ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਸੀਂ ਹੋਰਨਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਬਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਕੋ੍ਰਧ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੱਲ ਆਪਨੇ ਆਪ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਦ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭੀ ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਇਸ ਪਰ ਇਕ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਵਾਕ ਹੈ ਕਿ: “ਕਾਲਕੂਟ ਅਰ ਕ੍ਰੋਧ ਮੈਂ ਵਡੋ ਅੰਤਰੋ ਆਹਿ। ਕੋ੍ਧ ਨਿਜ ਮਾਨਸ ਕੋ ਦਹੇ, ਵਿਖ ਨ ਸੁਆਸੈ ਦਾਹ”। ਇਸ ਬਚਨ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕੋ੍ਰਧ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਭੇਦ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਖ ਦਾ ਇਹ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦੀ, ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਤੇ ਜੋ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦੀ ਹੈ॥

ਕਿੰਤੂ ਕੋ੍ਧ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇ ਇਹ ਆਸਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੈਸਾ ਕਿ ਅਗਨੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਕੜੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਲ ਫੂਕ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋ੍ਧ ਭੀ ਜਿਸ ਪੁਰਖ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਸੋ ਉਸੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਇਹ ਭੀ ਹੈ ਜੋ ਅਪਨੇ ਆਸਰੇ ਤੇ ਭਿੰਨ ਭੀ, ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਸਾੜ ਕੇ ਸੱਤਿਅਨਾਸ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੋ੍ਧ ਭੀ ਕੋ੍ਧੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸਮੀਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈ॥

ਜਿਸ ਸਮਯ ਇਹ ਕੋ੍ਰਧ ਪੁਰਖ ਦੇ ਰਿਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਗ ਕੇ ਅਪਨੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਜੱਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਪਲਟ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜੈਸਾ ਕਿ ਮੱਥੇ ਪਰ ਵੱਟ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਲਾਲੀ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਪਰ ਸੁਰਖੀ ਆਇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਾਸ ਦਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਤਾ ਅਰ ਬੋਲ ਵਿਚ ਘਬਰਾਹਟ ਅਰ ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਮਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਰਤਾਪ ਨਾਲ ਪੁਰਖ, ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪੋਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਿਰਦਯ ਹੋ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੋਈ ਕਸਾਈ ਹੱਥ ਵਿਚ ਛੁਰੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਢ ਸਿੱਟਦਾ ਹੈ॥

ਫੇਰ ਜਿਸ ਸਮ੍ਯ ਇਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅੰਤਹਕਰਨ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਦ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣ ਇਸੇ ਤੇ ਦੂਰ ਹੋਇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੈਸਾ ਕਿ ਇਕ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ “ਕੋ੍ਰਧ ਜਬੇ ਕਰ ਮੈਂ ਧਰੇ ਚੰਦ੍ਰਹਾਸ ਬਲਧਾਰ। ਸਤ ਅਸੱਤ੍ਯ ਅਪਰ ਗ੍ਰਹ ਭਾਵਨ ਮੁਏ ਨਿਹਾਰ” ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮਯ ਕੋ੍ Articles - ਲੇਖਧ ਅਪਨੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਤੇਗ ਪਕੜਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੇ ਪ੍ਯਾਰੀ ਸੱਤ ਬੋਲਨਾ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਮਾਲ ਨੂੰ ਨਾ ਛੇੜਨਾ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਸਕੀਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋ੍ਰਧ ਦੇ ਆਉਨੇ ਕਰਕੇ ਇਕ ਭੀ ਅੱਛਾ ਗੁਣ ਠਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ॥

ਭਾਈ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਭਾਈ ਇਸ ਕੋ੍ਰਧ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਾਤਾ ਦੀ ਗਰਦਨ ਛੁਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕੋ੍ਧ ਹੀ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕਟਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਅਸੱਤ ਅਤੇ ਭਲੇ ਬੁਰੇ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੁਭਾਵਕ ਧਰਮ ਹੈ, ਸੋ ਇਸ ਕੋ੍ਰਧ ਦੀ ਅੰਧੇਰੀ ਆਉਨ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੀ ਕਾਲੀ ਬੋਲੀ ਅੰਧੇਰੀ ਦੇ ਆਉਨ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਨਿਰਮਲਤਾ ਆਦਿਕ ਗੁਣ ਆਪੇ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ॥

ਕੋ੍ਰਧ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਜੇ ਕਰਕੇ ਕਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪੁਸਤਕ ਬਨ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਹਰ ਇਕ ਪਾਠਕ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੂੰ ਜਾਨਦਾ ਹੈ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਅੱਗੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਉਪਾਇ ਦੇਵਾਂਗੇ॥ (ਖਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਾਹੌਰ, 11 ਸਤੰਬਰ, 1896, ਪੰਨਾ 3)

ਕਰੋਧ ਦਾ ਦਾਰੂ

ਜਦ ਅਸੀਂ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬੁਝਾਨਾ ਚਾਹੀਏ ਤਦੋਂ ਸਗੋਂ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਭੀ ਦੁਗਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਅਸੀਂ ਕਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕਰੋਧ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟਾਉਨਾ ਚਾਹੀਏ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਭੀ ਦੂਨਾ ਭਾਂਬੜ ਮੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਨ ਨਾਲ ਏਹੋ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਗਨੀ ਜਲ ਨਾਲ ਹੀ ਬੁਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੋਧ ਦੀ ਅਗਨੀ ਬੁਝਾਉਨ ਵਾਸਤੇ ਭੀ ਖਿਮਾ ਦੇ ਜਲ ਥੀਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ। ਖਿਮਾ ਕਰਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਲੱਜਿਆ, ਬਚਨਾਂ ਵਿਚ ਨਿਮ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਹਿਰਦ੍ਯ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੱਛੇ ਗੁਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਗੁਣ ਭੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੈਸਾ ਕਿ ਬਿਪਤਾ ਬਨੀ ਵਿਚ ਧੀਰਜ ਦਾ ਧਾਰਨਾ, ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦਾ ਦਿਖਾਉਣਾ, ਬਚਨਾਂ ਵਿਚ ਚਤਰਾਈ ਅਤੇ ਕਰੋਧ ਉਦੇ ਹੋਏ ਵਿਚ ਖਿਮਾ ਦਾ ਧਾਰਨ। ਇਸ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਰੋਧ ਦੇ ਮਾਰਨੇ ਨੂੰ ਖਿਮਾ ਹੀ ਇਕ ਉੱਤਮ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੋਧ ਦੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨੀਚਾ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿਮਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੈਸਾ ਕਿ ਇਕ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਬਚਨ ਹੈ- “ਖਿਮਾ ਵੱਡੇ ਤੇ ਹੋਤ ਹੈ ਛੋਟੇ ਤੇ ਉਤਪਾਤ। ਕਿਆ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਘਟ ਗਿਓ ਜੇ ਭਰਿਗ ਨੇ ਮਾਰੀ ਲਾਤ।” ਇਸ ਤੇ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਰਿਗ ਕਰੋਧ ਨਾਲ ਲੱਤ ਮਾਰਨ ਕਰਕੇ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ॥

ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਣਾ ਜੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਾਈ ਖਿਮਾ ਕਰੋ। ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਫੇਰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ! ਜੇ ਉਹ ਫੇਰ ਭੀ ਵੈਰ ਕਰੇ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਫਿਰ ਭੀ ਖਿਮਾ ਕਰੋ। ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਫੇਰ ਏਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਿਮਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖੋ ਫੇਰ ਉਹ ਬੁਰਾ ਕਰਣ ਜੋਗਾ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਕਥਨ ਤੇ ਸਿੱਧ ਹੋਯਾ ਕਿ ਖਿਮਾਂ ਨੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਕਰੋਧ ਪਰ ਫਤਹਿ ਪਾਈ॥

ਪ੍ਰਬੋਧ ਚੰਦ੍ਰ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਬਬੇਕ ਨੂੰ ਖਿਮਾ ਨੇ ਏਹੋ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਕਰੋਧ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਭੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿੰਤੂ ਉਸ ਦੇ ਜਿੱਤਨੇ ਲਈ ਮੇਰੇ ਸੈਹਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ, ਜੋ ਬਾਨ ਹਨ, ਸੋਈ ਕਾਫੀ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅੱਖੀਂ ਲਾਲ ਕਰਕੇ ਤੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਕੋ੍ਧ ਦੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ ਤੇ ਤਦ ਅੱਗੋਂ ਹੱਸ ਕੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਤੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਕੋ੍ਧ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਏਗਾ॥ ਪਿਆਰੇ ਪਾਠਕੋ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਭੀ ਇਸ ਕੋ੍ਧ ਸ਼ੱਤ੍ਰੂ ਦੇ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਸ਼ੱਸਤ੍ਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਦ ਖਿਮਾਂ ਤੇ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਉ ਨਹੀਂ ਹੈ॥