ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਅਨੇਕ ਮਾਰਗ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਗਿਆਨਕ: ਭੌਤਿਕ, ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਡੀਠ ਤੋਂ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਏਥੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੁਰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਬੋਧ-ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਮੁਨਾਸਿਬ ਸਮਝਾਂਗੇ, ਪਰ ਇਹ ਸਹਾਇਤਾ ਉਸ ਹੱਦ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸ ਹੱਦ ਤਕ ਇਹ ਗੁਰਮਤਿ-ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਅਵਰੋਧਕ ਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਗਤੀ-ਦਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਡੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਧੁਰਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ੰਕਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਵਿਤੰਡਾਵਾਦੀ ਹੁੱਜਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਉਹਲੇ ਕਰ ਕੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਦੇਖ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੀਏ ਤਦ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧਾਤਮਕ ਟਕਰਾਉ ਦਾ ਅਵਸਰ ਬਹੁਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਅਕਸਰ ਨਹੀਂ ਹੀ ਆਉਂਦਾ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਮਾਨਵੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ ਅਨੁਭੂਤ-ਸੱਚ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਅਟੱਲ ਸੱਚ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਬੂਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੇਵਲ ਇਹੋ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ ਕਿ:

ਹਰਿ ਕਾ ਸੇਵਕੁ ਸੋ ਹਰਿ ਜੇਹਾ॥ (ਪੰਨਾ 1076)
ਸਗੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਤਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਫੈਸਲਾ ਹੈ:
ਹਰਿ ਜਨ ਹਰਿ ਅੰਤਰੁ ਨਹੀਂ . . . ॥ (ਪੰਨਾ 1428)
ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਆਖਿਆ ਹੈ:
ਦੂਜਾ ਕਉਣੁ ਕਹਾ ਨਹੀ ਕੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 223)

ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਜਮ ਵਿਚ ਨਿੱਠ ਕੇ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਹੰਢਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਦੁਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਸਿਖਾ ਕੀ ਘਾਲ ਥਾਇ ਪਈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਲੇਖਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜਮ ਕੰਕਰੁ ਨੇੜਿ ਨ ਆਵਈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਾਮਨ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਮਨਮੁਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ ਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲੇਖਾ ਮੰਗੇਗਾ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਬਾਕੀ ਨਿਕਸੀ ਭਾਰੀ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਆਵੇਗੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਿਸਾਬ ਚੁਕਾਉਣਾ ਹੀ ਆਵੇਗਾ। ਯਕੀਨਨ ਅਜਿਹੀ ਵੰਡ ਪੈ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਹੀ ਇਹ ਨਿਆਂ ਦਾ ਵਾਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ:

ਖਰੇ ਖਜਾਨੈ ਪਾਈਅਹਿ ਖੋਟੇ ਸਟੀਅਹਿ ਬਾਹਰ ਵਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 143)

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅੰਗ: ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਧਨ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰਚਨਾ ਦਾ ‘ਹੁਕਮ’ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁੰਨ ਹੀ ਸੁੰਨ ਛਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ‘ਹੁਕਮ’ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਲਿਿਖਆ ਹੈ: ਕੀਤਾ ਪਸਾਉ ਏਕੋ ਕਵਾਉ ਇਹ ਹੁਕਮ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਬਦ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ? ਉਸੇ ਬਾਰੇ ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਥਿਤਿ ਵਾਰੁ ਨਾ ਜੋਗੀ ਜਾਣੈ ਰੁਤਿ ਮਾਹੁ ਨਾ ਕੋਈ॥
ਜਾ ਕਰਤਾ ਸਿਰਠੀ ਕਉ ਸਾਜੇ ਆਪੇ ਜਾਣੈ ਸੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 4)

ਰਚਨਾ ਤੇ ਤੱਤ: ਰਚਨਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਿਯਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਰਕਤ-ਹੀਣ ਅਥਵਾ ਸੁੰਨ ਸੀ। ਇਸ ਸੁੰਨ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਚ ‘ਕਾਲ’ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰਬਲੀ ਮਹਾ-ਪਰਲੈ ਦੀ ਉਹ ਕਾਲੀ ਰਾਤ੍ਰੀ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨ-ਅੰਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਦਿ ਸਚੁ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ ਆਖ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘ਹੁਕਮ’ ਦੇ ਇਕ ਕੁਵਾਉ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਪਲ ਹੀ ਉਹ ਪਲ ਗਿਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਦਿ ਸਚੁ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਰਾਗ ਦੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਪਦੇ ਵਿਚ ਰਚਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ:

ਸਾਚੇ ਤੇ ਪਵਨਾ ਭਇਆ ਪਵਨੈ ਤੇ ਜਲੁ ਹੋਇ॥
ਜਲ ਤੇ ਤ੍ਰਿਭਵਣੁ ਸਾਜਿਆ ਘਟਿ ਘਟਿ ਜੋਤਿ ਸਮੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 19)

ਜੋਤਿ ਦਾ ਨਿਰਣਾ: ਇਸੇ ਥਾਂ ਜੋਤਿ ਦੇ ਟਿਕਾਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜੋਤਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ:

ਇਹੁ ਮਨੁ ਸਾਚਿ ਸੰਤੋਖਿਆ ਨਦਰਿ ਕਰੇ ਤਿਸੁ ਮਾਹਿ॥
ਪੰਚ ਭੂਤ ਸਚਿ ਭੈ ਰਤੇ ਜੋਤਿ ਸਚੀ ਮਨ ਮਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 19)

ਇਹ ‘ਪੰਚ ਭੂਤ’ ਜਿਸ ਭੈ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਭੈ ਵਿਚ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਭੈ ਉਸ ਸੱਚ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੋਤਿ ਹੋ ਕੇ ‘ਮਨਿ’ ਵਿਚ ਟਿਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਏਕਾ ਮਾਈ ਜੁਗਤਿ ਵਿਆਈ ਤਿਿਨ ਚੇਲੇ ਪਰਵਾਣੁ॥
ਇਕੁ ਸੰਸਾਰੀ ਇਕੁ ਭੰਡਾਰੀ ਇਕੁ ਲਾਏ ਦੀਬਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 7)

ਜੋਤਿ ਦਾ ਰਹੱਸ: ਆਓ, ਜ਼ਰਾ ਅਭਿਧਾਨ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਵੀ ਲੈ ਲਈਏ। ਤੇਜ ਦੇ ਅਭਿਧਾਤਮਕ ਅਰਥ ਚਾਨਣ ਅਤੇ ਨਿੱਘ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੋ੍ਰਤ ਹਨ। ਚਾਨਣ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਤੇ ਨਿੱਘ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ ਜੀਵਨ-ਦਾਨ ਦਾ। ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਭੰਡਾਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ ਅਤੇ ਦੀਬਾਣ ਲਾ ਕੇ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਾਖਣਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਰਚਣਹਾਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਾਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੇ ਚਾਨਣ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ-ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਮੋਢੀ ਵੀ। ਵੇਦ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਇਸੇ ਲੜੀ ਦੀ ਕੜੀ ਹੈ। ਗਤੀ ਹੀ ਜੋਤਿ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਹੈ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਬਚਨ ਹੈ:

ਜਬ ਉਦਕਰਖ ਕਰਾ ਕਰਤਾਰਾ॥ ਪ੍ਰਜਾ ਧਰਤ ਤਬ ਦੇਹ ਅਪਾਰਾ॥
ਜਬ ਆਕਰਖ ਕਰਤ ਹੋ ਕਬਹੁੰ॥ ਤੁਮ ਮੈ ਮਿਲਤ ਦੇਹ ਧਰ ਸਬਹੂੰ॥ (ਚੌਪਈ ਸਾਹਿਬ)

ਇਹ ਆਕਰਖ ਅਤੇ ਉਦਕਰਖ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕੇਂਦਰੋਂਨਮੁਖੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਬਿਮੁਖੀ ਗਤੀ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਿਗਆਨ ਦਾ ਵਿਦiਆਰਥੀ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਹਰ ਗਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਇਕ ਗੁਣ ‘ਊਰਜਾ’ ਜੀਵਨ-ਵਾਹਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋਤਿ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ: ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋ ਕਿ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸੰਕੇਤਕ ਹੋਂਦ, ਇੱਕੋ ਵਕਤ ਨਿੱਘ (ਊਰਜਾ) ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ (ਗਿਆਨ) ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮੰਨਣ ਵਿਚ ਖੇਚਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਦਕਰਖ ਦਾ ਮੂਲ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਜੋਤਿ ਅਤੇ ਗਤੀਮਾਨਤਾ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਇਹ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਤੀ ਮਾਨਤਾ ਦੁਆਰਾ, ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼-ਸੇਕ ਵਿਚ ਢਲਣਾ-ਗਲਣਾ ਤੇ ਕ੍ਰਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਹੀ ਹੁਕਮ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਉ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਵੇਦਿਕ ਹੋਂਦ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਕਮ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਪਰੰਪਰਾ ‘ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਹਮ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਧਾਰਦੀ ਆਈ ਹੈ। ਜੋਤਿ, ਸ਼ਬਦ, ਜੀਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਂ ਹੁਕਮ ਇੱਕੋ ਹਨ।

ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਉੱਘੜਦੇ ਕਦਮ: ਅਜੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ‘ਸੁੰਨ’ ਦੀਆਂ ਰਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸੁਰਕਦੀ ਗਤੀ ਦੀ ਜੰਮਣ ਚੀਕ ਹੀ ਸੀ, ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ। ਆਤਮ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਨੂੰ ਕੰਨ ਦੀ ਵਲਗਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤਕ ਆਉਣ ਦਾ ਚੱਜ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੰਠ ਤੋਂ ਨਿਸਰਦਾ, ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਰਥ ਬੋਧ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ, ‘ਸ਼ਬਦ’ ਦਾ ਇਹ ਕੁਆਰਾ ਰੂਪ-ਸਰੂਪ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਕੋਟੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ। ਇਹ ਕੋਟੀਆਂ ਸਨ ‘ਅ-ਯਤਨਕ’ ਅਤੇ ‘ਸ-ਯਤਨਕ’। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਮਾਨਵੀ ਮਨ ਮਚਲਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਸ-ਯਤਨਕ’ ਅਤੇ ‘ਅ-ਯਤਨਕ’ ਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਆਹਤ’ ਅਤੇ ‘ਅਨਾਹਤ’ ਆਖ ਕੇ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ।

ਅਨਾਹਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਗਤੀ ਅੰਤਰਆਤਮੇ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮੀਆਂ, ਯੋਗੀਆਂ, ਪਖੰਡੀਆਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਹੋ ਗਈ। ਆਹਤ-ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਿਚ ਸਾਧਾਰਨ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਪਾਣ ਨੇ, ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਸਿੰਜਰ ਕੇ, ਭਾਵੁਕਤਾ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਰੰਗੀਜਣ ਜੋਗਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਲਕਾਰੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਨਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਭਰਿਆ, ਫੇਰ ਇਹੋ ਰਾਂਗਲਾ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗ (ਜਿਸ ਦਾ ਇਕ ਅਰਥ ਰੰਗਿਆ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਹੈ) ਬਣ ਕੇ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਫੁਟਾਰੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ

ਰਾਗੈ ਨਾਦੈ ਬਾਹਰਾ ਇਨੀ ਹੁਕਮੁ ਨ ਬੂਝਿਆ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1423)

ਉੱਪਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਗਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਾਚਨ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਰਚਾ ਆਪਣੀ ਚਹੁੰਕੁੰਟੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਧੁਰੇ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਪਰਿਧੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤਕ ਅੱਪੜ ਗਈ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਮੁੱਢ ਹੈ। ਰਾਗ ਬਾਰੇ ਵੇਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਜੋ ਧਾਰਨਾ ਚਲੀ ਆਈ ਹੈ, ਉਹ ਯਜੁਰ ਵੇਦ (9:1) ਵਿਚ ਕਹੀ ਹੈ: “ਪ੍ਰਭੂ! ਮੇਰੇ ਵਿਹੜੇ ਆਲਸ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਥਕਾਨ ਦਾ ਕੂੜਾ ਪਸਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿੱਵਯ- ਗੰਧਰਵ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਘੱਲੋ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੂੰਝ ਜਾਵੇ!” ਏਥੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਦੇਵ ਗੰਧਰਵ (ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਰਾਗ ਦਾ ਧਨੀ) ਦਾ ਸੰਕਪਲ ਵਿਚਾਰ ਜਗਾਊ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਜ ਤੇਜ ਦਾ ਪੁੰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਤੇਜ-ਮੂਰਤ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਿਧੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ‘ਨਾਦ’। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜੰਮਪਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਰਜਵਾੜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਪੰਡਿਤ ਸਮਨਾਥ, ਆਪਣੀ ਅਮਰ ਕ੍ਰਿਤੀ ‘ਰਾਗ ਵਿਬੋਧ’ (2:20-21) ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ- “ਆਤਮਾ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਿਚ ਇਕ ਓਦੋਂ ਰਿਦੇ-ਤੰਦਾਂ ਨੂੰ ਝੰਕਾਰਦੀ ਹੈ। ਮਾਨਸ ਦੀ ਹਲਚਲ ਅੰਤਹਕਰਣ ਵਿਚ ਇਕ ਅਗਨੀ (ਜੋਤਿ) ਉਪਜਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵਾਯੂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਿਚ ਫੁਰਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਯੂ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਕੰਠ ਅਤੇ ਮਸਤਕ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਨਾਦ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿੱਕ, ਕੰਠ ਅਤੇ ਮਸਤਕ ਵਿਚ ਗੂੰਜਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਨਾਦ ਹੀ ਰਾਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਰਾਗ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਬਹੁ-ਵਿਸਤਾਰੀ ਹੈ।

ਸਾਂਭਵ ਦਰਸ਼ਨ, ਦੇ ਇਕ ਕਥਨ ਦਾ ਸੂਖਮ ਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: “ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ-ਤੱਤ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਰੂਪ (ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ) ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਸਫੁਰਤੀ (ਗਤੀਮਾਨ) ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਿਚ ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਦ (ਨਾਰੀ ਤੱਤ) ਨਿਖੜ ਕੇ ਬਿੰਦੁਮੂਲ (ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ) ਵਿਚ ਖਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਨਾਦ ਮਿਲ ਕੇ ਮਿਸ਼ਰ-ਬਿੰਦੂ ਸਦਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਿਸ਼ਰ-ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅੰਸ਼ ‘ਵਾਕ’ ਅਤੇ ‘ਅਰਥ’ ਦੇ ਉਪਾਦਾਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਸ਼ਿਵ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ ਆਦਿ ਅੱਖਰ ‘ਆ’ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਅੰਤਲਾ ਅਖੱ ਰ ‘ਹਾ’। ਇਸ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਉਦਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਵੀ ‘ਜੋਤਿ’ ਅਤੇ ‘ਗਤੀ’ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਕਾਰਜ-ਸ਼ੀਲ ਦੇਖੀਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਗਤਿ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਇਕ ਡੂੰਘਾ ਟੋਆ ਮੰਤ੍ਰ-ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਉਹ ਗਿਣਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਰਾਮਾਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਜੁੜੇ ਹੋਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਚਲਣ ਵੇਦਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯੱਗਾਂ ਵਿਚ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੀ। ਸਗੋਂ ਵਿਉਹਾਰ ਵਿਚ ਤਾਂ ਵੇਦਿਕ ਰਿਚਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਲੋਕ ਮੰਤ੍ਰ ਹੀ ਸਦਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਬਾਬੁਲ, ਮਿਸਰ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ-ਤੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਚੜ੍ਹਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ-ਤੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕਾਚਾਰ ਵਿਚ ਇਹ ਅਜੇ ਬਲਵਾਨ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣ ਦੇ, ਬੁੱਧ ਨੇ ਕਾਫੀ ਜਤਨ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਥਿਆ ਜੀਵ (ਝੂਠਾ ਕਾਰੋਬਾਰ) ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮਜ਼ੇ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੋਧੀ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ- ਜੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਿਿਥਆ-ਜੀਵ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੇ ਨਿਰਬਾਣਿ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਪੁਸ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਹੱਡਾਂ ਵਿਚ ਵਸੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛਾ ਨਾ ਛੁਡਾ ਸਕੇ। ਸਗਵਾਂ, ਬੁੱਧ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਹੀ ‘ਮੰਤ੍ਰ-ਯਾਨ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਧਰਮ-ਧਾਰਾ ਚਾਲੂ ਹੋ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਦਾ ਜੰਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਜਿਹੇ ਥੋਥੇ ਆਸਰਿਆਂ ਦੀ ਟੇਕ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇਕ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੇ, ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਗਿਆਨ- ਦਾਤਾ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਥਾਂ ਰਿਧੀ ਸਿਧੀ ਦਾਤਾ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਲਿਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਲ- ਭਾਲ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ, ਮਨਸ਼ਾ-ਪੁਰ, ਸ਼ਰਧਾ-ਪੂਰਨ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਹੇਠ ਬਣਾ ਲਏ।

ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੰਕਲਪ: ਮੰਤ੍ਰਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਡਾਪੰਥੀਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਇਹ ਭਰਮ ਵਿਆਪਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਫੜ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵੇਦ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਹੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੁੱਖ-ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਸਹਿਜੇ ਨਾਲ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ, ਯਾਸਕ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਰਿਖੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁੱਕ-ਚੁੱਕ ਗਈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਰਿਖੀ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ? ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬੁਧਿ ਜਾਂ ਤਰਕ-ਰੂਪੀ ਰਿਖੀ ਬਖਸ਼ਿਆ।’ (ਨਿਰੁਕਤ, ਪਰਿਸ਼ਸ਼ਟ)। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅਰਥ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾ ਵੇਦ-ਪਾਠੀ ਉਸ ਊਠ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰਾ ਭਾਰ ਢੋਂਦਾ ਹੈ। (ਉਹੀ 1/ 18)

ਗੁਰਮਤਿ ਅੰਦਰ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਉੱਚਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਬਚਨ: ਸਬਦੁ ਗੁਰ ਪੀਰਾ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰਾ ਬਿਨੁ ਸਬਦੈ ਜਗੁ ਬਉਰਾਨੰ’, ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਰਤੀ ਜਗ ਅੰਤਰਿ ਇਸੁ ਬਾਣੀ ਤੇ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਪਾਇਦਾ, ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਹੈ ਬਾਣੀ ਵਿਚਿ ਬਾਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸਾਰੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਨੂੰ ਮੰਜੀ ਉੱਪਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪ ਫਰਸ਼ ਉੱਪਰ ਬਿਸਤਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਂ ਦੇਖ ਕੇ, ਗੁਰ-ਗੱਦੀ, ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਪੂਰਬ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਨਿਰਬਾਹ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਤੋਂ ਗੁਰਸਿੱਖੀ, ‘ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਸਾਰੀ, ਧਰਮ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਲੋਕ-ਤੰਤ੍ਰੀ ਸੱਤਾਵਾਨ ਖਾਲਸਾ’ ਹੈ।