ਹਉਮੈਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਭੇਦ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਅਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਹਉਮੈਂ ਹੈ ਉਦੋਂ ਤਕ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਤੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਦੀਰਘ ਰੋਗ’ ਆਖਿਆ ਹੈ:

ਹਉਮੈ ਦੀਰਘ ਰੋਗੁ ਹੈ ਦਾਰੂ ਭੀ ਇਸੁ ਮਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 466)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਉਮੈਂ ਦੀਰਘ ਰੋਗ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਦਾਰੂ ਭਾਵ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਉਸ ਸਾਧਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ:

ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ ਜੇ ਆਪਣੀ ਤਾ ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਕਮਾਹਿ॥
ਨਾਨਕੁ ਕਹੈ ਸੁਣਹੁ ਜਨਹੁ ਇਤੁ ਸੰਜਮਿ ਦੁਖ ਜਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 466)

ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਨਵਿਰਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਭਾਵ ‘ਸੇਵਾ’ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੇਵਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਮ ਵੀ ਹੈ:

ਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰ॥
ਹਉਮੈ ਮਾਰੇ ਕਰਣੀ ਸਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 223)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਅਹਿਮ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੇਵਾ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਭਾਵਾਰਥ ਸਰੀਰਕ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਮ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਸੇਵਾ ਤਨ, ਮਨ, ਧਨ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤਨ, ਮਨ, ਧਨ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ 1. ਨਾਮ ਜਪੋ, 2. ਕਿਰਤ ਕਰੋ, 3. ਵੰਡ ਛਕੋ।

ਇੰਝ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ ਜਪੋ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ- ਮਨ ਦੀ ਸੇਵਾ; ਕਿਰਤ ਕਰੋ ਤੋਂ ਤਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕੋ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਧਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਹੈ ਕਿ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਹਉਮੈਂ ਤੋਂ ਨਵਿਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਮਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਭਾਵ ਗੁਰ-ਮੰਤਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਕੀਤੀ ਤਨ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹਉਮੈਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦੀ ਬਜਾਇ ਹਉਮੈਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਬਣ ਖਲੋਂਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਨ, ਮਨ, ਧਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਉਮੈਂ ਰਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਰਨੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸਾਨੂੰ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ॥
ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਬਾਹ ਲੁਡਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 26)

ਸੇਵਾ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਖਾਲਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਖਾਲਕ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਖਲਕਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਖਲਕਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਖਾਲਕ ਨੂੰ ਖਲਕਤ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਪੂਰਨ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲਵੇ। ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਮਨ ਕਰ ਕੇ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਾ ਤਾਂ ਹਉਮੈਂ ਆਵੇਗੀ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਹਉਮੈਂ ਕਰ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਕਾਰ ਹੀ ਸਤਾਉਣਗੇ:

ਖਾਲਿਕੁ ਖਲਕ ਖਲਕ ਮਹਿ ਖਾਲਿਕੁ ਪੂਰਿ ਰਹਿਓ ਸ੍ਰਬ ਠਾਂਈ॥(ਪੰਨਾ 1350)

ਫਰੀਦਾ ਖਾਲਕੁ ਖਲਕ ਮਹਿ ਖਲਕ ਵਸੈ ਰਬ ਮਾਹਿ॥
ਮੰਦਾ ਕਿਸ ਨੋ ਆਖੀਐ ਜਾਂ ਤਿਸੁ ਬਿਨੁ ਕੋਈ ਨਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1381)

ਹਉਮੈਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰੇ ਲਈ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਾਣੇ, ਹੁਕਮ, ਰਜ਼ਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਭੂ-ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ‘ਸਚਿਆਰ’ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ:

ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ॥
ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1)

ਤਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਸਭ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਕਮਾਵਾ ਤਿਨ ਕੀ ਕਾਰ ਸਰੀਰੁ ਪਵਿਤੁ ਹੋਇ॥
ਪਖਾ ਪਾਣੀ ਪੀਸਿ ਬਿਗਸਾ ਪੈਰ ਧੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 518)

ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਜੀਵ ਤਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਖਾਲਕ ਦੀ ਖਲਕਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਥਾਇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਵਿਣੁ ਸੇਵਾ ਧ੍ਰਿਗੁ ਹਥ ਪੈਰ ਹੋਰ ਨਿਹਫਲ ਕਰਣੀ। (ਵਾਰ 27:10)

ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਿੱਥੇ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਧ੍ਰਿਗ ਭਾਵ ਲਾਹਨਤ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ ਉੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਜਨਮ ਵੀ ਧ੍ਰਿਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਆਉਣਾ ਜਾਂ ਨਾ ਆਉਣਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਿਰੰਜਨ ਸਰੂਪ ਖਿਆਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਐਸੀ ਸੇਵਾ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਉਦਾਸ’ ਰਹਿਣਾ ਸਿਖਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਲਾਹ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ:

ਸੇਵਾ ਕਰੰਜਨ ਸਰਬਾਤਮ ਨਿਰੰਜਨ ਭਏ,
ਮਾਇਆ ਮੈ ਉਦਾਸ, ਕਲਿਮਲ ਨਿਰਮਲ ਹੈ॥295॥ (ਕਬਿੱਤ ਸਵੱਯੇ)

ਜੇਕਰ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਜੀਵ ਦੁਬਿਧਾ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਬਿਧਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤਿ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੰਦੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤਨ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਰਵਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਐਸੇ ਵਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖ ਦੀ ਪਦਵੀ ਕਿਸੇ ਹੀਲੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ:

ਸੇਵਾ ਗੁਰ ਗਿਆਨ ਧਿਆਨ ਤਜੈ, ਭਜੈ ਦੁਬਿਧਾ ਕਉ,
ਸੰਗਤਿ ਮੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਦਵੀ ਨ ਪਾਵਈ॥412॥ (ਕਬਿੱਤ ਸਵੱਯੇ)

ਅਜਿਹੇ ਜੀਵਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਕਬੀਰ ਜਾ ਘਰ ਸਾਧ ਨ ਸੇਵੀਅਹਿ ਹਰਿ ਕੀ ਸੇਵਾ ਨਾਹਿ॥
ਤੇ ਘਰ ਮਰਹਟ ਸਾਰਖੇ ਭੂਤ ਬਸਹਿ ਤਿਨ ਮਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1374)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਤਪਾਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਤਪ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਐਸਾ ਤਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮਾਂ-ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਰੋਗ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚਿੰਬੜੀ ਹੋਈ ਮੈਲ ਉਤਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ‘ਤਪ’ ਦੀ ਇਹ ਵਡਿਆਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਚਿਆਰ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗੁਆਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ‘ਤਪ’ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰਤਾਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ। ਐਸੇ ਅਨੇਕਾਂ ਉਦਾਹਰਨ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਗੁਰ ਸੇਵਾ ਤਪਾਂ ਸਿਰਿ ਤਪੁ ਸਾਰੁ॥
ਹਰਿ ਜੀਉ ਮਨਿ ਵਸੈ ਸਭ ਦੂਖ ਵਿਸਾਰਣਹਾਰੁ॥
ਦਰਿ ਸਾਚੈ ਦੀਸੈ ਸਚਿਆਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 423)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਚਿਆਰ-ਜਨਾਂ ਨੇ ਜੋ ‘ਤਪ’ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ‘ਤਪ’ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਸਾਰੀ ਲੋਕਾਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਆ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਗਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਮੁੱਚਾ ਸੰਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਧਨ ਕਰ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਕਮਾਵਾ ਤਿਨ ਕੀ ਕਾਰ ਸਰੀਰੁ ਪਵਿਤੁ ਹੋਇ॥
ਪਖਾ ਪਾਣੀ ਪੀਸਿ ਬਿਗਸਾ ਪੈਰ ਧੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 518)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਤਾਂ ਹੀ ਸਫਲ ਹੈ ਜਿਸ ਸੇਵਾ ’ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਮਨ ਮੰਨ ਜਾਵੇ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਮਨ ਜੇਕਰ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ’ਤੇ ਮੰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹਉਮੈਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਸਦਾ ਲਈ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਸਾ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸਫਲ ਹੈ ਜਿਤੁ ਸਤਿਗੁਰ ਕਾ ਮਨੁ ਮੰਨੇ॥
ਜਾ ਸਤਿਗੁਰ ਕਾ ਮਨੁ ਮੰਨਿਆ ਤਾ ਪਾਪ ਕਸੰਮਲ ਭੰਨੇ॥ (ਪੰਨਾ 314)

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਸਾਧ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਸਾਧ ਸੇਵਾ ਵਡਭਾਗੀ ਪਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 283)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ (ਤਨ, ਮਨ ਤੇ ਧਨ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕੋਈ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਵਿਆਪਦਾ। ਇਹ ਦੁਖ ਆਤਮਿਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਵੀ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਮਾਈ ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਦਾਰੂ ਹੈ:

ਸਰਬ ਰੋਗ ਕਾ ਅਉਖਦੁ ਨਾਮੁ॥ (ਪੰਨਾ 274)

ਕਈ ਵਾਰ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਦੇ ਰੋਗ ਮਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਹੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਨੇਕਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਮੂਰਖਪੁਣਾ ਤੇ ਅਮੋੜਪਨ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਪਿਆਰੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਰੋੜਾਂ ਪਾਪ ਲਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕੀਮਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੇਵਾ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਮਾਈ ਰੂਪੀ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਮਿਟੀ ਤਿਆਸ ਅਗਿਆਨ ਅੰਧੇਰੇ॥
ਸਾਧ ਸੇਵਾ ਅਘ ਕਟੇ ਘਨੇਰੇ॥1॥
ਸੂਖ ਸਹਜ ਆਨੰਦੁ ਘਨਾ॥
ਗੁਰ ਸੇਵਾ ਤੇ ਭਏ ਮਨ ਨਿਰਮਲ ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਸੁਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 387)

ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ’ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਭਾਵ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੱਖੇ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਸੇਵਾ ਹੈ:

ਸੇਵਾ ਕਰਤ ਹੋਇ ਨਿਹਕਾਮੀ॥
ਤਿਸ ਕਉ ਹੋਤ ਪਰਾਪਤਿ ਸੁਆਮੀ॥ (ਪੰਨਾ 286)

ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਸੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬਹੁਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਇਵਜ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ, ਜਿਵੇਂ ਪਦਾਰਥ, ਸੁਖ ਆਦਿ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਸੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀ:

ਸੇਵਾ ਥੋਰੀ ਮਾਗਨੁ ਬਹੁਤਾ॥
ਮਹਲੁ ਨ ਪਾਵੈ ਕਹਤੋ ਪਹੁਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 738)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਲ ਅਰਥ ਵਿਚ ਜੋ ਸੇਵਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਦਾ ਚਾਅ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਰਿੱਧੀਆਂ- ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਪਾਸੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਗਾ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਭਾਵ ਕਿ ਉਹ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਘਾਲਣ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਤਨ, ਮਨ ਤੇ ਧਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹੀ ਸਰਵ-ਸਮਰੱਥ ਹੈ ਜੋ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਸੇਵਕ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸ਼ਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:

ਸੇਵਾ ਮੰਗੈ ਸੇਵਕੋ ਲਾਈਆਂ ਅਪੁਨੀ ਸੇਵ॥
ਸਾਧੂ ਸੰਗੁ ਮਸਕਤੇ ਤੂਠੈ ਪਾਵਾ ਦੇਵ॥
ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਵਸਗਤਿ ਸਾਹਿਬੈ ਆਪੇ ਕਰਣ ਕਰੇਵ॥
ਸਤਿਗੁਰ ਕੈ ਬਲਿਹਾਰਣੈ ਮਨਸਾ ਸਭ ਪੂਰੇਵ॥ (ਪੰਨਾ 43)

ਅਜਿਹੀ ਸੇਵਾ ਸਦਾ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਉਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਦਾ ਸੁਖੁ ਪਾਇਆ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਹਜਿ ਸਮਾਵਣਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 125)

ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੇਵਾ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਹੀ ਨਿਸ਼ਕਪਟ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਨਿਮਰ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਸ਼ੁੱਧ, ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਜੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਪ੍ਰਭੂ-ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ “ਵਿਚਹੁ ਆਪੁ ਗਵਾਏ” ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਫਲ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਬਲਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ਇਕ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤਿ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਦੀ ਸੰਗਤਿ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

ਦੂਜੀ ਸੇਵਾ ਜੀਵਨੁ ਬਿਰਥਾ॥
ਕਛੂ ਨ ਹੋਈ ਹੈ ਪੂਰਨ ਅਰਥਾ॥
ਮਾਣਸ ਸੇਵਾ ਖਰੀ ਦੁਹੇਲੀ॥
ਸਾਧ ਕੀ ਸੇਵਾ ਸਦਾ ਸੁਹੇਲੀ॥ (ਪੰਨਾ 1182)

ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਮਨ ਟਿਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਗੁਰੂ ਆਪ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਦਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਜੀਵ ਤੋਂ ਇਹ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਅੰਤਰਿ ਅਗਨਿ ਨ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਬੂਝੈ ਬਾਹਰਿ ਪੂਅਰ ਤਾਪੈ॥
ਗੁਰ ਸੇਵਾ ਬਿਨੁ ਭਗਤਿ ਨ ਹੋਵੀ ਕਿਉ ਕਰਿ ਚੀਨਸਿ ਆਪੈ॥ (ਪੰਨਾ 1013)

ਗੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਮਨ ਤੇ ਤਨ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਠਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਹੋਈ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਤਾਂ ਬੜੀ ਔਖੀ ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਦਾ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਭਵਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉਤਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਨਾਮ ਹੈ ਉੱਥੋਂ ਹਉਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕੂਚ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਹੀ ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਬਿਬੇਕ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਦਾਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵ ਨਿੱਜ ਘਰ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵ “ਹਉਮੈ ਜਾਈ ਤਾ ਕੰਤ ਸਮਾਈ” ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਗੁਰ ਪੀਰਾਂ ਕੀ ਚਾਕਰੀ ਮਹਾਂ ਕਰੜੀ ਸੁਖ ਸਾਰੁ॥
ਨਦਰਿ ਕਰੇ ਜਿਸੁ ਆਪਣੀ ਤਿਸੁ ਲਾਏ ਹੇਤ ਪਿਆਰੁ॥
ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵੈ ਲਗਿਆ ਭਉਜਲੁ ਤਰੈ ਸੰਸਾਰੁ॥
ਮਨ ਚਿੰਦਿਆ ਫਲੁ ਪਾਇਸੀ ਅੰਤਰਿ ਬਿਬੇਕ ਬੀਚਾਰੁ॥
ਨਾਨਕ ਸਤਿਗੁਰਿ ਮਿਲਿਐ ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਈਐ ਸਭੁ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਣਹਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1422)

ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਹਰਿ ਕੀ ਤੁਮ ਸੇਵਾ ਕਰਹੁ ਦੂਜੀ ਸੇਵਾ ਕਰਹੁ ਨ ਕੋਇ ਜੀ॥
ਹਰਿ ਕੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਮਨਹੁ ਚਿੰਦਿਆ ਫਲੁ ਪਾਈਐ ਦੂਜੀ ਸੇਵਾ ਜਨਮੁ ਬਿਰਥਾ ਜਾਇ ਜੀ॥ (ਪੰਨਾ 490)

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤਨ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ-ਚੁਫੇਰੇ ਨੂੰ ਸਵਾਰਦੇ ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਪੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹਉਮੈਂ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕਰ ਸਕੀਏ। ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਿਆਂ ਹੀ ਸਾਡੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹਨ, ਸਫਲ ਹਨ।