ਇਸ ਵਾਰੀ ਦੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ਦੇ ਸਮਾਰੋਹ ਤੇ ਧਬਲਾਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਾਲੀ ਉੱਚੀ ਹੇਕ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਜੰਮਣ ਲਈ ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਅਰਜ਼ੋਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੂਨ ਵਿਚ ਹੋਵਾਂ ਪਰ ਜੰਮਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ। ਇਸ ਗੀਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਪੰਡਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਗੋਂ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਵੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇੰਨ੍ਹਾ ਬਾਲ-ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਗ਼ੁਲਾਬ ਨਾਲ ਤਸ਼ਬੀਹ ਦੇ ਕੇ, ਪੀਰਾਂ, ਪੈਗੰਬਰਾਂ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਪੰਘੂੜਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਾਡਾ ਭਾਵੁਕ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਪਰ ਜਦ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਅਮਲ ਸੰਜੀਦਾ ਘੱਟ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਪੋਰਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਜਿਹੜੇ ਝੱਖੜ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਝੁੱਲੇ, ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਏ ਹੋਣ। ਦੂਸਰੀ ਦਹਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਹੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਖੈਬਰ ਦਰ੍ਹਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿੱਲੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਲਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਕਸ਼ਟ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਵੰਗਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧੀ ਪਰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਪਾ-ਚੱਪਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਜਿਸਮਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜ ਐਨੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਉਲਾਂਭਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਭੋਰਾ ਵੀ ਦਰਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਬਣਨ ਉਪਰੰਤ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਇਕ ਜ਼ੁਲਮ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਧਰਮ ਜਬਰੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸਦੀਆਂ ਤਕ ਕੁਰਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ, ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੀਸ ਦੇਣ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਗਾਥਾ ਅਤੇ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੇਅੰਤ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੇ 1699 ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਤੋਂ ਇਕ ਸਦੀ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸਦੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਥੰਮਿਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਕ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਮਾਨਤਾ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਕ ਲੋਕਤੰਤਰ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਮਰਾਜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਆਖੀਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਪਸਰੀਆਂ, ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਬੀੜਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਚੁੱਕਿਆ। ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰੀਆਂ। ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਅਵਾਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਅ ’ਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਵਫਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਵਕਤ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਜ਼ਹਿਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਦਸ ਲੱਖ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਐਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਪਿਛਲੀ ਪੀੜੀ ਦੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਹੋਏ ਹੱਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਦਰਦ ਨਾਲ ਕੁਰਲਾਅ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਨਦੀਆਂ, ਨਹਿਰਾਂ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਵਗਦੇ ਰਹੇ। ਕੀ ਇਹ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਝੌਲਾਪਣ ਸੀ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੁਖਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, “ਰੱਬ ਦਾ ਭਾਣਾ ਸੀ”। ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ ਪਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਇੰਝ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਕਤਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੌੜੀ ਤੱਕਣੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਇਸ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਮੁਤਾਲਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ?

ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਭੂਮੀ ਵਾਲਾ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਅਮੀਰ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ, ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਬਰਾਬਰ ਖੜਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਰਗੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਪੰਜਾਬੋਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਝੱਟ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਬਤ ਸੂਰਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਕੋਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਅਨਾਜ, ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਚੜਦੀ ਸਵੇਰ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੋਣੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਮੰਗਿਆ ਮੁੱਲ ਮਿਲਣਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ ਸਾਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ? ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਗੁਆਇਆ ਉਹ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੋਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਲੜਾਈਆਂ ’ਚੋਂ ਹੋਏ ਅਥਾਹ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ-ਸ਼ਹਿਰ ਉਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜੀ ਛਾਉਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੜਾਕੂ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਆਲਮੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਢੇਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਣੇ ਸਨ। ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਵਾਂਗ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਉਸਤਤਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਹੋਰ ਗਾਉਣੇ ਸਨ। ਛੂਕਦੇ ਝਨਾਂ, ਜਿਹਲਮ, ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਣੀ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਸੀ।

ਖੈਰ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਖ ਨਹੀਂ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਨਾ ਹੀ ਅਣਗੋਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਜੋ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਵਾਪਰਿਆ, ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ? ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਥਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਬੱਸ, ਅਸੀਂ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਸਬਕ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਲਿਆ ਸਬਕ ਸਾਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕੇਗਾ।

ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਦੀ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ? ਇਹ ਪਾਣੀ ਬੋਤਲਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਲ ਮਿਲੇਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰੂਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਪਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਅਸੀਂ ਉਸ ਰੂਹ ਨੂੰ ਦਫਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਫਿਰਨੀ ’ਤੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦਿਆਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਝੱਟ ਪਤਾ ਚੱਲ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹਾਂ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਜੰਮਘਟਾ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਦੁਆਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੀ ਕੰਨ ਪਾੜਵਾਂ ਸੰਗੀਤ ਸਭ ਨੂੰ ਕਮਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਤਲੂਨਾਂ, ਜੀਨਾਂ ਵਿਚਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋ ਜਾਂ ਬਾਹਰੋਂ। ਸਾਡਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਅਸੀਂ ਨਕਲ ਕਰ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਤੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਹੜਾ ਸਾਡਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਸੀ ਕਹਿ ਕੇ ਪਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।

ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਬਾਨ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਹਾਂ। ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮੁਖ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਮਾਖਿਓਂ ਮਿੱਠੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵਿਸਾਰਨ ਵੱਲ ਰੁੱਝੇ ਹਾਂ। ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਡੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਂ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਇਕ ਸੁਨੱਖੇ ਸਿੱਖ ਜੈਂਟਲਮੈਨ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਆਏ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਐਨੇ ਔਖੇ ਹੋ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿਉਂ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹੋ? ਜਦ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਐ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਥੋੜਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਵਾਲੇ ਲਹਿਜੇ ਵਿਚ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਇਓਂ ਥੋੜਾ ਰੋਹਬ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ”। ਅਜੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਗਵਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ’ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਹੁਤੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਵੇਖੋਗੇ। ਅਖ਼ਬਾਰ, ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਘਰੀਂ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖੋਗੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਵੇਖੋਗੇ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇਗਾ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਸ਼ਬਦ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹਨ ਉਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਹੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਉਚਾਰਨ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਛੱਬੀ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਭੁੱਲ ਜਾਣਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹੋਰ ਬਚੇਗਾ ਕੀ?

ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਕੇ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਵਿਖਾਵੇ ਵਾਲੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਕਿਰਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਮਨੂੰਵਾਦੀ ਸੋਚ ਅਧੀਨ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਕਿਰਤੀ ਦੇ ਘਰ ਪਾਈ ਫੇਰੀ ਦਾ ਅਰਥ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਾਂ। ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਇੱਥੇ ਬੇਰੋਕ ਟੋਕ ਵਧ-ਫੁੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ’ਤੇ ਵਿੱਤੋਂ ਵੱਧ ਖਰਚ ਨੇ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਬਜ਼ਟ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲੇ ਖਰਚਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਛੱਡਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵੀ ਘੱਟ ਮੁਨਾਫੇ ਵਾਲਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹੈ ਪਰ ਅੱਡੀਆਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕੀਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖਰਚਿਆਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਗੈਰ-ਸਿਹਤਮੰਦ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਕਾਰਨ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਬਹੁ-ਕੌਮੀ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੋਟਲ ਨੁਮਾ ਹਸਪਤਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਧਿਓਂ ਵੱਧ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਵਰਗੀਆਂ ਨਾ- ਮੁਰਾਦ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਆਲਮੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਝੰਡੀ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹੁਣ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਿੱਛੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣੇ ਹੋਈਆਂ ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਤਗ਼ਮਾ ਸਾਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਖਾਸਾ ਈਮਾਨਦਾਰੀ, ਸੁਹਿਰਦਤਾ, ਪ੍ਰਹੁਣਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਘਰਾਂ ’ਚੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵਡੇਰੇ ਅਕਸਰ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜੀ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਮੁਜੱਸਮਾ ਸਨ। ਜੋ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ’ਤੇ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲ ਚੜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਧੀ-ਭੈਣ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸੀ। ਬਰਾਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰਗ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਤਕ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਭਾਈਚਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਲਈ ਸਦਾਚਾਰਕ ਬੰਧਨ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸਦਾਚਾਰਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਅਖੌਤੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਜਜਮਾਨੀ ਢਾਂਚਾ ਤੋੜ ਤਾਂ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਬਦਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੀ। ਅਖੌਤੀ ਲੁਹਾਰ, ਤਰਖਾਣ, ਦਰਜ਼ੀ, ਨਾਈ, ਝਿਉਰ ਸਾਰੇ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਭਾਈਵਾਲ ਸਨ। ਛਿਮਾਹੀ ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹਿੱਸਾ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸੀ। ਨਵੀਂ ਖੇਤੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨੀ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਸੌਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਪਿੰਡੋਂ ਉਜੜ ਹੁਣ ਇਹ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮੂਲ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਸਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਿਚ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਨਾਲ ਕੱਢੇ ਤੱਤਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਮੱਕੀ, ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਰੋਟੀ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸਾਗ, ਮਾਹਾਂ, ਮੋਠਾਂ ਦੀ ਦਾਲ ਅਤੇ ਖਿਚੜੀ, ਲੱਸੀ, ਦੁੱਧ, ਮੱਖਣ ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨਿਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਚਾਹ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕਾੜਨੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਹਰ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਜਾ ਕੇ ਵੇਖੋ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਘਰ ਚਾਟੀਆਂ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਉਬਲਣੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਣ। ਇਸੇ ਚਾਟੀ ਵਿਚ ਰਿੜਕੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਸਵੇਰੇ ਲੱਸੀ ਬਣਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਪੀਣ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਤਾਜ਼ਾ ਮੱਖਣ ਆਮ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿੱਸੀ ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨਾ ਛੋਲੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਡੀਆਂ ਚਾਟੀਆਂ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਰਿਹਾ। ਖੁਰਾਕਾਂ ਵਿਚ ਬਰੈੱਡ ਅਤੇ ਪੀਣ ਲਈ ਕੋਕੇ ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਅੱਧਿਓਂ ਵੱਧ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾਇਆ ਹੈ।

ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਾਂਝੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ। ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੁਸਹਿਰੇ-ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਸਾਂਝੇ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪਿੱਪਲਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਪੇਕੇ ਆਈਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਪੀਘਾਂ ਪਾਉਣੀਆਂ ਹਨ। ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਂਝ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਗਿਫਟ ਪੈਕ ਦੇਣ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਨੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਮੇਲਿਆਂ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਰਾਮਲੀਲਾ, ਢਾਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ, ਅਲਗੋਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਤੂੰਬੀਆਂ ਵਾਲੇ ਗਾਇਕ ਅਸਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸਨ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਕਫਾਇਤ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਾਂਝੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਥੋੜਾ ਖਰਚ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਕੱਪੜੇ ਲੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰੀਕੇ ਵਿਚ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕਿਸਾਨ ਪਰਵਾਰ ਹਾੜੀ-ਸਾਉਣੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਆਬਤ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਸਮੇਟ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਮਿਲਵਰਤਨ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਾਂਝੇ ਖੂਹ, ਟਿਊਬਵੈਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਲਾਟ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਸਮੂਹਿਕ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ਲੜਾਈ ਝਗੜਿਆਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਵਿਚ ਅੱਧਿਓਂ ਵੱਧ ਮੁਕੱਦਮੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਮਲਾਟ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹਨ। ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਸਾਡੀ ਬੱਚਤ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜੇ ਦਰਿਆ ਵੰਡੇ ਜਾਣ ਦਾ ਹੇਰਵਾ ਅਜੇ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਰਹਿੰਦੇ ਢਾਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਡੈਮਾਂ ਅਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਨੇ ਨਿਗਲ ਕੇ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਕ ਨਹਿਰਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਚਲੋ! ਇਹ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭਰੇ ਵਗਦੇ ਛੇਵੇਂ ਦਰਿਆ ਨੇ ਸਾਡੀ ਰਹਿੰਦੀ ਖੂੰਹਦੀ ਮਿੱਟੀ ਪਲੀਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਬੌਖਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਮੁੰਡੇ ਇਸ ਪਾਸੇ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਸ਼ਰੀਕ ਹਨ। ਅਠ੍ਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਚੌਵੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ 65 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਹਨ। ਸਮੈਕ, ਭੁੱਕੀ ਅਤੇ ਪਤਾ ਨੀ ਹੋਰ ਕੀ-ਕੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਉਹ ਮੁੱਛ ਫੁੱਟ ਗੱਭਰੂ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਥਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਜਕੜ ਵਿਚ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੰਜ ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੋਹੰਜੋਦੜੋ ਦਾ ਮੁਕਾਮ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਇਸੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਰਚੀ ਗਈ। ਮਾਲਾਮਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮੁੱਲਵਾਨ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਉਹ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਔਖ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਰਾਹ ਦਰਸਾਇਆ, ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਵੱਡ-ਆਕਾਰੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜੂਨ 1705 ਵਿਚ ਸੱਤ ਦਿਨ ਇਲਾਹੀ ਪੈਗ਼ਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸੰਨ 1240 ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਨੂੰ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸਥਾਨਕ ਹੁਕਮਰਾਨ ਅਲਤੂਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਜੁਮਾਂ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਹਾਜੀ ਰਤਨ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਐਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਅਮੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਹੋਰ ਪੁਰਾਤਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਢਾਹ ਕੇ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇਹੋ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਡੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਸਾਡੇ ਅਮੀਰ, ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੇ ਅਤੇ ਗੌਰਵਮਈ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਣੀ ਹੈ।

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਲੜਕੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਰੀਆਂ, ਖੇਸ ਅਤੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਮੋਰ, ਗਟਾਰਾਂ, ਕਬੂਤਰਾਂ, ਘੁੱਗੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ’ਤੇ ਪਰੋਲੇ ਦੀ ਹੱਥੀਂ ਕੀਤੀ ਲਿਪਾਈ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਉਲੀਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਰਦੇ-ਪੁਜਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਜੂਹਾਂ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਬਸ! ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਐਸਾ ਵਰੋਲਾ ਵਗਿਆ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਰੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ, ਕੱਚੇ ਰੇਤੇ ਦੀਆਂ ਪਠਾਰਾਂ ਸਭ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਝੋਨਾ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਗਲਤੀ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਭਿੱਜੇ ਕੰਬਲ ਵਾਂਗ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਛੱਡੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇਗੀ। ਨਿਰਮਲ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਵਾ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਨੇ ਪਲੀਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਰੀ ਭੋਇੰ ਨੂੰ ਆਟੇ ਵਾਂਗ ਮਿੱਧ ਕੇ ਮੁਸਾਮ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਪਲ ਕੁ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਨਾਲ ਝੱਟ ਹੜ੍ਹ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਛੱਪੜ ਟੋਭੇ ਜਿਹੜੇ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਸਮੇਟ ਕੇ ਪਤਾਲ ਵਿਚ ਭੇਜਦੇ ਸਨ ਸਾਡੀ ਬੇਸਮਝੀ ਕਾਰਨ ਨਜਾਇਜ਼ ਕਬਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਚੰਗੇ ਭਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲਾਟ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।

ਭੂਗੋਲ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ ਅਸਥਿਰਤਾ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਵਪਾਰ ਜਾਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਸੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਰਾਂ ਵੀ ਇਧਰ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਲਈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਨੌਜਵਾਨ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਅਤੇ ਹੁਣ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵੱਸਣ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ। ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਵਿਚ ਅਜੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਭੂਮੀ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟੇ ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਧਨ ਦੌਲਤ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਾਣ ਵਕਤ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਤੇ ਵਿਲਕਦੇ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਬਿਹਾਰ, ਯੂ.ਪੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੇੜੇ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵੇਚ ਕੇ ਓਪਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸਸਤੀਆਂ ਖੇਤੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਖਰੀਦ ਕੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਇਕ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨੇੜਿਉਂ ਜੁੜੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਇਕਾਈ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਹਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਨਾ ਕੇਵਲ ਜੁਰਮ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਸਗੋਂ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸਵੈ ਨਿਰਭਰਤਾ ਲਈ ਖੇਤੀ ਆਧਾਰਿਤ ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਖਤਮ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਬਣਾ ਸਕਣ। ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਪਰਵਾਰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਸਿਰ ਹੋਣ। ਅੱਤਵਾਦ ਅਤੇ ਬਦਅਮਨੀ ਘੋਰ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਵਿਚ ਪਨਪਦੀ ਹੈ।

ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਧੌਂਸ ਜਮਾਉਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਬਣਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਜਿਹੜਾ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਅਜੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਹਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਪਰ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਹੁਤੀ ਵੱਸੋਂ ਗੈਰ-ਵਿਵਸਾਇਕ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਪੀੜੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪਰਵਾਰ ਘੱਟ ਪੜੇ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰਿਕ ਮਿਹਨਤ ਵਾਲੇ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਹਾਣੀ ਬਣਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਉਚੇਰੀ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਾਡੇ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਸਰਦੇ ਪੁਜਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੜਾਈ ਸਬੰਧੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਮਾਹੌਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵੱਡੀਆਂ ਮਹਿਲਨੁਮਾ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿਚ ਘੱਟ ਹੀ ਕਿਸੇ ਘਰ ਤੁਸੀਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਜਾਂ ਪੜਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮਰਾ ਵੇਖੋਗੇ। ਰੀਸੋ ਰੀਸ ਅਸੀਂ ਡਰਾਇੰਗ ਰੂਮਾਂ ਵਿਚ ਮਹਿੰਗਾ ਫਰਨੀਚਰ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗੀ ਸ਼ਰਾਬ ਤਾਂ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇਗੀ ਪਰ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਖ਼ਬਾਰ ਰਸਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੜ੍ਹਣ ਲਈ ਮਿਲਣਗੇ। ਸਾਹਿਤਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੀ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਕਮਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਹੀ ਤਸਲੀਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਮੁੜ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਹੋਰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਸਾਡੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਬਣੀ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਇਸ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਨਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਛੋਟਾ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪੰਜਾਬ ਪੰਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਜਮਨਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਜਿਹਲਮ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਉਪਜਾਊ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿਕੰਦਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅਮੀਰ ਕੀਤਾ। ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਕ ਖਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਦ ਕਦੀ ਇਧਰਲੇ ਅਤੇ ਉਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਵੈਰ ਵਿਰੋਧ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਖਾਸਾ ਹੈ।

ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਅਮੀਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਹਾਣੀ ਬਣਨਾ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਯਾਤਰੀ ਬਣਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਭੁੱਲ ਜਾਈਏ। ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨਦਾਨ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਫੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਹਵਾ ਸਾਨੂੰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਵਾਕਫ ਕਰਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਬਣ ਸਾਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਉਖਾੜਣ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੂਹੇ ਬਾਰੀਆਂ ਢੋਅ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣਾ ਸਾਡਾ ਸਭ ਦਾ ਕਰਤੱਵ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਸਭ ਲਈ ਜਾਗਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਾਗਣ ਲਈ ਹੀ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਗੋ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਜਾਗਣ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਮੱਧ ਕਾਲ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਪੁਨਰ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਲਹਿਰ ਅੱਗੋਂ ਸੋਲਵ੍ਹੀਂ-ਸਤਾਰਵ੍ਹੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ। ਹੁਣ ਜਦ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਸਾਡੀਆਂ ਬਰੂਹਾਂ ’ਤੇ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਜਾਗੋ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਵਿਅਰਥ ਕਰਨਾ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਘਾਤਕ ਸਾਬਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਘੜਨੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਘੁੱਗ ਵੱਸਦੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਪਵੇਗਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਆਫ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਕਾਲਜ ਪੜਦਿਆਂ, ਸੁਣੀਆਂ ਅਤੇ ਹੁਣ ਯਾਦ ਆਈਆਂ ਕਿਸੇ ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਬੜੀਆਂ ਢੁੱਕਵੀਆਂ ਹਨ

“ਤਦਬੀਰ ਬਣਾਈਏ ਜੇ, ਤਕਦੀਰ ਹੈ ਬਣ ਜਾਂਦੀ,
ਹੱਥ ਕਲਾ ਦਾ ਬੁਰਸ਼ ਹੋਵੇ, ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਬਣ ਜਾਂਦੀ।
ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਗੇ ਨਾ ਕੌਮ ਜਿਹੜੀ,
ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਪੈਰ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ੰਜੀਰ ਹੈ ਬਣ ਜਾਂਦੀ।”