ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਪਾਰ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਨਾਰਾਇਣ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਕਲਾ ਧਾਰਿ ਜਗਤ ਵਿਚ ਫੇਰੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਕੁਰਾਹੇ ਪਈ ਖਲਕਤ ਨੂੰ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਬੇੜਾ ਬੰਨੇ ਲਾਇਆ। ਸੱਚ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਉਹ ਮੱਕੇ ਮਦੀਨੇ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਬਨਾਰਸ, ਲੰਕਾ, ਚੀਨ, ਕੰਬੋਡੀਆ, ਰੂਸ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਗਏ।

ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ :- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਸਥਾਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਤੇ ਹੰਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਤੋੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵੀ ਸੀ।

ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਿਖੇ ਪਹਾੜੀ ’ਤੇ ਸਾਫ ਜਲ ਦਾ ਇਕ ਸੋਮਾ ਅਰਥਾਤ ਤਲਾਬ ਸੀ ਜੋ ਬੋਧ ਕਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਨਿੰਘਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇਕ ਬੋਧੀ ਅਸਥਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ ਨੇ ਨਾਗਰ ਰਾਜਾ ਅਲਾਪਤਰਾ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਅਟਕ ਤੋਂ 20 ਮੀਲ ਦੂਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਧੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰੋ ਨਗਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਥੱਲੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਤੁਅਸਬੀ ਫਕੀਰ ਬੈਠਾ ਸੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਸ਼ੀਆ ਮਤ ਦੇ ਰਾਫਜੀ ਫਿਰਕੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।

ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਤਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਚਸ਼ਮੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਵੇ ਜੋ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸਖਤ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ’ਤੇ ਪਿਆਸ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਗਏ। ਅੱਗੋਂ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਪੀਰ ਨੇ ਭਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਵੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ’ਤੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਹੰਕਾਰੀ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਪਏ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੋਮਾ ਵਗ ਤੁਰਿਆ ਅਤੇ ਠੰਡਾ ਮਿੱਠਾ ਜਲ ਝਰਨੇ ਵਾਂਗ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੈ, ਠੰਡਾ ਮਿੱਠਾ ਜਲ ਪੀਓ।

ਉਧਰ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਆਇਆ, ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਸਰੋਵਰ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਥੱਲੇ ਪਾਣੀ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਚੱਟਾਨ ਰੂਪੀ ਪੱਥਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲ ਧਕੇਲ ਦਿੱਤਾ। ਪੱਥਰ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਘਬਰਾਏ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੱਥਰ ਜਦੋਂ ਨੇੜ੍ਹੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਸ ਪੱਥਰ ਉੱਪਰ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਅਮਿੱਟ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਹੈ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ :-

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਉਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਜਗਤ ਜਲੰਦੇ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਮੁੜ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਆ ਗਏ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਠਾਣ ਧਾੜਵੀਆਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਮੁਕੱਦਸ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰੰਤੂ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।

ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆਇਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਚਿਮਨੀ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਰਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹੱਥ ਵਟਾਇਆ ਅਤੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਤਾਮੀਰ ਕਰਵਾਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਰੀਝ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਅਪਾਰ ਮਾਇਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਤੋਂ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੱਧ ਮੀਲ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਹੈ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਰਪੀ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਯਾ ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਗੀਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰਦੁਰ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੈ, ਪਨਚੱਕੀਆਂ ਦੀ ਭੀ ਆਮਦਨ ਹੈ। ਸਨ 1920 ਦੇ ਅੰਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਗੁਰਧਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ. . .।”

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਇਆ ਸੀ। ਮੁਨਸ਼ੀ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :

“ਮਹੀਨਾ ਕੱਤਕ ਦੀ 23 ਤਾਰੀਖ ਸੰਮਤ 1875 ਬਿ: ਮੁਤਾਬਿਕ ਮਹੀਨਾ 3 ਮੁਹੱਰਮ 1233 ਹਿਜਰੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ (ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ) ਬਹਾਦੁਰ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਏ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਕਾਲ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ : ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਤ ਹੁੰਦੀ ਗਈ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਵੱਧਣ ਲੱਗੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਕਲਸ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਜੁੜਤ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਫਰਸ਼ ਸੰਗਮਰਮਰ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਬਰਸਣ ਲੱਗੀ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਉਦਾਸੀ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿੱਤੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਹਿ 'ਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਮਹੰਤ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਆਕੀ ਹੋ ਬੈਠੇ, ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਰਯਾਦਾ ਭੁੱਲ ਬੈਠੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਸੰਤ ਸੂਰਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:-

ਪਉੜੀ: ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੀ, ਜਦ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ। . . .
ਕੋ ਇੱਕ ਰੱਖੇ ਹੱਥ ਵਿਚ, ਗੁਰਧਾਮ ਤਦਾਹੀ।
ਛੋਡੇ ਕਰ ਮੁਖਤਾਰ ਸੀ, ਪੰਥਕ ਤਨਖਾਹੀ।
ਭਾਵੇਂ ਕੋ ਇਕ ਨੇਕਸੀ, ਬਹੁਤੇ ਗੁਮਰਾਹੀ।
ਪੈਸਾ ਜੋ ਗੁਰਧਾਮ ਦਾ, ਖਾ ਰਹੇ ਸਬਾਹੀ।
ਨਹੀ ਕੁਰੀਤਾਂ ਰੋਕਦੇ, ਤੱਕ ਮੁਢ ਕਦਾਈ।
ਪੈਸਾ ਪੂਜਾ ਖਾਇਕੇ, ਮੱਤ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਾਹੀ।
ਅਫਸਰ ਗੱਫੇ ਲਾਵੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਹੀ।
ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਲੈ ਨਾਮ ਜੋ, ਦੇ ਦੇਣ ਮਜ਼ਾਹੀ।
ਅੰਧਾਧੁੰਧ ਮੱਚੀ ਅਸਗਾਹੀ ॥2॥

ਸਰਕਾਰੀ ਸ਼ਹਿ ਨੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਤੇ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਲਾਸੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਲਕੀ ਜਤਲਾਉਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਈ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮੰਦਾ ਬੋਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੀਬੀਆਂ ਦੀ ਬੇਪੱਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹੰਤ ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਭਲੇ ਬੰਦੇ ਸਨ; ਪਰੰਤੂ 1920 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਮਹੰਤ ਮਿੱਠਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਆਕੀ ਹੋ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਮੌਜ ਮਸਤੀ ਵਿਚ ਰੁਝ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਫਰੰਟੀਅਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਸੰਤ ਸੂਰਜ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:-

ਪਿਆ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀ ਪੁਲਿਸ ਦਾ, ਮਹੰਤ ਤਕਾਵੇ।
ਮਿਠਾ ਸਿੰਘ ਤਿਸ ਨਾਮ ਸੀ, ਕੌੜਾ ਦਰਸਾਵੇ।
ਲਾਜ ਨ ਭੈੜੇ ਨਾਮ ਦੀ, ਮੂੰਹ ਦਾਗ ਲਗਾਵੇ।
ਮਨ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਝੂਰਦਾ, ਕੁਝ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਜਾਵੇ।
ਭਾਈ ਛੋਟਾ ਓਸਦਾ, ਕੀ ਕਰਮ ਕਮਾਵੇ।
ਸੰਗਤ ਦੇ ਵਿਚ ਬੈਠਿਆਂ, ਪਸਤੌਲ ਚਲਾਵੇ।
ਇਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੱਤ ਨੂੰ, ਤਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਰਾਵੇ।
ਉਸ ’ਤੇ ਬਣੇ ਮੁਕੱਦਮਾ, ਕੀ ਗੁਰੂ ਦਿਖਾਵੇ।
ਅਫੜਾ ਦਫੜੀ ਮੱਚਦੀ, ਮਹੰਤ ਦੁੜਾਵੇ।
ਕਈ ਬਹਾਨੇ ਲੋੜਦੇ, ਜਿਉਂ ਵੀਰ ਬਚਾਵੇ।
ਮੀਂਹ ਵਾਂਗੂ ਪੈਸਾ ਵਰਸਾਵੇ ॥28॥

ਮਹੰਤ ਮਿੱਠਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੰਗਤ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵੀ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠਿਆਂ ਮਹੰਤ ਮਿੱਠਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਪਿਸਤੌਲ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਲੱਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੁਰਘਟਨਾ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਸੋ 22 ਨਵੰਬਰ, 1920 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜਥੇ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ, ਮਲਿਕ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਐਬਟਾਬਾਦ, ਭਗਤ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਗਿਆਨੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਭਗਤ ਦੁਨਾ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਾਗਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਬੁਧ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ (ਸਾਹਨੀ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਦੇ ਪੰਜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਹੰਤ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕਾ :

ਮਹੰਤਾਂ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ 1920 ਈ. ਵਿਚ ਚਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮਦਦ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਅਸਫਲ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ । ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਉੱਧਰ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਮਾਰ-ਕੁੱਟ ਕਰਦੀ। ਅੱਗੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਸਨ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਜੇਕਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਸਿੰਘ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਠ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਤਾਂ ਬੀ. ਟੀ. ਦੀਆਂ ਡਾਂਗਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਰਜੀਵੜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਭੁੱਖਣ-ਭਾਣਾ ਜਥਾ ਅਟਕ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰਨ ਲਈ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉੱਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਜੇਹਲਮ ਅਤੇ ਕੈਂਬਲਪੁਰ (ਕੈਮਲਪੁਰ) ਆਦਿ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਇਕ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਿਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਅਟਕ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੁੱਖੇ ਕੈਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚ ਸੋਚੀ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਣਾ ਹੈ, ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰੋਕੀ ਜਾਵੇ।

ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਧਰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੈਦੀ ਸਿੰਘ ਸਵਾਰ ਸਨ, ਵਾਹੋਦਾਹੀ ਅਟਕ ਜੇਲ੍ਹ ਵੱਲ ਭੱਜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਧਰ ਸਿੰਘ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਕੇ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ’ਤੇ ਛਾਤੀਆਂ ਤਾਣ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ ’ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਦੂਰੋਂ ਗੱਡੀ ਦਾ ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਸਲਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਗੱਡੀ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਗੱਡੀ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਧਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਭਾਣਾ ਵਰਤ ਗਿਆਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਦੇ ਇੰਜਣ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਗ ਗਈਆਂ। ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜਣ ਦੇ ਪਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੈਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਛਕਾਇਆ ਗਿਆ।

ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਬਾਰੇ ‘ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਿੱਖ ਡਾਇਰੀ' 1974-75 ਈ. (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਪੰਨਾ 20-21 ’ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ:-

“ਅਕਤੂਬਰ 30 ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ- ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਜਥਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1922 ਈ. ਵਿਚ ਢਾਈ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਅਟਕ ਜੇਲ੍ਹ ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਤੋਰਿਆ। 30 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡੀ ਤੋਂ ਗੱਡੀ ਚੱਲੀ। ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ, ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗੱਡੀ ਖੜੀ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾ ਮੰਨੀ ਗਈ। ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਗੱਡੀ ਦੀ ਲੀਹ ’ਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਇੰਜਣ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੱਡੀ ਦੋ ਘੰਟੇ ਰੁਕੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਪਾਣੀ ਛਕਾਇਆ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦੀ ਇਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਘਟਨਾ ਹੈ।”