ਸੰਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲ ਨਾਮ ਦੇ ਕਈ ਕਵੀ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹੋਏ। ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਨਿਖੇੜਾ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਾਚਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ:

1. ਸੰਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਠਾਕੁਰ (1807-1895)
2. ਸੰਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਕਵਿੰਦਰ (1830-1886)
3. ਪੰਡਿਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਟੀਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।
4. ਪੰਡਿਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੱਕਰ ਧਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਚਾਰੂਚੰਦ੍ਰਿਕ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਟੀਕਾ ਰਚਣ ਵਾਲੇ।
5. ਸੰਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲ, ‘ਕਵਿੰਦਰ’ ਸੰਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਟੜੇ। ਜਿਹੜੇ ਸੁਧਾਸਰ ਸ਼ਤਕ ਪਚੀਸਰ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ।
6. ਬਾਬਾ ਖੁਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਾਟੜੇ ਭਾਈ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰੀ, ਦੇਹਾਂਤ 1900 ਈ: ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਵਿਦਵਾਨ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ-ਜਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਦਸਮ ਗੁਰ ਪਰਮ ਉਪਾਸ਼ਕ
ਸਾਹਿਬ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੁਸਟ-ਹਨ ਧਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ
ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਵਡਭਾਗ ਸੰਭੂ ਸਮ ਸਰਬ ਸਕਾਤੰਕਰ,
ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰ ਸੁਬੀਰ ਬੀਰ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਵਰ।
ਕਵਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸ੍ਰੀ ਯਸ਼ਵੰਤ ਹਰਿ ਭਰਥ ਦਤ ਅਵਧੂਤ ਵਤ।
ਪਦ ਪਦਮ ਦਸਉ ਉਰ ਧਯਾਤਧਰ ਵਰਨਉ ਪ੍ਰਭਯਸ ਵਿਘਨ-ਹਤ॥

ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਕਵੀ ਨੇ ਆਪ ਉਸੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪੱਤਰਾ 26 ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਮਹਿਮਾ-ਪਾਠ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਬੋਧ-ਨਾਟਕ’ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਗੁਰ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਉਤਰਾਰਧ-ਪੂਰਬਾਰਧ, ਮਹੀਨਿਆਂ, ਰੁੱਤਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਚਰਿਤ-ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਗਰੀ 74 ਪੱਤ੍ਰਿਆਂ ’ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੈ। ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਕ ਬਾਰਹਮਾਹ ਭੇਟ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਸੰਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਖੇਚਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਦ ਵੀ ਅੱਜ ਦੇ ਪੋਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਠਿਨਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਰਥ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਅਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਬਰਣਨ ਛੰਦ ਪਦ॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸੋਢੀ ਕੁਲ ਜਲਧਿ ਪ੍ਰਗਟ ਭਏ ਚੰਦਾ।
ਸਤ੍ਰਨ ਕਰਿ ਕੇਹਰੀ ਗਯਾਨ ਘਨ ਸੰਤਨ ਕੇ ਸੁਖ ਕੰਦਾ।
ਤਿਨ ਜਬ ਸੁਨਾ ਲਹੌਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਇ।
ਫਰਕੇ ਨੈਨ ਭੁਜਾ ਦਹਿਨੇ ਪਿਤ ਲਿਉ ਬਦਲਾ ਮੁਖ ਗਾਇ।
ਛਾਇ ਸਬ ਅੰਗ ਬੀਰ ਰਸ ਮੈ॥1॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੋਢੀ ਕੁਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਚੰਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਉਪਜਣ ਦੇ ਕਵਿ-ਸੰਕਲਪ ਵਾਲੇ ਰੂਪਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਸਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਘਟਾ ਜਿਹੇ (ਭਰੇ ਭਕੁੰਨੇ) ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਦਾ ਮੂਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ (ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ) ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ ਹਨ। (ਤਦ ਆਪ ਦੀ) ਸੱਜੀ ਭੁਜਾ ਅਤੇ ਨੈਨ (ਭਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤਰਥੱਲ ਕਾਰਨ) ਫੜਕ ਉੱਠੇ। ਆਪ ਨੇ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਕਿ ਪਿਤਾ (ਨਾਲ ਹੋਈ ਵਧੀਕੀ) ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਵਾਂਗੇ। (ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਣ ਲੈਂਦਿਆਂ) ਹਜ਼ੂਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਬੀਰ ਰਸ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਏ॥1॥

ਚੇਤ, ਚੌਂਪ ਚੰਦੂ ਪਕੜਣ ਕੀ ਹੁਈ ਅਧਿਕ ਮਨ ਮਾਹੀ।
ਗਾਦੀ ਬੈਠਤ ਹੁਕਮ ਦੀਆ ਸਿਖ ਸਸਤ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਸਭ ਲਯਾਹੀ।
ਲਿਖੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੇਸਨ ਮੈ ਸਨ ਸਿਖਨ ਮਨ ਭਾਇ।
ਘੋੜੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਬਸਤ੍ਰ ਬਹੁ ਮੁਲ ਕੇ ਲੈ ਲੈ ਤੁਰਤ ਸਿਧਾਏ।
ਭਾਇ ਗਏ ਸਤਿਗੁਰ ਜਬ ਦੇਖੇ॥2॥

ਚੇਤ (ਮਹੀਨਾ ਤੇ ਚੇਤਨਾ) ਵਿਚ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਧੀ। ਗੱਦੀ ਬੈਠਦਿਆਂ (ਛੇਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰ) ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ (ਹਜ਼ੂਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ) ਆਉਣ। ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਲਿਖ ਕੇ ਘੱਲੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਚੰਗੇ ਲੱਗੇ। ਘੋੜੇ, ਕੱਪੜੇ, ਹਥਿਆਰ ਵਡਮੁੱਲੇ ਲੈ-ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਤਤਕਾਲ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਜਦੋਂ (ਇਹ ਭੇਟਾ ਆਈਆਂ) ਵਸਤਾਂ ਦੇਖੀਆਂ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ।

ਚੜ੍ਹੇ ਵਿਸਾਖ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਤਿਗੁਰੂ ਭੂਖਣ ਬਸਤ੍ਰ ਬਨਾਇ।
ਸਸਤ੍ਰ ਪਹਰ ਕਰ ਦਰਸ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੁਇ ਸਭ ਧਾਮ ਸਿਧਾਏ।
ਸੈਲ ਕਰਨ ਹਿਤ ਚੜ੍ਹ ਘੋੜੇ ਪਰ ਸੰਗ ਫੌਜ ਲੈ ਭਾਰੀ।
ਬਿਚਰਨ ਚਲੇ ਸੁਧਾਸਰ ਬਾਹਰ ਖਬਰ ਪਸਰ ਗਈ ਸਾਰੀ।
ਭਾਰੀ ਅਬ ਜਦ ਹੋਵਨਗੇ॥3॥

ਵਿਸਾਖ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਜੇਵਰ ਕੱਪੜੇ ਬਣਾਏ। ਸ਼ਸਤਰ ਪਹਿਨੇ (ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਆਏ ਸਿੱਖ) ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਕਿਰਤਾਰਥ ਹੋ ਕੇ (ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ) ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤੇ। (ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ) ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਸੁਧਾਸਰ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ) ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਰਨ ਪਾਉਣ ਚੱਲੇ, ਸਾਰੇ ਖਬਰ ਫੈਲ ਗਈ। ਹੁਣ ਭਾਰੀ ਜੰਗ-ਯੁੱਧ ਹੋਣਗੇ॥3॥

ਜੇਠ ਤਪਾ ਸੁਨ ਕਰ ਪ੍ਰਿਥੀਆ ਚੰਦੂ ਕੇ ਪਾਸ ਗਿਆ।
ਤੁਹਿ ਮਾਰਨ ਪ੍ਰਣ ਕੀਆ ਸੁਨਤ ਚੰਦੂ ਮਨ ਬਿਕਲ ਭਇਆ।
ਜਹਾਗੀਰ ਢਿਗ ਜਾਇ ਚੁਗਲ ਚੁਗਲੀ ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਕੀਨੀ।
ਰਾਜ ਲੈਨ ਕੀ ਮਨਸਾ ਕਰਿ ਬਹੁ ਫੌਜ ਪਾਸ ਰਖ ਲੀਨੀ।
ਦੀਨੀ ਮੈ ਖਬਰ ਪ੍ਰਬਲ ਰਿਪੁ ਕੀ॥4॥

ਜੇਠ (ਦੀ ਤਪਦੀ ਰੁੱਤ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਕਾਰਨ) ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਿਥੀਆ ਚੰਦੂ ਪਾਸ ਗਿਆ; (ਜਾ ਕੇ ਆਖਿਆ ਗੁਰੂ ਨੇ) ਤੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਚੰਦੂ ਦਾ ਮਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ। (ਚੰਦੂ ਨੇ) ਜਹਾਂਗੀਰ ਪਾਸ ਜਾ ਕੇ ਚੁਗਲੀ ਕੀਤੀ ਸਤਿਗੁਰ ਦੀ। (ਕਿ ਸਤਿਗੁਰ ਨੇ) ਰਾਜ ਲੈਣ ਦੀ ਮਨ ਧਾਰ ਕੇ ਬਹੁ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰੱਖ ਲਈ ਹੈ। ਮੈਂ (ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਦੇ ਇਕ) ਬਲਵਾਨ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੁਚਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਦੱਸਿਆ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ॥4॥

ਹਾੜ ਹੈਰਾਨ ਸਾਹ ਦਿਲ ਹੋਇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਬੁਲਵਾਇਆ।
ਗੁਰੂ ਘਰ ਕਾ ਸਿਖ ਜਾਨ ਗੁਰੂ ਕਾ ਸਭ ਬਿਰਤੰਤ ਸੁਨਾਇਆ।
ਸੁਣਿ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਜਾਨੀ ਮਨ ਚੰਦੂ ਲਿਯੋ ਕਾਲ ਬੁਲਾਇ।
ਕਹਾ ਸ਼ਾਹ ਸੋ ਤਿਨ ਬੁਲਵਾਵਹੁ ਜਹਾਗੀਰ ਮਨ ਭਾਇ।
ਭਾਇ ਜੋ ਗੁਰੁ ਕੌ ਹੋਇ ਸੋਈ॥5॥

ਹਾੜ (ਗੱਲ ਵਿਚਲੀ ਗੁੰਝਲ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ) ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ (ਕਿ ਇਹ ਆਖਰ ਸਭ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਉਂ) ਵਜ਼ੀਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਭੇਜਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ (ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ) ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜਾਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ। ਵਜ਼ੀਰ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਣ ਗਿਆ ਕਿ ਚੰਦੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ (ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ) ਬੁਲਵਾ ਲਵੋ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਗੱਲ ਜਚ ਗਈ। ਹੋਣੀ ਤਾਂ ਆਖਰ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭਾਵੇਗੀ॥5॥

ਸਾਵਣ ਸੁਣਿ ਵਜੀਰ ਖਾਂ ਮੁਖ ਕੀ ਸਾਹ ਕਹਾ ਤੁਮ ਜਾਵਹੁ।
ਹਮਰੀ ਅਰਜ ਅਪਨੀ ਦਾਨਾਈ ਜਿਉਂ ਤਿਉਂ ਕਰ ਗੁਰੁ ਲਿਆਵਹੁ।
ਸੁਨ ਵਜੀਰ ਖਾਂ ਗੁਰ ਦਿਸ ਚਲ ਕੈ ਆਇ ਬੰਦਨਾ ਕੀਨ।
ਹੀਨ ਅਤੇ ਸੋ ਤਬ ਅਰਜ ਕਰੀ॥6॥

ਸਾਵਣ, ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਤੂੰ ਜਾਹ। ਸਾਡੀ ਬੇਨਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ ਵਰਤ ਕੇ ਜਿਉਂ ਬਣੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਆ। (ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹੁਕਮ) ਸੁਣ ਕੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲ ਆਇਆ। (ਆ ਕੇ) ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਦਾਸ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ॥6॥

ਭਾਦੋਂ ਭਲਾ ਗੁਰੂ ਕਹਿ ਕਰ ਡੇਰਾ ਤਿਨਕਾ ਕਰਵਾਇਆ।
ਖਾਨ ਪਾਨ ਸਭ ਦੈ ਤਿਨ ਕੋ ਚਲਨੇ ਕਾ ਸਾਜ ਬਣਾਇਆ।
ਉਹਾਂ ਅਨੇਕ ਜਤਨ ਕਰ ਪ੍ਰਿਥੀਆ ਸਾਹ ਸਮੀਪ ਸਿਧਾਇਆ।
ਚੰਦੂ ਸੁਲਹੀ ਪਾਤਿਸਾਹ ਸੇ ਕਹਿ ਕਰ ਇਕ ਗ੍ਰਾਮ ਦਿਵਾਇਆ।
ਪਾਯ ਲੀਆ ਮਾਲਵ ਮੈ ਕੋਠਾ॥7॥

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ-ਭਾਵ ਜਾਣ ਕੇ ਭਾਦੋਂ ਵਿਚ ਭਲਾ ਆਪ ਡੇਰਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਚੱਲਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਓਧਰ ਪ੍ਰਿਥੀਆ ਅਨੇਕਾਂ ਯਤਨ ਕਰ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਚੰਦੂ ਅਤੇ ਸੁਲਹੀ ਖਾਨ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੁਆ ਦਿੱਤਾ। (ਪ੍ਰਿਥੀਏ ਨੇ) ਮਾਲਵੇ ਵਿਚ ਇਕ ਕੋਠਾ ਉਸਾਰ ਕੇ (ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ) ਕੋਠਾ ਗੁਰੂ ਰੱਖਿਆ॥7॥

ਅੱਸੂ ਆਸਾ ਚੰਦੂ ਪਕੜਨ ਕੀ ਕਰ ਸਤਿਗੁਰ ਚਾਲੇ।
ਖਾਂ ਵਜ਼ੀਰ ਕੁਛ ਫੌਜ ਸੰਗ ਹੈ ਪਹੁੰਚੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਹਾਲੇ।
ਡੇਰਾ ਕਰ ਜਮਨਾ ਤਟ ਪਰ ਪੁਨ ਖਾਂ ਵਜ਼ੀਰ ਕਹਿ ਆਏ।
ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸੁਨਿ ਖੁਸੀ ਭਇਆ ਚੰਦੂ ਝੂਠਾ ਠਹਿਰਾਇ।
ਬਾਇਮਾਰਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਜਾਨਾ॥8॥

ਅੱਸੂ ਮਹੀਨੇ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਆਸ ਲੈ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ (ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੱਲ) ਚੱਲ ਪਏ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਕੁਝ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚੇ ਦੇਖ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਹਿਲਜੁਲ ਹੋਈ। ਜਮਨਾ ਕੰਢੇ ਡੇਰਾ ਕਰ ਕੇ ਫੇਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਆਏ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਿਹਰ ਧਾਰ ਕੇ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਜ, ਝੁਰਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਚ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਮਨਾ ਕੰਢੇ ਕਰਵਾਇਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ (ਸਤਿਗੁਰ ਦਾ ਆਉਣਾ ਸੁਣ ਕੇ) ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਤੇ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਮਝਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਉ ਮਾਰਿਆ (ਪਗਲਾ) ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣਿਆ॥8॥

ਕਤਕ ਕਰੀ ਸਲਾਹ ਮਿਲਨੇ ਕੀ ਪ੍ਰਾਤਹਿ ਗੁਰੁ ਬੁਲਵਾਏ।
ਊਚ ਸਿੰਘਾਸਨ ਪਰ ਬਿਠਾਇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸੁਨਿ ਸੁਖ ਪਾਏ।
ਰੂਪ ਦੇਖ ਬਚ ਸੁਨਤ ਮਗਨ ਮਨ ਡੇਰੇ ਚਲ ਪ੍ਰਨ ਨਾਲ।
ਤਾਹਿ ਬਿਠਾਏ ਆਪ ਗੁਰੁ ਗਮਨੇ ਚੰਦੂ ਸਿਰ ਕੇ ਕਾਲ॥9॥

ਕੱਤਕ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਸਵੇਰ ਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬੁਲਵਾਏ। ਉੱਚੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ (ਆਦਰ ਨਾਲ) ਬਿਠਾ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਖ ਲਿਆ। ਰੂਪ ਦੇਖ ਕੇ ਬਚਨ ਸੁਨ ਕੇ (ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ) ਮਨ ਮਗਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਡੇਰੇ ਆ ਗਿਆ। (ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ) ਬਿਠਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਸਵਾਰ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦੂ ਦਾ ਕਾਲ ਸਿਰ ’ਤੇ ਝੂਲਿਆ।

ਮਘਰ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਚੰਦੂ ਬਹੁ ਦ੍ਰਬਯ ਨਜੂਮੀ ਦੀਏ।
ਜਹਾਗੀਰ ਮਨ ਭ੍ਰਮ ਡਰਾਇ ਜਪ ਹਿਤ ਗੁਰ ਤਿਆਰੀ ਕੀਏ।
ਕਿਲੇ ਗੁਆਲੀਅਰ ਕੇ ਪਹੁੰਚੇ ਚਾਰ ਸਿਖ ਸੰਗ ਲਯਾਇ।
ਚਾਲੀ ਦਿਨ ਗੁਰ ਰਹੇ ਤਹਾਂ ਸੁਨ ਨਰ ਨਾਰਿਨ ਦੁਖ ਪਾਇ।
ਭਾਏ ਕਿਆ ਸਤਿਗੁਰ ਕੇ ਮਨ ਮੇ॥10॥

ਮੱਘਰ ਚੜਿਆ (ਪਾਲੇ ਦਾ ਯੁੱਗ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ) ਚੰਦੂ ਨੇ ਜੋਤਸ਼ੀ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਮਾਰੇ ਨੇ, ਬਹੁਤ ਧਨ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ (ਸਾੜ੍ਹ-ਸਤੀ) ਦਾ ਭੈ ਜਗਾਇਆ। ਜਪ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ (ਬੇਨਤੀ ਕਰਵਾਈ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪਾਸੋਂ) ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। (ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਾਰ ਸਿੱਖ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਚਾਲੀ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਥਾਂ ਰਹੇ। ਨਰ ਨਾਰੀ (ਸੁਣ ਕੇ) ਦੁਖੀ ਹੋਏ। (ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ) ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਮਨ ਕੀ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ॥10॥

ਪੋਹ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿਵਸ ਬੀਤੇ ਜਬ ਜੇਠਾ ਸਿਖ ਗੁਰੁ ਪ੍ਰੇਰਾ।
ਅਰਧ ਨਿਸਾ ਬਨ ਸਿੰਘ ਰੂਪ ਜਹ ਜਹਾਂਗਰਿ ਤਹ ਘੇਰਾ।
ਪ੍ਰਾਤ ਬਰਮਇ ਗੁਰ ਕੋ ਨਹਿਂ ਤੋ ਸਾਢਸਤੀ ਤਵ ਆਇ।
ਅਸ ਕਹਿ ਡਰ ਦੈ ਲੋਪ ਭਇਆ ਦਿਖ ਸਾਹ ਨੀਦ ਨਹਿਂ ਪਾਏ।
ਹਾਇਂ ਅਬ ਕੌਨ ਉਪਾਇ ਕਰੈਂ॥11॥

ਪੋਹ ਚੜ੍ਹਿਆ ਜਪਦੇ ਨਿਠੇ ਦਿਨ ਬੀਤ ਲਏ ਤਦ ਜੇਠਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਿਆ; ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਜਿੱਥੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੁੱਤਾ ਸੀ, ਜੇਠੇ ਨੇ ਜਾ ਘੇਰਿਆ, ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਜੇ ਤੈਂ ਸਵੇਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੁਲਵਾਇਆ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਸੱਚਮੁਚ ਸਾੜ੍ਹ-ਸਤੀ ਆ ਜਾਏਗੀ। ਏਦਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਡਰ ਦੇ ਕੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਲੋਪ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨੀਂਦ ਹਰਾਮ ਹੋ ਗਈ। ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਉਪਾਉ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ॥11॥

ਮਾਘ ਮੁਲਾਣੇ ਜਤਨ ਕਰ ਗਏ ਕਰ ਅਰਧ ਨਿਸਾ ਫਿਰ ਆਇਆ।
ਡਰਾ ਸ਼ਾਹ ਤੋਬਾ ਤੋਬਾ ਕਰ ਪ੍ਰਾਤ ਵਕੀਲ ਪਠਾਇਆ।
ਗੁਰੂ ਕਹਿ ਬਾਵਨ ਰਾਜੇ ਕੈਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਨਿਕਾਲ ਇਨਾਹਿ।
ਲਿਖਾ ਵਕੀਲ ਸਾਹ ਡਰ ਬੋਲਾ ਛੋਡ ਦੇਹੁ ਸਭ ਤਾਂਹਿ।
ਜਾਹਿਂ ਘਰ ਗੁਰ ਜਲਦੀ ਆਵੈਂ॥12॥

ਮੁਲਾਣੇ ਸਭ ਦੁਆ (ਤਾਵੀਜ਼-ਧਾਗੇ) ਕਰ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਡਰ ਗਿਆ। ਤੌਬਾ-ਤੌਬਾ ਪੁਕਾਰਦੇ ਨੇ ਸਵੇਰੇ ਵਕੀਲ ਭੇਜਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ (ਵਕੀਲ ਨੂੰ) ਕਿਹਾ, ਬਵੰਜਾ ਹੀ ਰਾਜੇ ਜੋ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਹਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਛੱਡੇ ਜਾਣ। ਵਕੀਲ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬਚਨ ਲਿਖ ਭੇਜਿਆ। ਡਰਦੇ ਮਾਰੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। (ਰਾਜੇ) ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਛੇਤੀ ਆਉਣ॥12॥

ਫਾਗੁਣ ਫਕੜੇ ਪਾਲੇ ਗੁਰ ਕੇ ਨਿਕਲੇ ਸਭ ਹੀ ਰਾਜੇ।
ਗੁਰ ਅਸਵਾਰ ਹੋਇ ਕਰ ਪਹੁੰਚੇ ਜਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਿਰਾਜੇ।
ਉਠ ਬਿਠਾਇ ਕਹਿ ਸੇਵਾ ਕਯਾ ਅਬ ਕਰੌਂ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ।
ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਭਰਪੂਰ ਕੀਆ ਸਬ ਜਿਨ ਦੀਨਾ ਤੁਹਿ ਰਾਜ।
ਆਜ ਡੇਰੇ ਹੁਇ ਫਿਰ ਆਵੈਂ॥13॥

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਫੜੇ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਸਭ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕੈਦੋਂ ਨਿਕਲੇ। ਗੁਰੁ ਜੀ ਅਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਥਾਂ ਆਏ ਜਿੱਥੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਸੀ। ਉੱਠ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਪੁੱਛੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ, “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਭਰਪੂਰੀਆਂ ਬਖਸ਼ੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ (ਬਾਬਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸਾਖੀ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਹੈ)। ਅੱਜ ਡੇਰੇ ਫਿਰ ਆਈਏ॥13॥

ਪਾਵਸ ਪਰ ਪੁਸ਼ਾਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਾਰ ਸਿਖ ਸੰਗ ਲਿਆਏ।
ਬੈਠ ਸਾਹ ਕੇ ਨਿਕਟ ਕਪੂਰਨ ਕੀ ਸਿਮਰਨੀ ਦਿਖਾਏ।
ਸਾਹ ਕਹਾ ਇਕ ਐਸਾ ਅਦਭੁਤ ਮਣਕਾ ਮੁਝ ਕੋ ਦੇਹੁ।
ਤਸਬੀ ਕਾ ਸੁਮੇਰੁ ਕਰ ਰਾਖਹੁ ਕਹਿ ਗੁਰ ਸਭ ਹੀ ਲੇਹੁ।
ਲੇਹੁ ਆਗੇ ਇਕ ਜੈਸ ਲਈ॥14॥

ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਾਰ ਸਿੱਖ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ।

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਕੇ ਕਪੂਰੀ ਸਿਮਰਨੀ ਦਿਖਾਈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਕ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਅਦਭੁਤ ਮਣਕਾ ਮੈਨੂੰ ਬਖਸ਼ੋ! ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਸਬੀ (ਮਾਲਾ) ਦਾ ਸੁਮੇਰ (ਸਿਰੇ ਦਾ ਮਣਕਾ) ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਾਂਗਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਇਕ ਮਾਲਾ ਲਈ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਲੈ ਲਓ॥14॥

ਸਰਦ ਕਮਲ ਮੁਖ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕਹਿ ਨਹਿ ਆਗੇ ਮਮ ਪਾਸਾ।
ਸੁਨ ਗੁਰ ਬੋਲੇ ਪਿਤਾ ਹਮਾਰੇ ਤੁਮ ਘਰ ਕੀਨਾ ਬਾਸਾ।
ਤਿਨ ਕੇ ਗਲ ਮਾਲਾ ਕਪੂਰ ਕੀ ਐਸੀ ਨਹਿ ਇਸ ਦੇਸ।
ਤਹਂ ਗੁਰ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ ਕਰ ਮਸਕੀਨੀ ਭੇਸ।
ਲੇਸ ਭਰ ਪੀੜ ਨਹੀਂ ਜਾਨੀ॥15॥

ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਜਿਹੇ ਮੁਖੜੇ ਤੋਂ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੁਣ ਕੇ ਬੋਲੇ, ਅਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਜਦੋਂ ਆਪ ਦੇ ਘਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਠ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕਪੂਰੀ ਮਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਜੇਹੀ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਟਿਕਾਣੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ, ਮਸਕੀਨੀ ਧਾਰ ਕੇ। ਲੇਸ ਬਰਾਬਰ ਵੀ (ਹੋਏ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ) ਪੀੜ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ॥15॥

ਹਿਮ ਸਮ ਸ਼ਾਹ ਕੰਪ ਕਰ ਬੋਲਾ ਪੀੜਾ ਮਮ ਘਰ ਕੈਸੇ।
ਚੰਦੂ ਕੇ ਘਰ ਰਹੇ ਸੁਨੇ ਹਮ ਕਰਿ ਪੂਜਾ ਸਿਖ ਜੈਸੇ।
ਸੁਨ ਗੁਰ ਕਹਾ ਦੁਖਾਉ ਨ ਹਮ ਕਉ ਇਹ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਭਾਰਾ।
ਪਿਤਾ ਬੈਰ ਤਬਹੀ ਲੇਵੈਗੇ ਜਬ ਚਲਹੁ ਪ੍ਰਭੂ ਦਰਬਾਰਾ।
ਧਾਰ ਹਮ ਸਭ ਮਨ ਮੈ ਰਾਖੀ॥16॥

ਬਰਫ ਵਾਂਗ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੰਬ ਗਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਪੀੜਾ ਕੀ ਕੰਮ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੰਦੂ ਦੇ ਘਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਵਾਂਗ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਸਾਨੂੰ ਦੁਖਾਉ ਨਹੀਂ (ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ) ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਭਾਰ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਵਾਂਗੇ ਜਦੋਂ ਰੱਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਪੇਸ਼ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਵਿਚ ਧਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ॥16॥

ਸਿਸਰ ਸਮਾਨ ਪਾਤ ਸੁਖ ਝੜ ਗਏ ਸ੍ਰਵਨ ਸੁਣੀ ਗੁਰੁ ਬਾਣੀ।
ਚੰਦੂ ਲੀਆ ਬੁਲਾਇ ਸਭਾ ਮਹਿ ਕਹੁ ਗੁਰ ਕਹਾ ਗੁਮਾਨੀ।
ਸੁਨ ਚੁਪ ਰਹਾ ਜਰਦ ਮੁਖ ਹੋਇਆ ਥਰ ਥਰ ਕੰਪਨ ਲਾਗਾ।
ਖੂਨੀ ਜਾਨ ਸੌਂਪ ਦੀਆ ਗੁਰ ਸਿਖ ਜੇਠਾ ਉਠ ਬਡ ਭਾਗਾ।
ਭਾਗ ਬੁਰਾ ਜਾਗਾ ਤਬ ਤਿਸ ਕਾ॥17॥

ਪੱਤਝੜ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਾਂਗ ਸੁਖ ਦੇ ਪੱਤੇ ਝੜ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ ਤਾਂ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਸਭਾ ਵਿਚ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ‘ਕਹੁ ਗੁਮਾਨੀਆ, ਹੁਣ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ?’ ਸੁਣ ਕੇ ਚੁੱਪ ਫੜ ਲਈ, ਮੂੰਹ ਪੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਥਰ ਥਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗਿਆ। ਖ਼ੂਨੀ ਜਾਣ ਕੇ (ਚੰਦੂ ਨੂੰ) ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਸਿੱਖ ਜੇਠਾ, ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਉਠਿਆ। ਤਦ ਉਸ (ਚੰਦੂ ਦਾ) ਬੁਰਾ ਭਾਗ ਜਾਗਿਆ॥17॥

ਰਿਤੂ ਬਸੰਤ ਸਮ ਫੂਲੇ ਸਿੱਖ ਤਿਸ ਫੜ ਲਿਆਯ ਮੁਸਕਾਂ ਬਾਧੀ।
ਮਾਰ ਘਸੀਟਤ ਡੇਰੇ ਲਿਆਏ ਘਰ ਤਿਸ ਆਈ ਆਂਧੀ।
ਪਾਛੇ ਗੁਰੁ ਸੁਨਾਈ ਸਭ ਸੋਂ ਇਸ ਭੇਜੀ ਕੁੜਮਾਈ।
ਮੋਰੀ ਈਂਟ ਲਗੀ ਚੌਬਾਰੇ ਕੀ ਸੁਨ ਗੁਰ ਦਈ ਹਟਾਇ।
ਖਾਇ ਰਿਸ ਤਬ ਇਸ ਪਾਪ ਕੀਆ॥18॥

ਬਸੰਤ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਾਂਗ ਸਿੱਖ ਖਿੜ ਗਏ ਉਸ (ਚੰਦੂ ਨੂੰ) ਫੜ ਲਿਆਏ, ਮੁਸ਼ਕਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਲਈਆਂ। ਮਾਰਦੇ-ਘਸੀਟਦੇ ਡੇਰੇ ਲੈ ਆਏ, ਉਸ ਦੇ ਘਰ (ਸੋਗ ਦੀ) ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਆ ਗਈ। ਪਿੱਛੋਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਕੁੜਮਾਈ ਭੇਜੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ (ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ) ਕਿਹਾ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਚੁਬਾਰੇ ਦੀ ਇੱਟ ਮੋਰੀ ਨੂੰ ਲਾ ਰਹੇ ਹੋ! ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ (ਸੰਗਤ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ) ਸ਼ਗਨ ਲੈਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਗੁੱਸਾ ਖਾ ਕੇ (ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦਾ) ਪਾਪ ਕੀਤਾ।18॥

ਗ੍ਰੀਖਮ ਆਗ ਲਗੀ ਇਸ ਕੋ ਅਪਨੀ ਕਰਨੀ ਨ ਬਿਚਾਰੀ।
ਝੂਠੋ ਕਹਿ ਕਰ ਸ਼ਾਹ ਤਪਾਇਆ ਸਤਿਗੁਰ ਲੀਏ ਹਕਾਰੀ
ਗਏ ਲਾਹੌਰ ਦਗਾ ਕਰ ਇਸ ਪਾਪੀ ਨੇ ਬਹੁ ਦੁਖ ਦੀਨਾ।
ਛਮਾ ਸਰੂਪ ਪਿਤਾ ਜੀ ਹਮਰੇ ਸਭ ਤਨ ਪਰਸਹਿ ਲੀਨਾ।
ਕੀਨ ਜਸ ਤਸ ਅਬ ਫਲ ਪਾਇਆ॥19॥

ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਾਂਗ (ਅਕਾਰਨ) ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਇਸ ਨੂੰ (ਚੰਦੂ ਨੂੰ) ਆਪਣੀ ਕਰਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ। ਅਰਥਾਤ ਸਾਰਾ ਵਿਗਾੜ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੁਬੋਲ ਨਾਲ ਪਾਇਆ। ਪਰ ਦੋਸ਼ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਮਝਿਆ। ਝੂਠੀਆਂ ਊਂਜਾਂ ਲਾ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰ ਬੁਲਾ ਲਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਾਹੌਰ (ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ) ਸੱਦੇ ਗਏ। ਇਸ (ਚੰਦੂ) ਨੇ ਮਨ ਦੇ ਪਾਪ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਸਾਡੇ ਖਿਮਾ ਸਰੂਪ ਸਨ, ਸਭ (ਵਧੀਕੀਆਂ) ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਨ ’ਤੇ ਸਹਿ ਲਈਆਂ। ਪਰ ਜਿਹਾ (ਬੁਰਾ) ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਹੁਣ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ॥19॥

ਉਤਰਾਇਣ ਗੁਰ ਇਵ ਬਾਤ ਸੁਣੀ ਸਭ ਸਾਹ ਸਹਿ ਬਿਸਮਾਏ।
ਭੂਲ ਛਿਆਇ ਬਿਨੈ ਕਰ ਗੁਰੁ ਸੰਗ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਲ ਆਏ।
ਚੰਦੂ ਹਾਥ ਚੰਡਾਲ ਸ੍ਵਾਨ (ਸੁਆਨ) ਜਿਮ ਇਕ ਇਕ ਟੁਕੜਾ ਡਾਰਾ।
ਮਾਰੈਂ ਬਹੁ ਸਿਖ ਨਿਤ ਸੁਨ ਸੁਨ ਕੈ॥20॥

ਉਤਰਾਇਣ (ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਉਭਾਰ) ਵਾਂਗ ਗੁਰ ਦੀ ਇਹ ਬਾਤ ਜਦੋਂ ਸਭਨਾ ਸੁਣੀ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਇਆ। ਚੰਦੂ ਦੇ ਹੱਥ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਿੱਖ ਨਿਤ ਸੁਨ ਸੁਨ ਕੇ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ॥20॥

ਦਖਣਾਇਣ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਗਏ ਇਕ ਭੜਭੂੰਜੇ ਕੀ ਹੱਟੀ।
ਮਾਰਾ ਕੜਛਾ ਤਪਤ ਟੇਟੇ ਪਰ ਪ੍ਰਾਣ ਗਏ ਜਮ ਬਾਟੀ।
ਕਰੀ ਪ੍ਰਤੱਗਯਾ ਪੂਰੀ ਕੀਨੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਗੁਰ ਦੇਉ।
ਬਾਰਹ ਮਾਹ ਕਹੇ ਖਟ ਰਿਤੁ ਪੁਨ ਦੁਇ ਆਯਣ ਲਖ ਲੇਉ।
ਸੇਉ ਗੁਰ ਸੰਤ ਹਰੀ ਭਾਈ॥21॥

ਦਖਣਾਇਣ (ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਂਗ) ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਗਏ, ਇਕ ਭੜਭੂੰਜੇ ਦੀ ਹੱਟੀ ’ਤੇ ਜਦ ਪਹੁੰਚੇ (ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭੜਭੂੰਜਾ ਓਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੰਚਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਭੁੱਜਦੀ ਰੇਤ ਪਵਾਈ ਸੀ) ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਵਿਚ ਤਪਦਾ ਕੜਛਾ ਮਾਰਿਆ ਤਾਂ ਉਸ (ਚੰਦੂ) ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਜਮ ਦੇ ਦੁਆਰ ਗਏ। ਗੁਰਦੇਵ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਜੋ ਪ੍ਰਤੱਗਯਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਸਤਿਗੁਰ ਨੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਕਵੀ ਅਗਲੀਆਂ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਅਸੀਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਭਾਈਓ ਗੁਰੂ, ਸੰਤ ਅਤੇ ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ॥21॥