ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਰਿਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਮੁਢਲਾ, ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬਾਣੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਵੇਸ਼ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬਾਣੀ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਣ ਗਈ :

ਫਿਰਿ ਬਾਬਾ ਆਇਆ ਕਰਤਾਰਪੁਰਿ...
ਸੋਦਰੁ ਆਰਤੀ ਗਾਵੀਐ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਪੁ ਉਚਾਰਾ। (ਵਾਰ 1:38)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਆਦਿ ਬੀੜ’ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ (1601 ਈ.) ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਢ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ (1699 ਈ.) ਸਮੇਂ, ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ। ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਢ ਵਿਚ ‘ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ’ ਹੈ। ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ 1-1 ਸਲੋਕ ਸਮੇਤ 38 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਜਪੁ’ ਹੈ, ‘ਜੀ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਹਿਬ’ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਮਸਤਿ, ਸਚਿਆਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚਾਰ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :

ਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ (ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ) ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਜਪੁ ਜੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਖਿਆਨ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਵੇਦਾਂਤ ਯੋਗ ਆਦਿ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਜੋ ਵਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਰਚਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ, ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ। ਸੂਫ਼ੀ ਤੇ ਈਸਾਈ ਮਤ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ‘ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਖੰਡ ਹਨ: ਧਰਮ ਖੰਡ, ਗਿਆਨ ਖੰਡ, ਸਰਮ ਖੰਡ, ਕਰਮ ਖੰਡ ਅਤੇ ਸਚ ਖੰਡਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਂ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਸੰਗਿਆ ‘ਖੰਡ’ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਖੰਡ’ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ: ਟੁੱਕੜਾ, ਭਾਗ, ਇਲਾਕਾ, ਸਥਾਨ, ਕਾਂਡ, ਭੂਮਿਕਾ, ਪੜਾਅ, ਪੱਧਰ, ਮੰਡਲ, ਦਰਜਾ, ਆਤਮ-ਅਵਸਥਾ ਆਦਿ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਅਰਥ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਰਜਿਆਂ ਜਾਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ।

ਧਰਮ ਖੰਡ

‘ਜਪੁ’ ਜੀ ਵਿਚ ਆਏ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ’ਚੋਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਖੰਡ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ‘ਜਪੁ’ ਜੀ ਦੀ ਚੌਂਤੀਵੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਧਰਮ ਖੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਪਰ ਪੈਂਤੀਵੀਂ ਪਉੜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ਤੋਂ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ (ਚੌਂਤੀਵੀਂ) ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਧਰਮ ਖੰਡ ਦਾ ਹੀ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਆਏ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ :

ਰਾਤੀ ਰੁਤੀ ਥਿਤੀ ਵਾਰ॥ ਪਵਣ ਪਾਣੀ ਅਗਨੀ ਪਾਤਾਲ॥
ਤਿਸੁ ਵਿਚਿ ਧਰਤੀ ਥਾਪਿ ਰਖੀ ਧਰਮ ਸਾਲ॥ ਤਿਸੁ ਵਿਚਿ ਜੀਅ ਜੁਗਤਿ ਕੇ ਰੰਗ॥
ਤਿਨ ਕੇ ਨਾਮ ਅਨੇਕ ਅਨੰਤ॥ ਕਰਮੀ ਕਰਮੀ ਹੋਇ ਵੀਚਾਰੁ॥
ਸਚਾ ਆਪਿ ਸਚਾ ਦਰਬਾਰੁ॥ ਤਿਥੈ ਸੋਹਨਿ ਪੰਚ ਪਰਵਾਣੁ॥
ਨਦਰੀ ਕਰਮਿ ਪਵੈ ਨੀਸਾਣੁ॥ ਕਚ ਪਕਾਈ ਓਥੈ ਪਾਇ॥
ਨਾਨਕ ਗਇਆ ਜਾਪੈ ਜਾਇ॥34॥ ਧਰਮ ਖੰਡ ਕਾ ਏਹੋ ਧਰਮੁ॥. . . (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 7)

ਧਰਮ ਖੰਡ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਦੈਵੀ ਨਿਯਮ’ ਤੋਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮਸਾਲ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਧਰਮ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਚ ਧਰਮ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਉਹ ਨਿਯਮ ਹੈ ਜੋ ਕਾਲ ਦੇ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ‘ਰਾਤੀ ਰੁਤੀ ਥਿਤੀ ਵਾਰ’ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਉਥਾਨ ਦੀ ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਮਨੱੁਖ ਨੂੰ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ’ਚ ਵਰਤ ਰਹੀਆਂ ਅਨਿਕ- ਭਾਂਤੀ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਤਾਂ, ਰੁੱਤਾਂ, ਥਿਤਾਂ, ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪੌਣ, ਪਾਣੀਆਂ, ਅਗਨੀਆਂ, ਆਕਾਸ਼ਾਂ, ਪਾਤਾਲਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਇਸ ਧਰਮ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ‘ਧਰਮਸਾਲ’ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਧਰਮ ਖੰਡ ਦੀ ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਕਾਰਨ-ਕਾਰਜ ਰੂਪੀ ਧਰਮ ਦਾ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮ-ਫ਼ਲ ਰੂਪੀ ਧਰਮ ਦਾ ਵੀ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤੀਆਂ, ਅਨਿਕ ਭਾਂਤੀ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਕਰਮ ਨਿਯਮ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਕਰਮ ਨਿਯਮ ਨਿਆਇਸ਼ੀਲ ਰੂਪ ’ਚ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਸੱਚਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਸੱਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉੱਪਰ ਨਦਰਿ ਕਰਮ ਦਾ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਖੰਡ ਦੀ ਇਹ ਪਉੜੀ ਪਦਾਰਥਕ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਰਤ ਰਹੇ ਨਿਯਮਾਂ, ਇਸ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਦੋਹਰਾ ਵਿਧਾਨ ਘੜਿਆ ਸੀ। ਧਰਮ ਖੰਡ ਦੀ ਇਹ ਪਉੜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ’ਚੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਭਾਵੁਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨੈਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਕਰਤਵ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਸਮਾਜ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ। ‘ਸੱਚੇ ਦਰਬਾਰ’ ਦਾ ਬਿੰਬ ਧਰਮ ਖੰਡ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਿਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਚੇਤਨਤਾ ਦਾ ਸੁਖਾਵਾਂ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ‘ਸੱਚ’ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਤੁਰੇ ਸਾਧਕ ਲਈ ਧਰਮ ਖੰਡ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਆਵੱਸ਼ਕ ਪੜਾਅ ਹੈ।

ਗਿਆਨ ਖੰਡ

ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਅਵਸਥਾ ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਦੀ ਪਉੜੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਧਰਮ ਖੰਡ ਕਾ ਏਹੋ ਧਰਮੁ॥
ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਕਾ ਆਖਹੁ ਕਰਮੁ॥
ਕੇਤੇ ਪਵਣ ਪਾਣੀ ਵੈਸੰਤਰ ਕੇਤੇ ਕਾਨ ਮਹੇਸ॥
ਕੇਤੇ ਬਰਮੇ ਘਾੜਤਿ ਘੜੀਅਹਿ ਰੂਪ ਰੰਗ ਕੇ ਵੇਸ॥
ਕੇਤੀਆ ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਮੇਰ ਕੇਤੇ ਕੇਤੇ ਧੂ ਉਪਦੇਸ॥
ਕੇਤੇ ਇੰਦ ਚੰਦ ਸੂਰ ਕੇਤੇ ਕੇਤੇ ਮੰਡਲ ਦੇਸ॥
ਕੇਤੇ ਸਿਧ ਬੁਧ ਨਾਥ ਕੇਤੇ ਕੇਤੇ ਦੇਵੀ ਵੇਸ ॥ ਕ
ਤੇ ਦੇਵ ਦਾਨਵ ਮੁਨਿ ਕੇਤੇ ਕੇਤੇ ਰਤਨ ਸਮੁੰਦ॥
ਕੇਤੀਆ ਖਾਣੀ ਕੇਤੀਆ ਬਾਣੀ ਕੇਤੇ ਪਾਤ ਨਰਿੰਦ॥
ਕੇਤੀਆ ਸੁਰਤੀ ਸੇਵਕ ਕੇਤੇ ਨਾਨਕ ਅੰਤੁ ਨ ਅੰਤੁ॥
ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਮਹਿ ਗਿਆਨੁ ਪਰਚੰਡੁ॥
ਤਿਥੈ ਨਾਦ ਬਿਨੋਦ ਕੋਡ ਅਨੰਦੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 7)

ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ (ਪੈਂਤੀਵੀਂ) ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਦੂਸਰੀ ਵਾਰ ਇਹੋ ਸੰਕੇਤ ਅਗਲੇ ਸਰਮ ਖੰਡ ਵਾਲੀ ਪਉੜੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ‘ਗਿਆਨ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਇਲਮ ਜਾਂ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ’ਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ’ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਵਰਤਦੇ ਅਗੰਮੀ ‘ਹੁਕਮ’ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਉੱਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਭਾਵ, ਪਵਣਾਂ, ਪਾਣੀਆਂ, ਅਗਨੀਆਂ, ਕਾਨ੍ਹ, ਮਹੇਸਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਨਿਕ ਰੂਪ-ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਘੜੀ ਘਾੜਤ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਇੰਦਰਾਂ, ਸੂਰਜਾਂ, ਚੰਦਰਮਾ, ਸਿਧ-ਨਾਥਾਂ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਕਰਮ ਭੂਮੀਆਂ, ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਧਰੁਵਾਂ, ਉਪ-ਮੰਡਲਾਂ-ਦੇਸਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਜਿਹੇ ਜੀਵ-ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਸੂਝ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇਸ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬੇਅੰਤ ਜੀਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬੇਅੰਤ ਜੀਵ-ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ (ਖਾਣੀਆਂ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੰਤ ਬੋਲ-ਬਾਣੀਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਅਮੁੱਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਾਗਰਾਂ (ਬੇਅੰਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ) ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਦੇਵ- ਦਾਨਵਾਂ, ਮੁਨੀ-ਜਨਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਅਮੁੱਕ ਪਾਸਾਰੇ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਹੈ, ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਜੀਵ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਵਿਰਾਟ ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਲਖ, ਅਸੰਖ, ਕੇਤੇ, ਕੇਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਵਸਤ ਬੇਅੰਤ ਭਾਸਦੀ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਹਰ ਵਸਤ ਹੈ ਤਾਂ ਬੇਅੰਤ ਹੀ ਪਰ ਜਦ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ’ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਪਰਦਾ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਅੰਤ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲਾ ਨਿਰੰਕਾਰ ਆਪ ਵੀ ਬੇਅੰਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਪੈਂਤੀਵੀਂ ਪਉੜੀ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਛੱਤੀਵੀਂ ਪਉੜੀ ’ਚ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਤੁਕ ਵਿਚ ‘ਨਾਦ ਬਿਨੋਦ ਕੋਡ’ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ‘ਅਨੰਦ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦ ਸਾਧਕ ਬੇਅੰਤਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਅਨੰਦ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੇਅੰਤਤਾ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਇਕਾਗਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਦਾ ਵੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰੇਮੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਖਿੱਚ ਖਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਭਗਤੀ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪੱਕਣ ਦੀ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕੇਵਲ ਮਾਤਰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਮਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਬਦ ਦੇ ਰਹੱਸਮਈ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਦਿੱਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ ਹੈ।

ਸਰਮ ਖੰਡ

ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਸਰਮ ਖੰਡ’ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਮ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ: ਥਕੇਵਾਂ, ਜਤਨ, ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ, ਮਿਹਨਤ, ਉੱਦਮ, ਘਾਲਣਾ, ਕਮਾਈ, ਲੱਜਾ, ਅਨੰਦ, ਖੁਸ਼ੀ ਆਦਿ। ਸਰਮ ਖੰਡ ਦੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਆਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਸਰਮ ਖੰਡ ਕੀ ਬਾਣੀ ਰੂਪੁ॥ ਤਿਥੈ ਘਾੜਤਿ ਘੜੀਐ ਬਹੁਤੁ ਅਨੂਪੁ॥
ਤਾ ਕੀਆ ਗਲਾ ਕਥੀਆ ਨਾ ਜਾਹਿ॥ ਜੇ ਕੋ ਕਹੈ ਪਿਛੈ ਪਛੁਤਾਇ॥
ਤਿਥੈ ਘੜੀਐ ਸੁਰਤਿ ਮਤਿ ਮਨਿ ਬੁਧਿ॥ ਤਿਥੈ ਘੜੀਐ ਸੁਰਾ ਸਿਧਾ ਕੀ ਸੁਧਿ॥36॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 8)

ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇਸ ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦੁਨਿਆਵੀ, ਪਦਾਰਥਕ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਪਰਮਾਰਥੀਕਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਰਮ ਖੰਡ ਉਸ ਉਚੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਧਾਰਨ ਸੁਧ-ਬੁਧ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਘੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪੁੱਜਾ ਸਾਧਕ ਪਰਮ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਨੁਭਵ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਰੰਗ-ਰੰਗੀਲੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਰਮ ਖੰਡ ’ਚ ਉਹ ਏਕਤਾ ਤੇ ਇਕਮਿਕਤਾ ਦਾ ਕਾਇਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰਮ ਖੰਡ ਆਪੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਖੰਡ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਸੋਝੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਤਾਂਘ ਪ੍ਰਬਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ’ਚ ਕੇਵਲ ਇੰਦ੍ਰੇ ਹੀ ਪਾਪ ਵੱਲ ਜਾਣੋਂ ਨਹੀਂ ਵਰਜੇ ਜਾਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਮਨ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰਮ ਖੰਡ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੰਡ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਘਾੜਤ ਨਾਲ ਹੈ, ਇਹ ਉੱਚ ਅੰਤਰੀਵ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਾੜਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿਵੇਕਲਾ ਤੇ ਅਨੁਪਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕਥਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸੁਰਤ, ਮਤ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਵਿਚ ਬਦਲਾਉ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਚੰਗੇ, ਸਾਧੇ ਹੋਏ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਮ ਖੰਡ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਪੁੱਜ ਕੇ ਸਾਧਕ ਹਉਮੈਂ ਤੋਂ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਖੰਡ ਦੌਰਾਨ ਸਾਧਕ ਦੇ ਮਨ ’ਚ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਅੰਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਅੰਸ਼ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਸਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਅੰਸ਼ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਨਿਕਲਦੀ ਤਦ ਹੈ ਜਦ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਹਰ ਅਗਲੀ ਅਵਸਥਾ (ਕਰਮ ਖੰਡ) ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਮ ਖੰਡ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਸਾਧਕ ਕਰਮ ਖੰਡ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤਕ ਪੁੱਜ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਿਹਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲੇਗਾ, ਉਹ ਮਹਿਲ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵੇਗਾ।

ਕਰਮ ਖੰਡ

ਧਰਮ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਰਮ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਕਰਮ ਖੰਡ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ: ਕੰਮ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ, ਕਾਰਜ, ਫ਼ਰਜ਼, ਮਿਹਨਤ, ਕ੍ਰਿਪਾ, ਮਿਹਰ, ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਆਦਿ। ਇਸ ਪਉੜੀ ’ਚ ਆਏ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ :

ਕਰਮ ਖੰਡ ਕੀ ਬਾਣੀ ਜੋਰੁ॥ ਤਿਥੈ ਹੋਰੁ ਨ ਕੋਈ ਹੋਰੁ॥
ਤਿਥੈ ਜੋਧ ਮਹਾਬਲ ਸੂਰ॥ ਤਿਨ ਮਹਿ ਰਾਮੁ ਰਹਿਆ ਭਰਪੂਰ॥
ਤਿਥੈ ਸੀਤੋ ਸੀਤਾ ਮਹਿਮਾ ਮਾਹਿ॥ ਤਾ ਕੇ ਰੂਪ ਨ ਕਥਨੇ ਜਾਹਿ॥
ਨਾ ਓਹਿ ਮਰਹਿ ਨ ਠਾਗੇ ਜਾਹਿ॥ ਜਿਨ ਕੈ ਰਾਮੁ ਵਸੈ ਮਨ ਮਾਹਿ॥
ਤਿਥੈ ਭਗਤ ਵਸਹਿ ਕੇ ਲੋਅ॥ ਕਰਹਿ ਅਨੰਦੁ ਸਚਾ ਮਨਿ ਸੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 8)

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਕਰਮ ਖੰਡ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ਿਸ਼, ਨਦਰਿ, ਕਰਮ, ਦੈਵੀ ਮਿਹਰ ਦਾ ਖੰਡ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਰਮ ਖੰਡ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਰਾਮ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਜਾਂ ‘ਸੱਚ’ ਦੇ ਵੱਸ ਜਾਣ ਦੇ ਤੱਥ ਦਾ ਉਲੇਖ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਦੈਵੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸਾਧਕ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਜਦ ਸਾਧਕ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ’ਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ, ਅਨੰਦ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

ਕਰਮ ਖੰਡ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੱਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਦੈਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਪਲ ਭਰ ਦੀ ਵੀ ਤੋਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਨਿਰੋਲ ਨਿਰਾਕਾਰ ਦਾ ਖੰਡ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਪਰਮਸਤਿ ਵਿਆਪਕ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਸਾਧਕ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ ਲਿਵਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ’ਚ ਇਕ ਨਿਰੰਕਾਰ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਪੋਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ‘ਭਗਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਕਰਮ-ਖੰਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਉਹ ‘ਜੋਧ ਮਹਾਬਲ ਸੂਰ’ ਹਨ, ਜਗਤ ’ਚ ਮਹਾਨ ਕਾਰਨਾਮੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਉਹ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ’ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੁਕ ਪੱਖੋਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਖਾ ਕੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ’ਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪੱਖ ਕਰਮ ਖੰਡ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਸਾਧਕ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਤਾਂਘਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪਾਂਧੀ ਹੀ ਹੈ।

ਸਚ ਖੰਡਿ (ਸੱਚ ਖੰਡ)

ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਾਧਕ ਦੀ ਇਹ ਅਹਿਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ: ਜੋ ਹੋਵੇ, ਵਜੂਦ, ਸਤ, ਯਥਾਰਥ, ਠੀਕ, ਇਕ ਰਸ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮ, ਹੋਂਦ ਵਾਲਾ, ਝੂਠ ਦਾ ਅਭਾਵ ਆਦਿ। ਇਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਆਏ ਵਿਚਾਰ ਹਨ:

ਸਚ ਖੰਡਿ ਵਸੈ ਨਿਰੰਕਾਰੁ॥ ਕਰਿ ਕਰਿ ਵੇਖੈ ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲ॥
ਤਿਥੈ ਖੰਡ ਮੰਡਲ ਵਰਭੰਡ॥ ਜੇ ਕੋ ਕਥੈ ਤ ਅੰਤ ਨ ਅੰਤ॥
ਤਿਥੈ ਲੋਅ ਲੋਅ ਆਕਾਰ॥ ਜਿਵ ਜਿਵ ਹੁਕਮੁ ਤਿਵੈ ਤਿਵ ਕਾਰ॥
ਵੇਖੈ ਵਿਗਸੈ ਕਰਿ ਵੀਚਾਰੁ॥ ਨਾਨਕ ਕਥਨਾ ਕਰੜਾ ਸਾਰੁ॥37॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 8)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਕਰਮ ਖੰਡ ਤੇ ਸਚ ਖੰਡਿ ਨਿਰੰਤਰ ਇੱਕੋ ਪਉੜੀ ’ਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਖੰਡ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਨਿਰੰਕਾਰ’ ਦੇ ਵਾਸੇ ਦਾ ਖੰਡ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੰਡ ਦਾ ਵਾਸੀ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਕੇ, ਇਸ ਦੇ ਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਇਕ-ਸੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਵੀ ਉਸ ਅਨੰਦ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦਾ ਸਰਵ- ਉੱਚ ਲੱਛਣ ਹੈ।

ਸਚ ਖੰਡਿ ਵਿਚ ਮੁੜ ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਖਿਪਤ ਰੂਪ ’ਚ ਉਲੇਖ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਬੇਅੰਤ ਖੰਡਾਂ, ਮੰਡਲਾਂ, ਵਰਭੰਡਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਵੰਨ- ਸੁਵੰਨੇ ਆਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਚ ਖੰਡਿ ਵਿਚ ਆਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਰੰਕਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਤੇ ਆਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਰਤਾਰ ਤੇ ਕਿਰਤ ਦਾ ਹੈ। ਨਿਰੰਕਾਰ ਆਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਕਰਿ ਕਰਿ’ ਵੇਖਦਾ ਜਾਂ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਵੀਂ ’ਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਛਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਸਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਨਿਰੋਲ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੁਕਮ ਦੀ ਕਾਰ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਲ ਤੇ ਤਰੰਗ (ਜੀਵ-ਪ੍ਰਭੂ) ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਭ ਨਿਰੰਕਾਰ ਸਰੂਪ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਤੱਤ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਕਥਨ ਕਰਨਾ ਕਰੜਾ ‘ਔਖਾ’ ਹੈ।

ਸਾਰੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸੇਧ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ’ਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਉਚੇਰੇ ਮੰਡਲਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ ਇਸ ਦਾ ਮੰਤਵ ਹੈ। ਜੀਵ ਸਥੂਲ ਤੋਂ ਸੂਖਮ, ਵਧੇਰੇ ਸੂਖਮ ਤੇ ਅਤਿਅੰਤ ਸੂਖਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਗਤੀ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਦਾਰਥਕ- ਸਮਾਜਿਕ ਜਗਤ ’ਚ ਵਿਚਰਦਾ ਬੌਧਿਕ ਸਹਿਜਾਤਮਕ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਵੇ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ਛੋਹ ਸਕੇ- ਇਹ ਮਨੋਰਥ ਬਾਣੀ- ਰਚਨਾ ’ਚ ਸਮੋਇਆ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ‘ਜਪੁਜੀ’ ਦੇ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ’ਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜੇ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਤਜ਼ਰਬੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਲੋਕ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।