ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪਰਮ-ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲਾਸਾਨੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਕਾਰਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਹੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਇਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਲਨਾਇਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ। ਤਵਾਰੀਖ਼ ਕੇਵਲ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੀ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੀ ਸਾਖਸ਼ਾਤ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥੋੜੇ ਜਿੰਨੇ ਜੂਝਾਰੂ ਤਿਆਗੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਕਰਮਨ ਦਾ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕਣ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਤਿ ਕਥਨੀ ਨਹੀਂ। ਘਸੇ-ਪਿਟੇ ਰਸਤਿਆਂ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਪੱਖੀ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਦੂਰ ਤਕ ਵੇਖਣਾ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨਾ ਇਕ ਦੂਰ- ਅੰਦੇਸ਼ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਅਤੇ ਰਹਿਬਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੈਗ਼ੰਬਰਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਆਮ ਸਥਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਚ ਜਨਮ ਨਾ ਲੈਂਦੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਨਾ ਸੀ। ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਦੀ ਹਉਮੈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਦਾ ਇਜਾਰੇਦਾਰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਮਲਕੀਅਤ ਦਾ ਸਬਕ ਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਖੁਸ਼ਕ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਹ ਪਰਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅਪਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਮ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੱਬੀ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ ਨਵੀਂ ਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਰੁਤਬਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 1704 ਈ: ਤਕ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਬਿਤਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ 1699 ਈ: ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਕੱਠ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਨ ਲਈ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਰੰਗ-ਭੇਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਕ ਨਵੀਂ ਆਦਰਸ਼ ਜਮਾਤ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। 1776 ਈ: ਦੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਦਰਜ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪੌਣੀ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਨਸ਼ਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਾਲੀ ਵੈਸਾਖੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ 80 ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇਕੱਠ ਸ਼ਾਇਦ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਇਕੱਠ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਮਜ਼੍ਹਬਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਬਰਾਦਰੀਆਂ, ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਸ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚੋਂ ਸਵਾਧੀਨਤਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਲੋਕ-ਤੰਤਰਿਕ ਢਾਂਚਾ ਇਉਂ ਉਭਰਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕੋਈ ਰੱਬੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਵਾਪਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਾਮੰਤਵਾਦੀ ਲੋਕ ਅਜਿਹਾ ਲੋਕ-ਤੰਤਰਿਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ੀ ਗੋਂਦਾਂ ਗੁੰਦਣ ਲੱਗੇ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਨਾਪਾਕ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾ ਕੇ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸਗੋਂ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਇਆ ਵੀ ਐਨਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਰਦੇ-ਪੁੱਜਦੇ ਰੋਪੜ ਦੇ ਰੰਗੜਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਹੱਥ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜੰਗ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਾਛੀਵਾੜੇ, ਰਾਏਕੋਟ, ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸੂਬਾ-ਸਰਹੰਦ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਲੜਾਈ ਲਈ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਸ 14ਵੀਂ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ 40 ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਇਕ ਸਧਾਰਨ ਢਾਬ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਸੀ ਕਿ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ ਵੀ ਫਤਿਹ ਕੀਤਾ। ਜੇਤੂ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰੀ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰੀ ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤੇ। ਇਸੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ’ਤੇ ਉਹ ਬੇਦਾਵਾ ਵੀ ਪਾੜਿਆ ਜਿਹੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੇਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬੇਮੁਖ ਹੋਏ ਇਹ 40 ਸਿੰਘ ਮਾਤਾ ਭਾਗ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਥੱਲੇ ਮਾਝੇ ’ਚੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।

ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਿਤ ਜੰਗ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ 40 ਮੀਲ ਦੂਰੋਂ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਬੇਨਤੀ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਇਹ ਲੋਕ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਭੈਭੀਤ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਠਿੰਡੇ ਪਧਾਰਣ ਲਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਠਿੰਡਾ ਉਸ ਵਕਤ ਉੱਚੇ ਟਿੱਬੇ ’ਤੇ ਬਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੱਸਿਆ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਨਗਰ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰਸਤਾ ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਸਰਸਾ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਖੇਤਰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫੌਜੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੱਖੋਂ ਬੜਾ ਅਹਿਮ ਸੀ। ਸਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਊਜੈਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਿਕਰਮਾਦਿੱਤ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਜਾ ਬਿਨੈਪਾਲ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜੈਪਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਨੰਦਪਾਲ ਨੂੰ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਫੱਤਾ ਰਾਓ ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਤਬਦੀਨ ਐਬਕ ਦਾ ਇਸ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਤਖਤ ਦੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕੋ ਇਕ ਔਰਤ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਜਦੋਂ 1236 ਈ: ਨੂੰ ਤਖਤ ਤੇ ਬੈਠੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਹੋਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਈ ਖਾਨਦਾਨਾਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੱਟੀ ਖਾਨਦਾਨ ਦੇ ਹਾਕਮ ਸਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕਸਬੇ ਨੇ ਭਟਿੰਡਾ ਜਾਂ ਬਠਿੰਡਾ ਨਾਮ ਤਹਿਤ ਉਸਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤਕ ਅਫਗਾਨਾਂ ਅਤੇ ਤੁਰਕਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਨਾ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਭੂਤ ਸਥਾਨ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ’ਤੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹਾਜੀ ਰਤਨ ਦੇ ਘਰ ਆਏ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਹਾਜੀ ਰਤਨ ਦੇ ਘਰ ਆਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪਾਕਪਟਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਰੁਕੇ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਾਜੀ ਰਤਨ ਇਕ ਨਾਮਵਰ ਸ਼ਖ਼ਸ ਅਤੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਲੋਕ-ਸੇਵਕ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਖੱਤਰੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੱਕੇ ਮਦੀਨੇ ਦੇ ਠਹਿਰਾਓ ਵੇਲੇ ਇਸਲਾਮ ਦੀਆਂ ਨਸੀਅਤਾਂ ਤੋਂ ਇੰਨਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਸਧਾਰਨ ਰਤਨ ਪਾਲ ਤੋਂ ਹਾਜੀ ਰਤਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਹਾਜੀ ਰਤਨ ਦਾ ਸਮਾਂ 9ਵੀਂ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਮੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਚੋਲਾ ਛੱਡਿਆ। 1239 ਈ: ਵਿਚ ਜਦ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਬਾਗੀ ਤੁਰਕ ਅਮੀਰਾਂ ਨੇ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕੈਦ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕੋ ਖਾਹਿਸ਼ ਜਾਹਿਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਉਸਾਰੀ ਹਾਜੀ ਰਤਨ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਲੀ ਮਸੀਤ ਵਿਚ ਜੁਮਾਂ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਵੇ। 21 ਜੂਨ ਨੂੰ ਹਾਜੀ ਰਤਨ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਖਾਤਰ ਜ਼ਾਲਮ ਅਤੇ ਆਪਹੁਦਰੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੋ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਏ ਸਨ। ਪਹਿਲਾ ਨਿਰਦਈ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਰਾਜ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਦੂਸਰਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨਾ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਉਹ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਸਤਾਏ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਸ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ ਨੀਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੀ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਵੇ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਠਹਿਰਾਓ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਲਾਚਾਰੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਓਹੀ ਕੌਮ ਜ਼ਾਲਮ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਸਿੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਜ਼ਬਤ ਵਿਚ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਪੇਸ਼ੀਨਗੋਈ ਕੀਤੀ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਲਸਾਈ ਅਤੇ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਸੋਚ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਾਈ ਡੱਲੇ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਠਹਿਰਾਓ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਠਿੰਡੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਇਕ ਹਫਤੇ ਦੀ ਠਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਦਿੱਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਅਸੂਲਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਦਾ ਵੀ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸੈਲਾਨੀ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਤਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਧਾਗੇ-ਤਵੀਤਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਕਰੀਰ ਦੇ ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਦੇਖਣ ਦਾ ਵੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘੋੜਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਅਚੰਭਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਿਸ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਸਰਬੰਸ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਧਾਗੇ-ਤਵੀਤਾਂ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ, ਜਾਤਾਂ-ਪਾਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਪੈਗ਼ਾਮ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਮੱਧਕਾਲ ਦੀ ਘਿਸੀ-ਪਿਟੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਨੂੰ ਕਿਲਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਐਨ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਸਾਲਾਨਾ ਜੋੜ-ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸੰਗਰਾਂਦਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਜਮਹੂਰੀ ਪੈਗ਼ਾਮ ਦੀ ਉਹ ਰੂਹ ਜਿਹੜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਆਮ ਦੌਰਾਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਠਾਈ ਸੀ, ਸਾਥੋਂ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਵਿੱਛੜ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵੰਡੀਆਂ ਉਨੀਆਂ ਹੀ ਗਹਿਰੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਤਾਵਲੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਹਿਮ ਹੈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਮਹੂਰੀ ਪੈਗ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ। ਕਰੀਰਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੋਰ ਲਾਏ ਜਾ ਸਕਣਗੇ ਪਰ ਖਾਲਸਾਈ ਸੋਚ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਖਾਲਸਾਈ ਮਾਰੂ ਸੋਚਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

ਮਾਨਵ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿਖਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸਾਡਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ।