕਰਿ। ...ਤਬਿ ਫਿਰਿ
ਆਗਿਆ ਆਈ, ਹੁਕਮ ਹੋਆ ‘ਨਾਨਕ ਜਿਸ ਉਪਰਿ ਤੇਰੀ ਨਦਰਿ ਤਿਸੁ
ਉਪਰਿ ਮੇਰੀ ਨਦਰਿ॥ ਜਿਸ ਉਪਰਿ ਤੇਰਾ ਕਰਮ ਤਿਸ ਉਪਰਿ ਮੇਰਾ
ਕਰਮ॥ ਮੇਰਾ ਨਾਉ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮੇਸਰੁ ਅਰ ਤੇਰਾ ਨਾਉਂ ਗੁਰੂ
ਪਰਮੇਸਰੁ ' : ਤਬ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪੈਰੀ ਪਇਆ, ਸਿਰਪਾਉ ਦਰਗਾਹੋ ਬਾਬੇ
ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ,... ਮਿਹਰਬਾਨ ਜੀ ਸੋਢੀ ਨੇ ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੋਥੀ ‘ਪੋਥੀ
ਸਚਿ ਖੰਡ’ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦੀ ਨਿਰੰਜਨ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ
ਵਿਚ ਪਰਮੇਸੁਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗਲ ਬਾਤ ਵਿਚ ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਿਆ
ਹੈ; ਤਬ ਕਰਤੇ ਪੁਰਖਿ ਕਹਿਆ ਜਿ, “ਏਹ ਨਾਨਕ ! ਏਹ ਦੂਧੁ ਨਾਹੀ
ਜਿ ਤੂ ਦੂਧ ਜਾਨਤਾ ਹੈ। ਏਹ ਤੁਮ ਕੰਉ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਾ, ਭਗਤਿ ਭਾਵ
ਕਾ, ਸਤ ਸੰਤੋਖ ਕਾ, ਸੀਲ ਸੰਜਮ ਕਾ ਪਿਆਲਾ ਮਿਲਤਾ ਹੈ। ਏਹੁ ਦੂਧ ਨਾਹੀ
ਤੁਮ ਕਉ ਏਹੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਮੁ ਮਿਲਤਾ ਹੈ ਤੂ ਲੇਕਰਿ ਪੀਉ” ਤਬ
ਆਗਿਆ ਕਰਤੇ ਪੁਰਖਿ ਕੀ ਸਾਥ ਕਟੋਰਾ ਦੂਧ ਦਾ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ
ਪਰਮੇਸੁਰ ਕੇ ਹਾਥ ਤੀ ਪੀ ਲਇਆ। ਪੀਵਤੇ ਸਾਥਿ ਮਸਤਾਨ ਹੋਇ
ਗੈਆ। ਅਰੁ ਸਗਲ ਭਵਨ ਕੀ ਸੋਝੀ ਹੋਈ ਤਬ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ
ਚਰਨੀ ਲਾਗਾ ਸ੍ਰੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਕੀ। ਲਾਗਾ ਡੰਡਉਤੁ ਕਰਨੈ। ਤਬ ਸ੍ਰੀ
ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਕਹਿਆ ਜਿ, “ਏ ਨਾਨਕ ! ਤੂੰ ਮੈ ਮੁਕਤਾ ਕੀਆ। ਜਿ ਕੋਈ
ਤੁਮ ਕੰਉ ਦੇਖਹਿਗਾ ਸਿ ਮੁਕਤੇ ਕੀਏ। ਜਿ ਤੁਮ ਕੰਉ ਸੁਣਹਿਗੇ ਸੇ ਮੈ
ਮੁਕਤੇ ਕੀਏ। ਜਿ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਲੇਹਿਗੇ ਸੇ ਮੈ ਮੁਕਤੇ ਕੀਏ। ਜਿਨ ਕੰਉ ਤੂ
ਬਖਸਹਿਗਾ ਤਿਨ ਕਉ ਮੈ ਬਖਸਊਗਾ, ਤੂ ਮੈ ਨਿਹਾਲ ਕੀਆ ਹੈ। ਅਰ
ਜਿ ਤੇਰਾ ਨਾਮੁ ਲੇਹਿਗੇ ਤੇ ਮੈ ਨਹਾਲ ਕੀਏ ਹੈ। ਏ ਨਾਨਕ ! ਤੈ ਮੇਰਾ ਨਾਮੁ
ਕਲਿਜੁਗ ਕੇ ਬਿਖੈ ਜਪਾਵਣਾ, ਨਾਮੁ ਦਾਨੁ ਇਸਨਾਨੁ ਕਲਿਜੁਗ ਕੈ ਬਿਖੈ
ਜਪਾਵਣਾ ਅਰੁ ਦਿੜਾਵਣਾ ਸੈਸਾਰ ਕਉ, ਮੇਰਾ ਜਸੁ ਕਰਣਾ ਕਰਾਵਣਾ।
ਸੁਧਰਮ ਦਿੜਾਵਣਾ ਬਤਾਵਣਾ ਜਿਸ ਤੇ ਸੈਸਾਰ ਕਾ ਭਲਾ ਹੋਇ ਅਰੁ
ਮੁਕਤਾ ਹੋਇ”। ਤਬ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕਹਿਆ ਜਿ, “ਏ ਸ੍ਰੀ
ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਜੀ! ਤੂ ਦੈਆ ਕਰਿ ਕਰਿ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਹੋਹਿ ਜਿ ਤੂ ਮੇਰੀ ਰਖੁ
ਕਲੀ ਕਾਲੁ ਮਹਾਕਠਨ ਹੈ, ਤੂ ਦਇਆ ਕਰਿ ਕਰਿ ਕਲਜੁਗ ਤੇ ਰਾਖੁ
ਸੈਸਾਰ ਕਲਜੁਗ ਭਰਮਾਇ ਸੁਟਿਆ ਹੈ, ਕਲਿਜੁਗ ਤੇ ਰਾਖੁ”। ਤਬ ਸ੍ਰੀ
ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਜੀ ਕਹਿਆ ਜਿ, “ਜਾਹਿ ਨਾਨਕ ! ਤੂ ਮੈ ਬਕਸਿਆ ਹੈ ਤੇਰੇ
ਪੀਛੈ ਜਗਤੁ ਬਖਸਉਗਾ”। ਤਬ ਸ੍ਰੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਨਾਨਕੁ ਬਿਦਾ ਕੀਆ।
ਆਪਣੀ ਭਗਤਿ ਨਾਮ ਸਿਪਤਿ ਸਲਾਹ ਦੇ ਕਰਿ ਬਿਦਾ ਕੀਆ। ਸਤ
ਸੰਤੋਖ ਥਿਤ ਜੁਗਤਿ ਸੀਲੁ ਸੰਜਮੁ ਬਕਸਿ ਦੇ ਕਰਿ ਕਲਿਜੁਗ ਕੈ ਬਿਖੈ
ਜੀਵ ਨਿਸਤਾਰਨ ਕੰਉ, ਪੰਥ ਚਲਾਵਨ ਕੰਉ ਸ੍ਰੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਜੀ! ਬਿਦਾ
ਕੀਆ। ਊਹਾ ਕਾ ਏਕੁ ਦਿਨ ਈਹਾ ਸੈਸਾਰ ਮਹਿ ਤੀਨ ਦਿਨਿ ਵਰਤੇ,
ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਜ ਨਾਨਕੁ ਬਿਦਾ ਕੀਆ। ਸਾਥਿ ਸੇਵਕ ਦੀਨੇ। ਤਬ ਤੀਸਰੈ
ਦਿਨਿ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨਿਕਲਿ ਆਇਆ। ਸੰਮਤਿ 1564 ( ਮੁਤਾਬਕ
1507 ਈਸਵੀ) ਭਾਦੋ ਸੁਦੀ 15 ਪੂਰਨਮਾ ਕੈ ਦਿਨਿ ਭਲਕੇ ਹੀ
ਪਰਮੇਸਰ ਕੇ ਨਾਵ ਕਾ ਪਰਗਾਸ ਹੋਆ, ਸ੍ਰੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਸਾਵਧਾਨ
ਨਦੀ ਕੈ ਬਿਖੈ ਮਿਲਿਆ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕਉ।36 ਵਰਿਆ ਸਾਢਿਆ
ਛਿਆ ਮਹੀਨਿਆ ਕੇ ਨੋ ਸ੍ਰੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮੇਸੁਰ ਸਾਵਧਾਨੁ ਮਿਲਿਆ
ਜਿਸ ਵਕਤਿ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨੇ ਵੜਿਆ ਥਾ ਉਸੀ ਵਕਤਿ ਨਿਕਲਿ ਆਇਆ।
ਉਸ ਨਫ਼ਰ ਕਉ ਅਭਿਆਸੁ। ਜਿ ਬਾਬੇ ਜੀ ਕਾ ਲਾਗਾ ਉਹ ਹਰਿ ਦਿਨਿ
ਉਸੇ ਹੀ ਘਾਟ ਉਪਰ ਪਹਰ ਰਾਤ ਰਹਤੀ ਕਉ ਉਹਾ ਜਾਇ ਬੈਠੇ।
‘ਨਾਨਕ ਜੀ - ਨਾਨਕ ਜੀ’ ਬੈਠਾ ਕਰੈ। ਜਿਉ ਨਾਨਕ ਜੀਨਾਨਕ ਜੀ'
ਬੈਠਾ ਕਰਤਾ ਥਾ ਤਿਉ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨਦਰਿ ਆਇ ਗੈਆ।
ਉਹੁ ਉਠਿ ਪੈਰੀ ਪੜਿਆ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕੀ।” ਧੰਨ ਗੁਰੂ
ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਅਰੁ ਧੰਨ ਪਰਮੇਸੁਰੁ ਜਿਨਿ ਨਾਨਕ ਜੀ ਮੇਰੈ ਤਾਈ
ਦੇਖਾਲਿਆ”। ਉਨਿ ਕਪੜੇ ਆਗੈ ਰਖੇ। ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕਪੜੇ
ਪਹਰਿ ਕਰਿ ਘਰ ਆਇਆ”। (ਸ੍ਰੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਜੀ ਸੋਢੀ, ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਪੰਨੇ 88-89)

ਮਹਾਂਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਵਿਚ ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਾਖੀ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਯਾ ਬਿਧਿ ਸੋ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਪੁਨਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਜਾਤਿ ਭਏ ਪ੍ਰਭ ਪਾਸੀ।
ਆਨੰਦ ਕੰਦ ਪਿਖਯੋ ਕਰ ਬੰਦਿ ਕਹੀ ਅਭਿਬੰਦਨ ਦੰਡ ਸੰਕਾਸੀ।
ਮੰਦਹਿ ਮੰਦ ਮ੍ਰਿਦੰ ਮੁਸ਼ਕਾਯ ਧਯਾਨ ਜੁਗਿੰਦਨ ਕੇ ਨਿਤ ਬਾਸੀ’।
ਬੈਨ ਭਨੇ ਗੁਨਐਨ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ‘ ਆਵਹੁ ਨਾਨਕ! ਨਾਮ ਬਿਲਾਸੀ।2
ਕਾਰਨ ਯਾ ਅਵਤਾਰ ਧਰਯੋ ਭਵ, ਕਾਰਜ ਜਾਇ ਕਰੋ ਅਬ ਸੋਊ।
ਹੈ ਕਲਿਕਾਲ, ਕਰਾਲ ਬਿਸਾਲਹਿ ਮੰਦਮਤੀ ਮਨ ਮਾਨਵ ਹੋਉੂ।
ਦੇਵਨਿ ਪੂਜਤਿ, ਨਾਮ ਤੇ ਬੇਮੁਖ, ਕੇਵਲ ਪਾਪ ਪਰਾਇਨ ਜੋਉ॥
ਭਾਉ ਭਲੇ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਹੁ।ਭਾਰ ਧਰਾਪਰ ਭੂਰ ਬਿਗੋਊ॥3
ਜਾਤਿ ਅਪਾਰ ਨਿਰੈ ਨਰ ਕੂਰ, ਨਹੀ ਸੁਖਮੂਰ ਕਮੂਰ ਕੁਭਾਗੇ।
ਪੰਥ ਤਯਾਗ ਕੁਪੰਥ ਪਰੇ, ਸਭਿ ਲੰਪਟ ਦੰਭ ਅਰੰਭਤਿ ਪਾਗੇ।
ਨਾਮੇ ਕੀ ਸਿਫਤੀ ਪਰਕਾਸਹੁ ਨਾਸ਼ ਪਖੰਡ ਕਰੋ, ਜਿਹ ਲਾਗੇ’।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਜੀ ਸੁਨਿ ਬੈਨ ਭਨੇ ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿਖੇ, ਹਿਯਰਾ ਅਨੁਰਾਗੇ।4
ਨਾਨਕ ਕਾਗਦ ਲਖ ਮਣਾ ਪੜਿ ਪੜਿ ਕੀਚੈ ਭਾਉ॥
ਮਸੂ ਤੋਟਿ ਨ ਆਵਈ ਲੇਖਣਿ ਪਉਣੁ ਚਲਾਉ॥
ਭੀ ਤੇਰੀ ਕੀਮਤਿ ਨਾ ਪਵੈ ਹਉ ਕੇਵਡੁ ਆਖਾ ਨਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹਲਾ 1, ਪੰਨੇ 14-15)
ਦੋਹਰਾ॥ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਬਿਗਸੇ ਸੁਨਤਿ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀਨ ਗੁਰੂ ਹੋਇ।
ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕ ਧਾਰਨ ਕਰਯੋ ਬਰਨ ਸੁਨਾਵੋਂ ਸੋਇ॥5॥
ਅਥਮੰਤ੍ਰ:- ੴ ਸਤਿਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ
ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥
ਸ੍ਵੈਯਾ॥ ਬਹੁਰੋ ਧੁਨਿ ਭੂਰ ਗੰਭੀਰ ਭਨੈ ‘ਤਜਿਯੇ ਕ੍ਰਿਤਿ ਕੋ ਬਿਦਤਾਵਹੁ ਜਾਈ’।
ਪਦਬੰਦਨ ਕੋ ਕਰਿ ਫੇਰ ਮੁਰੇ ਦੁਖ ਦੁੰਦ ਮਿਟੈ ਜਿਹ ਕੇ ਦਰਸਾਈ।
ਜਹਿ ਤੇ ਸੁ ਗਏ ਤਿਹ ਠੌਰ ਅਏ, ਸੁਖਦਾਸ ਦਏ ਜਿਹ ਨਾਮ ਜਪਾਈ।
ਗੁਰ ਕਿੰਕਰ ਲੇ ਕਰਿ ਚੀਰ ਬਰੰ ਥਿਰ ਤੀਰ ਵਿਈ ਨਿਤ ਹੋਵਹਿ ਆਈ। 6॥
.....
ਇਸਨਾਨ ਸਮੈਂ ਨਿਕਸੇ ਕਰੁਨਾਕਰ ਬਾਸੁਰ ਤੀਨ ਬਿਤਾਇ ਗਹੀਰਾ।
ਦ੍ਰਿਗ ਦੇਖਤਿ ਹੀ ਉਮਗਾ ਅਨੁਰਾਗ ਸੁਭਾਗ ਜੁ ਦਾਸ ਖਰਾ ਜਲ ਤੀਰਾ। 8॥
ਦੌਰ ਕਰੀ ਪਦ ਮੈ ਅਭਿਬੰਦਨ ਅੰਬਰ ਦੀਨ ਸੁਖੰਬਰ ਪਾਯੋ।
ਦੇਖਿ ਦਯਾਲ ਤਿਸੈ, ਤਿਹ ਕਾਲ‘ਨਿਹਾਲ ਭਯੋ’ ਇਵ ਬੈਨ ਅਲਾਯੋ।
ਛੂਟ ਕਪਾਟ ਗਏ ਝਟਿਤੀ ਭ੍ਰਮ ਠਾਟ ਹਟਾ, ਘਟ ਗਯਾਨ ਸੁਹਾਯੋ।
ਮੰਦਹਿ ਮੰਦ ਚਲੇ ਪੁਰਿ ਕੋ ਜੋਊ ਦੰਭ ਨਿਕੰਦਨ ਕੋ ਭਵ ਆਯੋ। 9 (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ, ਪੰਨੇ 369-372)

ਇੱਥੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੰਪਾਦਕ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦਾ ਫੁਟ ਨੋਟ ਯੋਗ ਹੈ: “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰੈ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਣਾ ਤੇ ਪਰਮੇਸੁਰ ਦੇ ਦਰ ਜਾਣ ਤੇ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਦਿ ਆਤਮਕ ਮੰਡਲ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮੇ ਹਨ। ...ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਤੇ ਹੋਣੇ ਤੇ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣਾ ਸਭ ਆਤਮ ਖੇਡਾਂ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਹੱਦ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼ਕਾਲ ਨਾਲ ਬੱਧੀ ਪਈ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਾ ਆ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਵਰਣਨ ਐਂਉਂ ਕਰੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮੁਕਾਮ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਾਂਙੂ ਹੋ ਰਹੀਂ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਬੀ ਇਸ ਕੌਤਕ ਦਾ ਪਤਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਬੀ ‘ਸਦਿਆ ਜਾਣਾ' ਸਿਰੋਪਾ ਮਿਲਣਾ’ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾਨ ਹੋਣ' ਆਦਿ ਪਦ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਗੋਚਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਨੇ ਵਰਤੇ ਹਨ। (ਪੰਨੇ 370-379)

ਇਸ ਰੱਬੀ ਵਡਿਆਈ, ਰੱਬੀ ਵਰਦਾਨ, ਦੈਵੀ ਥਾਪਨਾ ਦੀ ਸੁਭਾਗ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਘਰ ਆ ਕੇ ਸਾਰਾ ਡੇਰਾ ਲੁਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਭਰਮ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ 760 ਰੁਪਏ ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਵੱਲ ਕੱਢ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁਪਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਧੂ ਫਕੀਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦੇਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪ ਸਾਧੂ ਫਕੀਰਾਂ ਦੇ ਭੇਖ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਫਤੇ ਭਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮਰਦਾਨੇ ਰਬਾਬੀ (ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ) ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਗਤ ਨਿਸਤਾਰਨ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਉਦਾਸੀਆਂ ਤੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੇ ਸਾਖੀਕਾਰਾਂ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਆਮ ਨਤੀਜੇ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੱਬੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਜੋ ਧੁਰੋਂ ਰੱਬੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਸੀ ਉਸ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰਪਾਉ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਨਵੀਂ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਦੇ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰੱਬੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰੱਬੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਕਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਤਾਕਤਾਂ ਖੜ ਨਾ ਸਕਣ ਅਤੇ ਪੰਥ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਕੁਪੰਥੀ, ਕੁਮਾਰਗੀ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ ਪਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਰੱਬੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਘੋਰ ਨਰਕ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਰ 'ਤੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਉਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗਰਾਮ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਦਸਵੇਂ ਨਾਨਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਇਸ ਅਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਮੈ ਅਪਨਾ ਸੁਤ ਤੋਹਿ ਨਿਵਾਜਾ॥ ਪੰਥ ਪ੍ਰਚੁਰ ਕਰਬੇ ਕਹੁ ਸਾਜਾ॥
ਜਾਹਿ ਤਹਾਂ ਤੈ ਧਰਮੁ ਚਲਾਇ॥ ਕਬੁਧਿ ਕਰਨ ਤੇ ਲੋਕ ਹਟਾਇ॥29॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)