ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਢਾਡੀ: ਸਿੱਖ ਢਾਡੀ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਅਰੰਭ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਢਾਡੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਮੈਂ ਵੇਹਲਾ ਸਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਢਾਡੀ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਅਸਲ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮੇਰਾ ਜਸ ਕਰੋ ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੀ ਸੱਚੀ-ਸਿਫਤਿ ਸਲਾਹ ਰੂਪ ਸਿਰਪਾਓ ਦੇ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ (ਨਾਮ) ਮੈਨੂੰ ਛਕਾਇਆ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਸਿਰਪਾਓ ਪਹਿਨ ਕੇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਛਕ ਕੇ ਸਦੀਵੀ ਸੁਖ ਵਿਚ ਹਾਂ ਤੇ ਇਸ ਨਾਮ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੈਨੂੰ ਹੋਈ ਹੈ।” ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਢਾਡੀ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰਾਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਉਹ ਹਨ: ਵਾਰ ਮਾਝ, ਵਾਰ ਆਸਾ ਤੇ ਵਾਰ ਮਲਾਰ ਉਂਝ ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਰੰਭ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਨਿਸਚਿਤ ਸਮਾਂ ਮਾਲੂਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਢਾਡੀ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਅਰੰਭ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਾਰ ਮਾਝ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਹਉ ਢਾਢੀ ਵੇਕਾਰੁ ਕਾਰੈ ਲਾਇਆ॥
ਰਾਤਿ ਦਿਹੈ ਕੈ ਵਾਰ ਧੁਰਹੁ ਫੁਰਮਾਇਆ॥
ਢਾਢੀ ਸਚੈ ਮਹਲਿ ਖਸਮਿ ਬੁਲਾਇਆ॥
ਸਚੀ ਸਿਫਤਿ ਸਾਲਾਹ ਕਪੜਾ ਪਾਇਆ॥
ਸਚਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਮੁ ਭੋਜਨੁ ਆਇਆ॥
ਗੁਰਮਤੀ ਖਾਧਾ ਰਜਿ ਤਿਨਿ ਸੁਖੁ ਪਾਇਆ॥
ਢਾਢੀ ਕਰੇ ਪਸਾਉ ਸਬਦੁ ਵਜਾਇਆ॥
ਨਾਨਕ ਸਚੁ ਸਾਲਾਹਿ ਪੂਰਾ ਪਾਇਆ॥27॥ (ਪੰਨਾ 150)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਢਾਡੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। 'ਪਉੜੀ’ ਤੋਂ ਇਹ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਗਾਇਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੂਜਾ ਇਹ ਤੱਥ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਢਾਡੀ ਆਪਣੇ ਖਸਮ ਜਾਂ ਅੰਨ-ਦਾਤੇ ਦੀ ਸਿਫਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ‘ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਮਾਰੀਆਂ ਮੱਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ‘ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਇਹ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਅੰਨਦਾਤੇ ਦੀਆਂ ਸਿਫਤਾਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅਵਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ ਤੇ ਸਿਫਤਾਂ ਨੂੰ ਲਕਾਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਚੌਥਾ ਇਹ ਕਿ ਅੰਨਦਾਤਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਰ ਦੇ ਗਵੱਈਏ ਢਾਡੀ ਨੂੰ ਵਸਤਰ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਧਨ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ ਨਿਵਾਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਮੁੱਖ ਤੱਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਢਾਡੀ ਨੇ ਕੁਝ ਲੈਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਨਦਾਤੇ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕਰਨੀ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਗਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸ ਵੇਕਾਰ ਢਾਡੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਖਸਮ ਨੇ ਕੰਮ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਢਾਡੀ ਸਨ ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੀ ਢਾਡੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਣ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਢਾਡੀ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ' ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ‘ਢਾਡੀ’ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਢਾਡੀ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਖਸਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਢਾਢੀ ਤਿਸ ਨੋ ਆਖੀਐ ਜਿ ਖਸਮੈ ਧਰੇ ਪਿਆਰੁ॥
ਦਰਿ ਖੜਾ ਸੇਵਾ ਕਰੇ ਗੁਰ ਸਬਦੀ ਵੀਚਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 516)

ਇਸੇ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹੋਰ ‘ਢਾਡੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਢਾਢੀ ਦਰੁ ਘਰੁ ਪਾਇਸੀ ਸਚੁ ਰਖੈ ਉਰ ਧਾਰਿ॥
ਢਾਢੀ ਕਾ ਮਹਲੁ ਅਗਲਾ ਹਰਿ ਕੈ ਨਾਇ ਪਿਆਰਿ॥
ਢਾਢੀ ਕੀ ਸੇਵਾ ਚਾਕਰੀ ਹਰਿ ਜਪਿ ਹਰਿ ਨਿਸਤਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 516)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ਢਾਡੀ ਦੇ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਢਾਡੀ’ ਦੀ ਆਪਣੇ ਖਸਮ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਹਉ ਢਾਢੀ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭ ਖਸਮ ਕਾ ਹਰਿ ਕੈ ਦਰਿ ਆਇਆ॥
ਹਰਿ ਅੰਦਰਿ ਸੁਣੀ ਪੁਕਾਰ ਢਾਢੀ ਮੁਖਿ ਲਾਇਆ॥
ਹਰਿ ਪੁਛਿਆ ਢਾਢੀ ਸਦਿ ਕੈ ਕਿਤੁ ਅਰਥਿ ਤੂੰ ਆਇਆ॥
ਨਿਤ ਦੇਵਹੁ ਦਾਨੁ ਦਇਆਲ ਪ੍ਰਭ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਆ॥
ਹਰਿ ਦਾਤੈ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਜਪਾਇਆ ਨਾਨਕੁ ਪੈਨਾਇਆ॥21॥1॥ਸੁਧੁ॥ (ਪੰਨਾ 91)

ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਢਾਢੀ’ (ਢਾਡੀ) ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਰਥਾਤ ਖਸਮ ਵਿਚਲੀ ਨੇੜਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਢਾਢੀ’ (ਢਾਡੀ) ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਉਸ ਮੰਗ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਕੇ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਾਕ ਆਦਿ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਢਾਡੀ ਨੂੰ ਕੀਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੀ ਢਾਡੀ ਨੂੰ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤਿ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖਸਮ ਦੇ ਬੂਹੇ ’ਤੇ ਹੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਦਰ ਕਦੀ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਨਹੀਂ:

ਢਾਢੀ ਦਰਿ ਪ੍ਰਭ ਮੰਗਣਾ ਦਰੁ ਕਦੇ ਨ ਛੋੜੇ॥ (ਪੰਨਾ 323)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਢਾਡੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਇੱਕੀ (21) ਵਾਰਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ' ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕੋਈ ‘ਵਾਰ’ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹੈਨ ਉਹ ਵੀ ਖਸਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਢਾਡੀ ਹੀ ਸਨ। ਇੱਕ ‘ਵਾਰ’ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਕੀਰਤਨੀਏ ਭਾਈ ਸਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰੂ-ਉਪਮਾ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਦਰਜ ਹੈ। 22 ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦਰਜ ਕਰ ਕੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਕੇਤ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਧੁਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤਰਜ਼ ’ਤੇ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਭਾਵੇਂ ਛੇਵੇਂ, ਸਤਵੇਂ ਅਤੇ ਅਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਢਾਡੀ ਹੀ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪ ‘ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ' ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਸਹਿਜਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈ ਪਰ ‘ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ’ ਬੀਰ ਰਸੀ ਸੁਰ ਵਾਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਚੰਡੀ’ ਦੀ ਅਗੰਮੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਰਤਦਿਆਂ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੀਆਂ 22 ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੌ ਵਾਰਾਂ 'ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਨੌ ਧੁਨੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

1. ਵਾਰ ਮਾਝ ਕੀ ਤਥਾ ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 1

ਮਲਕ ਮੁਰੀਦ ਤਥਾ ਚੰਦ੍ਰਹੜਾ ਸੋਹੀਆ ਕੀ ਧੁਨੀ ਗਾਵਣੀ॥

2.ਗਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 5

ਰਾਇ ਕਮਾਲਦੀ ਮੋਜਦੀ ਕੀ ਵਾਰ ਕੀ ਧੁਨਿ ਉਪਰਿ ਗਾਵਣੀ

3.ਆਸਾ ਮਹਲਾ 1॥ ਵਾਰ ਸਲੋਕਾ ਨਾਲਿ ਸਲੋਕ ਭੀ ਮਹਲੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇ ਲਿਖੇ ਟੁੰਡੇ ਅਸ ਰਾਜੈ ਕੀ ਧੁਨੀ॥

4.ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3

ਸਿੰਕਦਰ ਬਿਰਾਹਿਮ ਕੀ ਵਾਰ ਕੀ ਧੁਨੀ ਗਾਉਣੀ

5.ਵਡਹੰਸ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4
ਲਲਾਂ ਬਹਿਲੀਮਾ ਕੀ ਧੁਨਿ ਗਾਵਣੀ

6. ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 3
ਜੋਧੈ ਵੀਰੈ ਪੂਰਬਾਣੀ ਕੀ ਧੁਨੀ

7. ਸਾਰੰਗ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4
ਰਾਇ ਮਹਮੇ ਹਸਨੇ ਕੀ ਧੁਨਿ

8. ਵਾਰ ਮਲਾਰ ਕੀ ਮਹਲਾ 1
ਰਾਣੇ ਕੈਲਾਸ ਤਥਾ ਮਾਲਦੇ ਕੀ ਧੁਨਿ॥

9. ਕਾਨੜੇ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲਾ 4
ਮੂਸੇ ਕੀ ਵਾਰ ਕੀ ਧੁਨੀ

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਧੁਨੀਆਂ ’ਤੇ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਰਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗਾਇਨ ਦੀ ਸੁਰ ਉਹੀ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਿਫਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਰ, ਜੋਰੂ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਹੋਈਆਂ ਦੋ ਧੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਪਸੀ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਤੇ ਇਕ ਧੜੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਹਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਧੜਾ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਢਾਡੀ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਵਾਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਖਲੋ ਕੇ ਗਾਉਂਦੇ ਤੇ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਜਸ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ। ਦੂਜਾ ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਜਿੱਤ ਸੱਚ ਵਾਲੇ ਧੜੇ ਦੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਵਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਹਾਰ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲੇਖ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ। ਲੇਖ ਦੇ ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦਰ ਦੇ ਢਾਡੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰ ਦੇ ਢਾਡੀਆਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਵਾਰਾਂ ਰਚ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸਿਫਤਿ-ਸਾਲਾਹ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰ ਦੇ ਢਾਡੀ: ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਕੇ ਰਾਗੀ, ਰਬਾਬੀ, ਕੀਰਤਨੀਏ ਤੇ ਢਾਡੀ ਆਦਿ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰੂ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਸਜਾਦਾ ਅਤੇ ਰਜਾਦਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਰਬਾਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਹ ਸੇਵਾ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਉਪਮਾ ਵਿਚ ਇਕ ‘ਵਾਰ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਉਪਮਾ ਵਿਚ ਵਾਰ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹ ਦੋ ਪਹਿਲੇ ਰਬਾਬੀ ਸਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਉਪਮਾ ਵਿਚ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਤਾਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ, ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬੀਰ-ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਮਿਲ ਢਾਢੀ ਵਾਰਾਂ ਪੜੈ ਆਇ।ਸੁਨ ਸੰਗਤ ਸਬ ਮਨ ਮੋਦ ਪਾਇ।
ਜੋ ਸੁਨਕੈ ਕਾਇਰ ਹੋਹਿ ਬੀਰ।ਰਣ ਸਜੈ ਅਰਿਨ ਸੋ ਧਾਰ ਧੀਰ।
ਜੋ ਗੁਰ ਕੇ ਬਾਰ ਪਸਿੰਦ ਆਇ।ਧੁਨ ਉਸਕੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਮਾਂਹਿ
ਲਿਖਵਾਵਤ ਵਾਰਾਂ ਕਰ ਆਦਿ।ਸਬ ਜਾਨਤ ਸਿਆਨੋ ਸਿਖ ਤਦਾਦ।

ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਤੇ ਭਾਈ ਅਬੱਦੁਲਾ ਜੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਉਪਮਾ ਵਿਚ ਵਾਰ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਾਰ ਨੂੰ ਢੱਡ ਵਜਾ ਕੇ ਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਜਾਂ ਰਬਾਬ ਵਜਾ ਕੇ ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜੋਸ਼ ਭਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਨ ਕੀਤੀ ਵਾਰ ਦੀ ਇਕ ਪਉੜੀ ਜੋ ਆਮ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਦੋ ਤਲਵਾਰੀਂ ਬਧੀਆਂ, ਇਕ ਮੀਰੀ ਤੇ ਇਕ ਪੀਰੀ ਦੀ
ਇਕ ਅਜ਼ਮਤ ਦੀ ਇਕ ਰਾਜ ਦੀ, ਇਕ ਰਾਖੀ ਕਰੇ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ।
ਹਿੰਮਤ ਬਾਂਹਾਂ ਕੋਟ ਗੜ੍ਹ, ਦਰਵਾਜਾ ਬਲਖ ਬਖੀਰ ਦੀ।
ਕਟਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੀਲ ਨਲ, ਮਾਰ ਦੁਸਟਾਂ ਕਰੇ ਤਗੀਰ ਜੀ।
ਪੱਗ ਤੇਰੀ, ਕੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ?

ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਵਾਰ ਗਾਇਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਹਿਜ ਰਸ ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਵਾਲਾ ਸੀ ਪਰ ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬੀਰ-ਰਸ ਵਿਚ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ‘ਗੁਰੂ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ’ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ:

ਨਥਾ ਢਡ ਵਜਾਇ ਅਬਦੁਲਾ ਹਥ ਰਬਾਬ ਲੈ।1

ਇਨ੍ਹਾਂ ਢਾਡੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾ ਕੇ ਭਰੇ ਜਾਦੇ ਜੋਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ‘ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੋਧਾ ਭਾਰੀ।ਹਮ ਤਿਸ ਕੇ ਚਲ ਜਾਹਿ ਭਿਖਾਰੀ।
ਜੋ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਆਇ ਜਸੁ ਕਹੈ।ਦਰਬ ਤਰੰਗ ਬਸਨ ਕੋ ਲਹੈ।
ਅਬਦੁਲ ਨਥਾ ਰਣ ਕੀ ਵਾਰ।ਕਰੀ ਬਨਾਵਨਿ ਸਕਲ ਸੁਧਾਰਿ।
ਜਿਸ ਸੰਗਰ ਘਾਲਯੋ ਘਮਸਾਨ। ਮਾਰੇ ਸਯਦ ਮੁਗਲ ਪਠਾਨ।10।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਜੀ ਢੱਡ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਜੀ ਰਬਾਬ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਤਾਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਢਾਡੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਢਾਢੀ (ਢਾਡੀ) ਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਤੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਜੀ ਦੀ ਢੱਡ ਤੇ ਰਬਾਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ‘ਵਾਰ’ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਢਾਡੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਗੁਰੂ ਦਰ ਤੋਂ ਦਿਵਾਇਆ ਅਤੇ “ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਜੀ ਤੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਐਨੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਵਾਰਾਂ ਰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਗਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਢਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਿਵੇਂ ਨਿਵਾਜਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਸੁਨਿ ਅਬਦੁਲ ਢਾਢੀ ਚਲਿ ਆਯੋ। ਭਏ ਸੁਭਟ ਤਿਨ ਕੋ ਜਸੁ ਗਾਯੋ।
ਜਿਸ ਕੇ ਸੁਨਤਿ ਬੀਰ ਰਸ ਜਾਗੇ।ਕਾਇਰ ਸੋ ਪਿ ਲਰੇ ਨਹਿਂ ਭਾਗੇ।30।
ਨਿਜ ਸੁਭਟਾਨਿ ਸੁਨਾਵਨਿ ਕਾਰਨ। ਕਰਹਿ ਜੰਗ ਜੈਸੇ ਬਡ ਦਾਰੁਨ।
ਅਬਿਦੁਲ ਕੋ ਚਾਕਰ ਕਰਿ ਰਾਖਯੋ। ਦਰਬ ਦਿਵਾਇ ਮਸੰਦਨਿ ਪਾਖਯ।31।
ਬਲੀ ਤਰੰਗ ਦਿਯੋ ਹਿਤ ਚਰਿਬੇ। ਸੁਭਟਨਿ ਵਾਰਿ ਸੁਨਾਵਨਿ ਕਰਿਬੇ।
ਇਮਿ ਦਿਨ ਪ੍ਰਤਿ ਗੁਰੂ ਸੈਨ ਸਕੇਲੇ। ਸੰਗਤਿ ਗਨ ਪਹੁਂਚਹਿ ਕਰਿ ਮੇਲੇ।32॥

ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਢਾਡੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਢਾਡੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ “ਢਡ (ਢਢ) ਵਜਾ ਕੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਯਸ ਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ”।

‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਵੀ ਢਾਢੀ (ਢਾਡੀ) ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਢਢ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਬੀਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਚਾਰ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਗਾਉਂਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਕਥਾ ਗਾਉਂਦੇ ਤੇ ਵਾਰਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਢਾਡੀ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕੀਰਤ ਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਢਾਡੀ ਸ਼ਬਦ ਢਢ + ਆ, ਗੁਣ+ਈ ਪ੍ਰਤੇ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।

ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਢਾਡੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਕ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਜ ‘ਢਢ” (ਢੱਡ) ਨੂੰ ਇਕ ਖਾਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਜਾਉਣ ਅਤੇ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਜਾਂ ਅੰਨ ਦਾਤੇ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗਾਉਣੀ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਰਤਵ ਹੈ। ਢਢ (ਢੱਡ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਰੰਗੀ ਦਾ ਵਜਾਉਣਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੰਗੀ ਹੀ ਤਾਲ ਨੂੰ ਸੁਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰ ਦੇ ਮਨੋਨੀਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਢਾਡੀ ਸਨ। ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਤੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਜੀ ਦੋਵੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਢਾਡੀ ਸਨ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਸੇਰੇ ਭਰਾ ਸਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਉਸਤਤਮਈ ਛੰਦ ਗਾਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾਲ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤ-ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਪਰਤ ਜਾਣ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।

ਡਾ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੰਦੋਹਲ ਦੀ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਨੱਥ ਮੱਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਯੁੱਧਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਨਾਂਦੇੜ ਤਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਵੇਲੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ‘ਅਮਰਨਾਮਾ' ਨਾਂ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਕ-ਅੱਧ ਸਾਲ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

‘ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ’ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ 1642 ਈ. ਵਿਚ ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਬਾਬਕ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਗਾਇਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਨੱਥ ਮੱਲ ਤੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ :

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਬਦੁਲਾ ਤਬੈ ਬੁਲਾਯੋ। ਕਰੋ ਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰੀ ਮੁਖੋ ਅਲਾਯੋ ॥520॥
ਅਬਦੁਲ ਨਥੇ ਕ੍ਰਿਤ ਸਵਾਰੀ ।ਬਾਬਕ ਸੁਤ ਸੋਂ ਮਿਲਿ ਹਿਤਕਾਰੀ ॥
ਅਬਦੁਲਾ ਢਾਡੀ ਵਾਰ ਲਗਾਵੈ।ਘਨੋ ਮਦੁ ਮਨ ਭੀਤਰਿ ਪਾਵੈ ॥524॥7

ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਰਬਾਬੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਭਾਈ ਸਜਾਦਾ ਤੇ ਭਾਈ ਰਜਾਦਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਭਾਈ ਸਤਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਭਾਈ ਕਾਲੂ, ਭਾਈ ਮਾਮੂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਭਾਈ ਮੁੰਦਾ, ਭਾਈ ਅਮੀਰ, ਭਾਈ ਹਾਕੋ ਆਦਿ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਭਾਈ ਹਾਕੋ ਦੇ ਬੇਟੇ ਭਾਈ ਗਾਮ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗਾਮ ਦੇ ਤਾਏ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਭਾਈ ਵਸਾਵਾ ਭਾਈ ਵਧਾਵਾ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਰਬਾਬੀ ਸਨ।

ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਢਾਡੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਮੀਰ ਛਬੀਲਾ (ਮੀਰ ਮੁਸ਼ਕੀ) ਜੀ ਹੋਏ। ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਭਾਈ ਮੀਰ ਛਬੀਲਾ ਜੀ ਵੀ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਖਾਕਾ, ਰੇਖਾਚਿੱਤਰ ਬਹੁਤ ਯਥਾਰਥਕ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਸਨ।

ਮੀਰ ਮੁਸ਼ਕੀ ਇਕ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂਦੀਦਾਰਿਆਂ ਲਈ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਬੀ ਨੂੰ ਸਿੱਜਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਅਰ ਕਹੇ, ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗ਼ਲੇ ਨਾਲ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, ‘ਮੀਰ ਜਾਦੇ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ, ਸਾਡੀ ਛਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਖੂਬ ਸਮੋਇਆ ਹੈ। ਜਾ! ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਢਾਡੀ ਏਂ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਤੇਰਾ ਨਾਂ ਮੀਰ ਛਬੀਲਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਢਾਡੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ। ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਉਸ ਮੀਰ ਦੀ ਮੀਰਾਸ ਤੋਂ ਆਨੰਦ-ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੀਰਾਤਾਂ, ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਾਲਾ-ਮਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਫਲੀਭੂਤ ਹੋਏ, ਚੁਨਾਂਚਿ, ਅੱਗੋਂ ਉਨਾਂ ਦੀ ਕੁਲ ਨੇ ਬੜੇ-ਬੜੇ ਢਾਡੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਈ ਆਤੂ, ਭਾਈ ਪਲਾਸਾ, ਆਦਿ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਬੰਸਦਾਰ ਭਾਈ ਮੁਖਤਾਰ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਮੀਰ ਛਬੀਲਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਢਾਡੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਕੁਝ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੀਰ ਮੁਸ਼ਕੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮੀਰ ਛਬੀਲਾ ਜੀ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢਾਡੀ ਸਨ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਿਸਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਗਲਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਬਾਘਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੀਹਾਂ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਢਾਡੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਗੌਰਵਮਈ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਅਰਥਾਤ ਲੱਖ ਦਰਿਆ, ਜਸ ਦਰਿਆ, ਮੌਜ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦਰਿਆ ਨੇ ਬੜਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦੁਆਰਾ, ਜਸ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਢਾਡੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਅਬਦਲ ਜਸਦਰਿਆ ਗੁਲਜਾਰਾ।ਇਹ ਢਾਡੀ ਮਿਲ ਗਾਵਹਿ ਵਾਰਾ।
ਕੌਣ ਪੁਰਸ਼ ਜੋ ਸੁਨ ਕੈ ਵਾਰ।ਸੂਰਬੀਰ ਨ ਹੋਇ ਉਦਾਰ।
ਐਸੋ ਚਢੈ ਬੀਰ ਰਸ ਤਹੈ। ਹਥ ਤੇਗ ਮੁਛ ਪਰ ਖੁਦ ਅਹੈ।
ਵਕਤ ਦੋਇ ਗੁਰ ਲਾਇ ਦੀਵਾਨ।ਵਾਰਾਂ ਰਾਗ ਸੁਨਤ ਮੁੰਦ ਠਾਨ।1

ਗੁਰੂ ਉਪਮਾ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦਰ ’ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਇਹ ਢਾਡੀ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਡਿਆਈਆਂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਦਾ ਹੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਜੇਕਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ' ਦਾ ਗਾਇਨ ਰਬਾਬੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਢਾਡੀ ਢੱਡ ਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਨਾਲ ਬੀਰਰਸੀ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਢੱਡ ਦੀ ਚੋਟ ’ਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਲੈਅ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿਚ ਬੀਰਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸੀ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਐਸੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸੰਤ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਜੋ ਕਰੁਣਾ ਰਸ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਚਰੇ ਤੇ ਬੀਰ ਰਸ ਵਿਚ ਵੀ। ਜੋ ਸ਼ਸਤਰ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਮੀਰੀ ਤੇ ਪੀਰੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੇ। ਸੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਢਾਡੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਬਿਰਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਬਿਰਤੀ ਦੀ ਇਕ ਉਦਾਹਰਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸਿੱਖ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇਕ ਵੇਰ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਔੜ ਲੱਗ ਗਈ ਤਾਂ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਪਾਈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਕ ਢਾਡੀ ਬਾਬਾ ਬਾਘਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ ਕਰਨ ਜੋ ਕੁਝ ਬੂੰਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਜਾਣ। ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਹ ਅਰਜੋਈ ਲਈ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਵੜ ਗਏ ਅਤੇ ਲੱਗੇ ਅਰਦਾਸਾਂ, ਜੋਦੜੀਆਂ ਕਰਨ:

ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਭੇਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਬੂੰਦ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਸੁਣੀ ਗਈ, ਚੜਲ-ਚੜ੍ਹਲ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਨ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਲੈ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬਾਘਾ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਆਏ, ਅਤੇ ਜਾਂਦੀ ਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਈ ਪਿੰਡ ਇਨਾਮ ਦੇਣ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਪਟਾ ਵੀ ਅਤਾ ਕਰ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਰਾਗੀਆਂ, ਰਬਾਬੀਆਂ, ਢਾਡੀਆਂ ਦੀ ਅਕਸਰ ਹੌਂਸਲਾ-ਅਫਜ਼ਾਈ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦਿਨ-ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋਹਫਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

‘ਪੰਜਾਬ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਾਡੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਢਾਡੀਆਂ ਦੀ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਵਿਚ ਢਾਡੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸੁਣਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜੋਸ਼ ਭਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਢਾਡੀ ਸੰਸਥਾ ਜਾਰੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਢਾਡੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ-- ਬਾਬਾ ਬਾਹੂ, ਮੋਦਨ ਢਾਡੀ, ਮੌਲਾ ਬਖਸ਼ ਆਦਿ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਨੇ ਅਨੇਕ ਢਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਕੜਤੋੜ, ਭਾਈ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭੀਲਾ, ਭਾਈ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਘੁਕੇਵਾਲੀਆ, ਭਾਈ ਨਰਵੈਰ ਪਾਲ, ਭਾਈ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ।

ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗਿ. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਦਿਲਬਰ, ਈਦੂ ਖਾਨ, ਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਲਚਕਾਣੀ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਢਾਡੀ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ।

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਇਸ ਅਮੀਰ ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਇਕ ਢਾਡੀ ਕਾਲਜ ਖੋਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਉੱਦਮ ਹੈ, ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਘੇ ਢਾਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ।