ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਮੁੱਢਲੇ ਜਨਮ ਸਿਧ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਤਕ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਕਿਸੀ ਰਾਜ ਬਣਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣ ਸਕਿਆ। ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਹਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ, ਆਪਸੀ ਮਿਲੀਭੁਗਤ ਦੁਆਰਾ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਹਿੱਤ ਵਰਤ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂ-ਦੀਪ ਵਿਚ ਇਹ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਵਸਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕੌਮਾਂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ, ਪਸ਼ੂ ਬਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਧੀਨਤਾ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚ ਅਤਿ ਦਰਜੇ ਦੀ ਸਰਵਪੱਖੀ ਅਧੋਗਤੀ ਲੈ ਆਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਸਰਮੁ ਧਰਮੁ ਦੁਇ ਛਪਿ ਖਲੋਏ ਕੂੜੁ ਫਿਰੈ ਪਰਧਾਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥
ਕਾਜੀਆ ਬਾਮਣਾ ਕੀ ਗਲ ਥਕੀ ਅਗਦੁ ਪੜੈ ਸੈਤਾਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥ (ਪੰਨਾ 722) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਸਮਕਾਲੀ, ਸਮਾਜੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: -ਕਲਿ ਹੋਈ ਕੁਤੇ ਮੁਹੀ ਖਾਜੁ ਹੋਆ ਮੁਰਦਾਰੁ॥
ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਬੋਲਿ ਭਉਕਣਾ ਚੂਕਾ ਧਰਮੁ ਬੀਚਾਰੁ॥
ਜਿਨ ਜੀਵੰਦਿਆ ਪਤਿ ਨਹੀ ਮੁਇਆ ਮੰਦੀ ਸੋਇ॥
ਲਿਿਖਆ ਹੋਵੈ ਨਾਨਕਾ ਕਰਤਾ ਕਰੇ ਸੁ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 1242)
-ਰਾਜੇ ਸੀਹ ਮੁਕਦਮ ਕੁਤੇ॥ ਜਾਇ ਜਗਾਇਨਿ੍ ਬੈਠੇ ਸੁਤੇ॥
ਚਾਕਰ ਨਹਦਾ ਪਾਇਨਿ੍ ਘਾਉ॥ ਰਤੁ ਪਿਤੁ ਕੁਤਿਹੋ ਚਟਿ ਜਾਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 1288) ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਸੀਮਾ ਕੁਝ ਕੁ ਫੋਕੀਆਂ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਤਕ ਹੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਐਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਜੀ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਤਕ ਉਠਾਣ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ‘ਹਾਂ-ਪੱਖੀ’ ਨਜ਼ਰੀਆ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਮੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ‘ਸਤਿ ਸਰੂਪ’ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਉੱਚਿਤ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ: -ਤੁਮਰੀ ਕ਼੍ਰਿਪਾ ਤੇ ਮਾਨੁਖ ਦੇਹ ਪਾਈ ਹੈ ਦੇਹੁ ਦਰਸੁ ਹਰਿ ਰਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 207)
-ਸਤਿ ਕਰਮੁ ਜਾ ਕੀ ਰਚਨਾ ਸਤਿ॥ ਮੂਲੁ ਸਤਿ ਸਤਿ ਉਤਪਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 285) ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਅਪ੍ਰਵਾਨਿਆ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ: ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ॥ ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 26) ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਮਾਜੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਅਵੱਸ਼ਕ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ‘ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਮਾਜੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਚੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ’ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ-ਗੋਚਰੇ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਲੋਚਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵਰਨ ਵੰਡ ਜਾਂ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਇਕਾਈ ਵਿਚ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੋਤਿ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ ਤੂੰ ਕਿਸੈ ਨ ਦਿਸਹਿ ਬਾਹਰਾ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 97) ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਓਪਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਸਾਧਾਰਨ ਜਿਹੇ ਕਿਉਂ ਨਾ ਜਾਪਦੇ ਹੋਣ; ਪ੍ਰੰਤੂ, ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ, ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦ ਜਦ ਧਰਮ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਰੋਕਾਂ ਖੜੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਦ ਤਦ ਹੀ ਦੁਸ਼ਟ ਦੋਖੀਅਨ ਨੂੰ ਪਕੜ ਪਛਾੜਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੋਕਾਂ ਅਤੇ ਔਕੜਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹਰ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ: ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥ (ਪੰਨਾ 1412) ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਿਰ ਧੜ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਬਦਲ ਕਿਸੀ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅੱਜਤਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪੂਰਬੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਸਿੱਖ ਮਤ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਆਪ ਅੱਗੇ ਲੱਗ ਕੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਨੂੰ ਉਲੀਕਣਾ ਪਿਆ। ਧਰਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵੀ ਹੁਣ ਕੁਝ ਰਹੁ-ਰੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਰਿਵਾਜਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਅਨਿਖੱੜਵਾਂ ਅੰਗ ਮਿਿਥਆ ਗਿਆ।
ਪੂਰਵ-ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਵਰਗੇ ਭਗਤਾਂ ਨੇ: ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ ਜੁ ਲਰੈ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ॥
ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕਟਿ ਮਰੈ ਕਬਹੂ ਨ ਛਾਡੈ ਖੇਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 1105) ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਬਾਬਰ ਵਰਗੇ ਜਾਬਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਮਾਸੂਮ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਢਾਏ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਜ਼ੁਲਮ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਕਿਉਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜ ‘ਹਿਵੈ ਘਰ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਵਾਸ-ਸਵਾਸ ਤਪਤ ਹਿਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਠਾਰਨ, ਦੀਨ-ਦੁਖੀਆਂ ਦੇ ਦੁਖ ਵੰਡਾਣ ਅਤੇ ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਿਚ ਬੀਤਿਆ। ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਆਯੂ ਆਪ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪ ਦੋਵੇਂ ਛਕਦੇ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵੈਰ ਕਮਾਏ, ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ, ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਮਰਵਾਉਣ ਤਕ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ‘ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ’ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿਤ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਾਣੇ ਅੰਦਰ ਰਹੇ। ਜਦ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਚੰਦੂ, ਸੁਲਹੀ ਖਾਂ ਅਤੇ ਸੁਲਭ੍ਹੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀਭੁਗਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਘੜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ, ਆਪ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਗਤ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ‘ਬਾਣੀ ਦਾ ਬੋਹਿਥ’, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਹਰਿ ਐਸੇ ਸ਼ੜੀਯੰਤਰ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਉਚਾਰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਵਧਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤੌਖਲੇ ਉਠ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੁਲ੍ਹਾ-ਸਫਾਈ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਲਾਹਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ: ਪ੍ਰਥਮੇ ਮਤਾ ਜਿ ਪਤ੍ਰੀ ਚਲਾਵਉ॥
ਦੁਤੀਏ ਮਤਾ ਦੁਇ ਮਾਨੁਖ ਪਹੁਚਾਵਉ॥
ਤ੍ਰਿਤੀਏ ਮਤਾ ਕਿਛੁ ਕਰਉ ਉਪਾਇਆ॥
ਮੈ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਛੋਡਿ ਪ੍ਰਭ ਤੁਹੀ ਧਿਆਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 371) ਅਰਥਾਤ-- “ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਮੈਂ ਚਿੱਠੀ- ਚਪੱਠੀ ਰਾਹੀਂ ਸੁਲ੍ਹਾ ਸਫਾਈ ਕਰ ਲਵਾਂ; ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਦੋ ਏਲਚੀ ਭੇਜਾਂ; ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਇਹ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਉਪਾਅ ਕਰਕੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਵਾਂ; ਪ੍ਰੰਤੂ ਮੈਂ ਸਭ ਉਪਾਅ ਛੋੜ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਦ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਉਕਸਾਹਟ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੀ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਦੇ ਬਲ-ਬੂਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਉਤਰ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤ, ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪਹਾੜ ਜਿੱਡੇ ਜੇਰੇ ਨਾਲ ਇਹ ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ਼ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:- 1. ਗੁਰ-ਗੱਦੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੀ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ।
2. ਚੰਦੂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਰੁੱਧ ਦੁਰਬਚਨ ਬੋਲਣ ਕਾਰਨ, ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ, ਉਸ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ।
3. ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਅਯੋਗ ਟੈਕਸ ਅਤੇ ਜ਼ੁਰਮਾਨਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ।
4. ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ।
5. ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਤੋਜ਼ਕੇ ਜਹਾਂਗੀਰੀ’ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹੰਦੀ ਦੀਅ ਚਿੱਠੀਆਂ ਤੋਂ ਲਿਖਤੀ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਸਰਹੰਦੀ ਸ਼ੇਖਾਂ ਦਾ ਹੱਥ-ਠੋਕਾ ਬਣ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ ਬਿਖਰੇ ਪਏ ਹਨ; ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਥੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਨਾਸ਼ਾਤਮਕ ਅਤੇ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਜੋਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:-
1. ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਦਾ ਦੁਰਉਪਯੋਗ।
2. ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਮੇਤ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜਨਮ-ਸਿੱਧ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਘਾਤ।
3. ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਹਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਕੱਟੜਵਾਦ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ।
4. ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਾਕਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੱਲੋਂ ਏਕਾ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਮਾਜ ਠੋਸਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਦ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਮਾਨਵੀ ਅਤੇ ਅਨਤਿਕੈ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਣਸੁਖਾਵਾਂ ਭਾਗ ਸਮਝ ਕੇ ਚੁਪ -ਚਪੀਤੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜਨਮ-ਸਿੱਧ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਤਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਸ਼ਾਤਮਕ ਅਤੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਰੁਚੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਜਨਮ-ਸਿੱਧ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਸ਼ਮ੍ਹਾ-ਰੋਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ
ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸ਼ੀਹਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਕੁੱਤਿਆਂ’ ਸਮਾਨ ਸਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਇਤਾਬ (ਗੁੱਸੇ) ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਕੁਝ ਕੁ ਤਸੱਵਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਸੀਹਾਂ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਅਤਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਹਿਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ (ਤਪਤ ਨੀਰ) ਵਿਚ ਬਿਠਾਲਿਆ ਗਿਆ,ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਕਹਿ ਚਾਕਰ ਸੋ ਦੇਗ ਉਬਾਰੀ।
ਪਕਰੋ ਦੇਹੁ ਤਿਸੀ ਮਹਿਂ ਡਾਰੀ॥41॥
ਤਬਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਉਠਿ ਆਪੇ ਗਏ।
ਤਪਤਿ ਨੀਰ ਮਹਿਂ ਬੈਠਤਿ ਭਏ।
ਹਾਹਾਕਾਰਿ ਹੋਰਿ ਸਿਖ ਕਰੈਂ।
ਉਠ੍ਯੋ ਪਿਰਾਣਾ ਸ਼ਕਤਿ ਨ ਜਰੈਂ॥42॥ (ਰਾਸਿ 4, ਅੰਸੂ 34) ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਹ ’ਤੇ ਸੜਦੀ ਸੜਦੀ ਰੇਤ (ਤਪਤ ਬਾਰੂ) ਦੇ ਕੜਛੇ ਪਵਾਏ ਗਏ। ਜੇਠ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਐਨ ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰ। ਕਿਤਨਾ ਦੁਖਦਾਈ ਸੀ ਉਹ ਸਮਾਂ, ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਇਮ ਕਹਿ ਭਾਠ ਬਿਖੈ ਤੇ ਬਾਰੂ। ਮੰਗਵਾਇਸ ਤਿਹ ਕਰਹਿ ਨਿਹਾਰੂ।
ਤਪਤ ਕਰਨਿ ਕੀ ਆਇਸੁ ਦਈ। ਬਹੁ ਸਮਧਾ ਊਪਰ ਤਿਸ ਪਈ॥26॥
ਦੇ ਦੇ ਆਂਚਿ ਤਪਤ ਕਰਿਵਾਯੋ। ਅਗਨਿ ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਾਯੋ।
ਇਕ ਜੇਸਠ ਕੀ ਰੁਤਿ ਅਤਿ ਘਾਮ। ਮਹਾਂ ਤਪਤਿ ਤੇ ਤਪਹਿ ਤਮਾਮ॥27॥. . .
ਕਹ੍ਯੋ ਦੁਸ਼ਟ ਪੁਨ ਕਰਛੇ ਲੈ ਕੇ। ਤਪਤਿ ਰੇਤ ਦਿਹੁ ਊਪਰ ਪੈ ਕੇ।
ਨਹਿਂ ਬੋਲਤਿ ਨਹਿਂ ਮਾਨਤਿ ਨਾਤਾ। ਇਸ ਕੇ ਗਾਤ ਲਗਹਿ ਨਹਿਂ ਤਾਤਾ॥45॥. . .
ਦੋਇ ਜਾਮ ਲਗਿ ਬਾਧਾ ਦੀਨਸਿ। ਨਹੀਂ ਤ੍ਰਾਸ ਮਨ ਦੁਸ਼ਟਨਿ ਕੀਨਸਿ।
ਬੈਠੇ ਰਹੈਂ ਅਬੋਲ ਅਡੋਲ। ਸਤਿਗੁਰ ਮਹਿਮਾ ਮਹਾਂ ਅਤੋਲ॥48॥
ਅਜਲ ਜਰਨਿ ਕੀ ਔਧਿ ਜਨਾਈ। ਇਤੇ ਕਸ਼ਟ ਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ। (ਰਾਸਿ 4, ਅੰਸੂ 35) ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਤਪਦੇ ਤਵੇ (ਤਪਤ ਲੋਹ) ’ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ: ਕਹਿ ਕਰਿ ਦੀਰਘ ਲੋਹ ਮੰਗਾਈ। ਧਰਿ ਊਪਰਿ ਧਰ ਅਗਨਿ ਜਲਾਈ॥18॥
ਸਮ ਤਾਂਬੇ ਕੇ ਤਪਤਿ ਕਰਾਈ। ਦੇਖਿ ਪਾਤਕੀ, ਲਿਏ ਬੁਲਾਈ।
‘ਇਸ ਪਰ ਖਰੇ ਹੋਹੁ ਤਪ ਸਹੋ। ਨਾਹਿਂ ਤ ਨਾਤਾ ਲੈਬੇ ਚਹੋ’॥19॥
ਗੁਰੂ ਨ ਉੱਤਰ ਦੀਨਿਿਸ ਕੋਈ। ਲੋਹ ਅਰੂਢਨਿ ਉਰ ਮਹਿਂ ਹੋਈ। (ਰਾਗ 4, ਅੰਸੂ 36) ਅੰਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਹ ’ਤੇ ਪਏ ਛਾਲਿਆਂ ’ਤੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਸ਼ਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਅਡੋਲ ਸੀ: ਚਿਤ ਕੀ ਬ੍ਰਿੱਤਿ ਏਕ ਰਸ ਤੈਸੇ। ਨਿਜਾਨੰਦ ਮਹਿਂ ਪੂਰਬ ਜੈਸੇ।
ਤਨ ਪੀਰਾ ਤੇ ਡਿਗੀ ਨ ਸੋਈ। ਮੇਰੁ ਹਿਲਾਇ ਨ ਜਿਮ ਨਰ ਕੋਈ॥21॥
ਸਨੈ ਸਨੈ ਰਾਵੀ ਕੇ ਤੀਰ। ਪਹੁੰਚੇ ਛੁਯੋ ਨਰਿ ਬਡ ਸੀਰ।
ਕਰ ਪੰਕਜ ਤੇ ਮੁਖ ਅਰਬਿੰਦ। ਕਰ੍ਯੋ ਪਖਾਰਨਿ ਧੀਰ ਮੁਕੰਦ॥22॥
ਬ੍ਰਿੰਦ ਚੁਰੇ ਕਹਿ ਮੁਖ ਸਿਤਲਾਯੋ। ਮਹਾਂ ਉਸ਼ਨਤਾ ਜੋ ਤਪਤਾਯੋ।
ਗਹਿ ਪਦ ਪਦਮ ਲਙਾਹ ਪਖਾਰੇ। ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇ ਜਲ ਮਹਿ ਮੱਜਨ ਧਾਰੇ॥23॥
ਅਪਨੈ ਸਦਨ ਬਿਕੁੰਠ ਪਹੂਚੇ। ਸਰਬ ਲੋਕ ਤੇ ਅਹੈ ਜੁ ਊਚੇ॥47॥
ਕੇਤਿਕ ਦਿਨ ਸੁਰ ਗਨ ਬਚ ਕਹੈਂ। ਸਤਿਗੁਰ ਚਰਿਤ ਸੁ ਅਚਰਜ ਅਹੈਂ।
ਜਿਨ ਸਮਾਨਤਾ ਕਰਿਹੈ ਕੋਇ ਨ। ਭੂਤ ਨਾ ਭਯੋ ਭਵਿੱਖ੍ਯਤਿ ਹੋਇ ਨ ॥48॥ (ਰਾਸਿ 4, ਅੰਸੂ 37)
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਪ੍ਰੰਤੂ, ਕੋਈ ਤਪਸ਼ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪੋਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਜਦ ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ:
ਨਾ ਓਹੁ ਮਰਤਾ ਨਾ ਹਮ ਡਰਿਆ॥ ਨਾ ਓਹੁ ਬਿਨਸੈ ਨਾ ਹਮ ਕੜਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 391) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤਪਤ ਨੀਰ, ਤਪਤ ਬਾਰੂ ਅਤੇ ਤਪਤ ਲੋਹ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲ ਕੇ ਹਾਕਮ ਸ਼ੇ੍ਰਣੀ ਦੀ ਕੋ੍ਰਧ ਅਤੇ ਕੱਟੜਵਾਦ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਨ ਦੇ ਹਰ ਸੰਭਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਟੁੰਬਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੁਆਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੁਰਦਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਬਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੰਗਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਵਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਉੱਕਾ ਹੀ ਕੋਈ ਭੁੱਲ-ਭੁਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਕੱਟਣ ਦਾ ਸਮਾ ਆ ਪਹੁੰਚਾ ਹੈ ਤੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹਿੱਤ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਜਦ ਭਾਈ ਸੀਗਾਰੂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੈਤੇ ਨੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੀ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ “ਅਸਾਂ ਜੋ ਸ਼ਸਤਰ ਪਹਿਨਣੇ ਹਨ ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਪਹਿਨਣੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਕਲਯੱੁਗ ਦਾ ਵਰਤਣਾ ਹੈ, ਸ਼ਸਤਰ ਦੀ ਵਿਿਦਆ ਕਰ ਮੀਰ ਦੀ ਮੀਰੀ ਖਿੱਚ ਲੈਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕਰ ਪੀਰ ਦੀ ਪੀਰੀ ਲੈ ਲੈਣੀ ਹੈ।” ਇਹੋ ਕੁਝ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਮੁਰਦਾ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ‘ਸਕਾਟ’ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਣ ਉਭਰ ਰਹੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈਣ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਅੰਗੜਾਈਆਂ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਜੋ ਰੀਤ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਚਲਾਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਇਸ ਹੱਦ ਤਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਲਹੂ ਰੰਗੇ ਪਤਰੇ ਉਸ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਖਾਂਤ ਸਾਕਾ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਪਰਾਰੰਭ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। | 
