ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਜੇ ਸਾਵਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਮੀਂਹ ਨਾ ਪਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਹੀ ਮਹੀਨਾ ਸੁੱਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਸਾਵਣ ਵਿਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੀਂਹ ਨਾ ਪਵੇ ਤਾਂ ਸਾਵਣ ਕਾਹਦਾ? ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿਚ ਜੋ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਅਦਭੁੱਤ ਅਤੇ ਮਾਰੂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਠੰਡ ਦਾ ਮੌਸਮ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਸੁੱਕੇ ਬੀਤਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਆਲਮੀ ਤਪਸ਼ ਵਿਚ ਵਾਧਾ, ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦਾ ਪਿਘਲਣਾ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟਾਂ ਦਾ ਅਕਸਰ ਤੁਫਾਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਨਾ ਅਤੇ ਭੁਚਾਲਾਂ ਦੀ ਦਸਤਕ ਨੇ ਸਾਡੇ ਖ਼ੌਫ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਉਂ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਾਹਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢੇ ਹਨ ਪਰ ਇਕ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਐਸੀ ਛੇੜ- ਛਾੜ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦਰੱਖਤਾਂ ਜਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਹੇਠਲਾ ਰਕਬਾ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵਣਾਂ ਥੱਲੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਰਕਬਾ 33 ਫੀਸਦੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜੰਗਲਾਂ ਅਧੀਨ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ ਕੇਵਲ 19 ਫੀਸਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਵੀ ਮਾੜੀ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਖੇਤਰਫਲ ਦਾ ਕੇਵਲ 7 ਫੀਸਦੀ ਰਕਬਾ ਦਰੱਖਤਾਂ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਵੋ ਜੰਗਲਾਂ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦਰੱਖਤ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰੱਖਤ ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਲੀਆਂ, ਪਿੱਪਲ, ਬੋਹੜ, ਤੂਤ ਅਤੇ ਖਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਜਿਵੇਂ ਜਾਮਨ, ਅੰਬ ਆਦਿ ਸੰਘਣੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਕਿਨਾਰੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਫੈਦੇ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਸਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦਰੱਖਤ ਸਾਡੇ ਮੌਸਮਾਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਗੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਫਲ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਖੁਸ਼ਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬੇਰੀਆਂ, ਕਰੀਰ, ਜੰਡ, ਕਿੱਕਰਾਂ ਅਤੇ ਡੇਲਿਆਂ ਵਰਗੇ ਬੂਟੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸਨ। ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਸਾਡੇ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਦੋਸਤਾਂ ਵਾਲਾ ਸਹਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਛੀ ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਪਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।

ਸਾਡੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਅਵਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਯੁੱਧ ਨੀਤੀ ਸਿੱਖਣ ਤਕ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨੇ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਿੱਪਲ, ਨਿੰਮ ਅਤੇ ਬੋਹੜ ਆਦਿ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਸਾਫ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਿੰਮ ਵਰਗਾ ਔਸ਼ਧੀ ਦਰੱਖਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਬੀਮਾਰ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਨਿੰਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਿੰਮੋਲੀਆਂ ਤਕ ਸਾਡੇ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ।

ਪਿਛਲੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘੋਰ ਅਨਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਰਕਬੇ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਥੱਲੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਬੇਕਿਰਕ ਹੋ ਕੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਢਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਭੁੱਲ ਗਏ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਰੁੱਖ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੰਤਾਂ, ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਬਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਨਸੀਹਤ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਜੇ ਰੋੜੇ-ਵੱਟੇ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਵੀ ਰੁੱਖ ਸਾਨੂੰ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਬਕ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਰਥਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਖੇਤ ਤਾਂ ਉਜਾੜ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਰੁੱਖ ਮੁਰੱਬੇਬੰਦੀ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹੋੜ ਨੇ ਸਾਡੇ ਟਿੱਬੇ-ਟਿੱਲੇ ਇੰਨੇ ਪੱਧਰੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਬੇਰੀਆਂ, ਫਰਮਾਂਹ, ਕਿੱਕਰਾਂ ਅਤੇ ਕਰੀਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ। ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੰਨਾਂ ’ਤੇ ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਤਰਸ ਗਏ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਦੇਖਾਂਗੇ ਬਿਜੜੇ ਦੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਲਮਕਦੇ ਘਰ? ਕਦੋਂ ਵੇਖ ਸਕਾਂਗੇ ਛੋਟੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ, ਘੁੱਗੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਥਾਈ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੇਰੀਆਂ, ਕਿੱਕਰਾਂ ’ਤੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਪਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਵੱਧ ਉਪਜ ਦੀ ਇਸੇ ਦੌੜ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਟਿੱਬੇ ਪੱਧਰੇ ਕਰ ਕੇ ਨਿੱਕੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਨਸਲਾਂ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਵੀਰ ਵਹੁਟੀਆਂ, ਘੋਗੇ ਜਿਹੜੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ਕ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਬਾਅਦ ਰੇਤੇ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਤੋਰ ਤੁਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਸਭ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਧੁਰ ਬਠਿੰਡੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤਕ ਝੋਨਾ ਲਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਹੁੰਮਸ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਦਰੱਖਤ ਖੁਸ਼ਕ ਜਲਵਾਯੂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਟਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੁਆਲੇ ਖੜੇ ਪਾਣੀ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲੱਗਣਾ ਹੀ ਮੁਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿਆਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਰੁੱਖ ਸਾਡੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰਨ ਤਕ ਦਾ ਪਰਦਾ ਢੱਕਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਮੁੱਲੀਆਂ ਨਿਆਮਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮਹੌਲ ਸਿਰਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਘਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗੇ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤੋਂ ਲਈ, ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਸੇਕਣ ਲਈ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੁਰੰਤ ਉਪਲਬਧ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖੋਗੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਲੱਕੜਾਂ ਲੱਭਿਆਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭਣੀਆਂ। ਜੇਕਰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਝਾਤੀ ਮਾਰੋਗੇ ਤਾਂ ਵੱਸੋਂ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਹੀ ਦਰੱਖਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਗੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੇ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਹੈ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਥੱਲੇ ਗੱਡੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਲੜਦੇ-ਭਿੜਦੇ ਅਕਸਰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਖੇਤੀ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਉਪਜ ਲਈ ਵਣਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਜਿਹੜਾ ਹਾਲ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਝੋਨੇ ਦੀ ਬੇਸਮਝ ਬਿਜਾਈ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਧਰਾਤਲ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਟਿਊਬਵੈਲਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਖੂਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬੜਾ ਸੌਖਿਆਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਖੂਹਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਖੁਰਾਖੋਜ ਹੀ ਮਿਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਟਿਊਬਵੈਲਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਮੱਛੀ ਮੋਟਰ’ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਖੂਹੀਆਂ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਅਤੇ ਬੋਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਹੋਰ ਡੂੰਘੇ ਹੋ ਗਏ। ਕਿੰਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੇ ਕਰਦੇ ਮਰ ਗਏ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖੂਹੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਅਹਿਤਿਆਤ ਵਜੋਂ ਖਾਸ ਹੁਕਮ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਪਰ ਹੁਕਮ ਤਾਂ ਹੁਕਮ ਸਨ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਹੀ ਆਰ-ਪਾਰ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਖੁਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਅਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਖਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋਣ।

ਅਜਿਹੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕਰ ਕੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਝੋਨੇ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਨ-ਭੰਡਾਰ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭਰਨੀ ਪਈ। ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਗੰਧਲੀ ਕਰ ਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਬੇੜੀਆਂ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਉਹ ਜਿਨਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹੜੀ ਨਾ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਖਾਜ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਫਸਲ ਦਾ ਝਾੜ-ਫੂਸ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਝੋਨਾ ਨਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਣਕ, ਸਰ੍ਹੋਂ, ਜਵਾਰ, ਬਾਜਰਾ, ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਛੋਲੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਹਨ।

ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਸੁੰਦਰ ਲਾਲ ਬਾਹੁਗੁਣਾ ਵੱਲੋਂ ਟੀਹਰੀ ਗੜਵਾਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕੱਟਣ ਲਈ ‘ਚਿਪਕੋ’ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਲੋਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਇੰਨਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਕ ਵੱਡੇ ਡੈਮ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਸ੍ਰੀ ਬਾਹੁਗੁਣਾ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਚਾਵਲ ਦੀ ਫਸਲ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੁਦ ਆਪਣੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਚ ਚਾਵਲ ਮਨਫੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਬੇਹਿਸਾਬਾ ਪਾਣੀ ਖਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਫਸਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਚਾਓ ਲਈ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਮਾਅਰਕੇ ਵਾਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਲੱਖਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਦਰੱਖਤ ਸਾਡੀ ਬੇਸਮਝੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ।

ਹੁਣ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣ ਦਾ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਅਰੰਭਿਆ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੀਚੇਵਾਲ ਵੱਲੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਵਿੱਢਿਆ ਹੈ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਸਭ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਦੇ ਵੱਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਵੀ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕਦਮ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਸਾਡੇ ਸਭ ’ਤੇ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਨਰਸਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਵੁਕ ਸਾਂਝ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਵੱਲ ਵਧੀ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੇ ਵੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਾਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਹਵਾ ਦੇ ਗੰਧਲੇਪਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਵੱਛਤਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਦੀ ਹਿੱਕ ਨੂੰ ਹਰੀ ਭਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੁਝ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਹ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਹੜੀ ਕਾਨੂੰਨ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਹਿਦਾਇਤਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਗਰੀਨ ਮਿਸ਼ਨ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਵੱਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਦਾਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਅਧੀਨ ਰਕਬੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਨਾਅਰਾ ਇਹ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਪਾਲੇ ਇਕ ਰੁੱਖ।