ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਘ੍ਰਿਣਾ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਰ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਦਰਜਾ ਦਿਵਾਇਆ ਤੇ ਫੁਰਮਾਇਆ-

ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਕੌਮ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ਟ ਝੱਲੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਟੋਟੇ-ਟੋਟੇ ਕਰਵਾ ਕੇ ਗਲਾਂ ਵਿਚ ਹਾਰ ਪਵਾਏ, ਸਵਾ-ਸਵਾ ਮਣ ਪੀਸਣ ਪੀਸਿਆ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਸ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਦੋ ਹੱਥ ਕੀਤੇ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪਲਟ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਗਏ 40 ਮਝੈਲ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਧਰਤੀ (ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ) ਦੇ ਜੰਗ-ਏ-ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਪ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਹਿਕਦੀ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸਾਫ ਕਰ ਕੇ ਮਰਹਮ ਪੱਟੀ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕੀਤਾ।

ਝਬਾਲ ਦੇ ਪੇਰੋ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਮਾਲੇ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਹਰੂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਇਸ ਪਰਵਾਰ ’ਤੇ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਮਾਲੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ ਜੋ ਬੜੇ ਹੀ ਸੂਰਬੀਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਕ ਪੁੱਤਰੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸਾਰੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਇਸ ਬੀਬੀ ਨੂੰ ਭਾਗ ਭਰੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਭਾਗੋ’ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਬੁਲਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਬੀਬੀ ਭਾਗੋ ਅਜੇ 7-8 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ। ਉਸ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਲੜਕੀ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਕ ਦਿਨ ਸਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਪਿਆਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਲੜਕੀ ਬੜੀ ਸਿਦਕਵਾਨ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਬੜੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੀਬੀ (ਭਾਗੋ) ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਲਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਜਦ ਬੀਬੀ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ।

ਆਖਿਰ ਇਕ ਸਮਾਂ ਉਹ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਜਦ 40 ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜੋੜਨ ਲਈ ਇਹ ਬਹਾਦਰ ਬੀਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਤੁਰੀ।

ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ 10 ਸਿੰਘ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬੀਬੀ ਜੀ ਦੇ ਪੇਕੇ ਝਬਾਲ ਪਿੰਡ ਸਨ ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਪੱਟੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸਫਰ ਅਤੇ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਬੀਬੀ ਜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਨੰਦੇੜ ਦੱਖਣ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਦਾ ਕੱਦ ਸਵਾ ਛੇ ਫੁੱਟ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੀ ਧਾਂਕ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਨੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ’ਤੇ ਵੀ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦਾ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਰਹੱਟਾ ਦਾ ਸਪੁੱਤਰ ਸੰਬਾ ਜੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਵਾੜਾ ਪਿੰਡ ਜੋ ਕਿ ਬਿਦਰ (ਕਰਨਾਟਕ) ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ, ਦੇ ਦੋ ਲੁਟੇਰੇ ਡਾਕੂ ਬਾਲਾ ਰਾਉ ਤੇ ਰੁਸਤਮ ਰਾਉ ਸਿਤਾਰਾ ਜੇਲ ਵਿਚ ਬੰਦ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਮਰਹੱਟਾ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸੰਬਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੁਰਮਾਂ ਵਿਚ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਬਾਲਾ ਜੀ ਤੇ ਰੁਸਤਮ ਜੀ ਨੇ ਪੂਨੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ੁਰਮਾਂ ਤੋਂ ਤੋਬਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਡਾਕੂ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿੱਤਾ ਡਾਕੇ, ਚੋਰੀਆਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਿੰਡ ਆ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਸੁਣਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਨੰਦੇੜ ਗਏ ਤੇ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚੱਲਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ’ਤੇ ਜਨਵਾੜਾ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਜੋ ਕਿ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸੀ, ਡੇਰੇ ਲਾ ਲਏ ਅਤੇ ਆਖਰ ਤਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਜਨਵਾੜੇ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਜਨਵਾੜਾ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ (ਬਿਦਰ) ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਹੇਠ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ 1988 ਈ: ਵਿਚ ਬਣੀ। ਨੰਦੇੜ ਤੋਂ ਬਿਦਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਪਰ ਹੀ ਜਨਵਾੜਾ ਪਿੰਡ ਹੈ।

ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਮਹਾਨ ਨਿਧੜਕ, ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘਣੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੌਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।