ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ। ਗੈਰ-ਮਾਨਵੀ, ਨਿਰੰਕੁਸ਼, ਦੁਰਾਚਾਰ ਆਪਹੁਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਵਾਦ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਵਿੱਢੀ ਚੇਤਨ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਨਵੇਕਲਾ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਸੰਕਲਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਂਝ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਕੋਈ ਦਿਨ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜਾ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੋਹ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸਿਖਰ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਜਿਉਂ ਹੀ ਪੋਹ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਿਆਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ, 1704 ਈ: ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਵਕਤ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖੀ ਤਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਾਅ ਵਿਚ ਨਾ ਕੇਵਲ ਅਹਿਮ ਅਨਮੋਲ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਰੁੜ ਗਿਆ ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਛੜ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਲੱਗ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਰੋਪੜ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਮੁਖੀ ਰੰਗੜ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਮਘੇ ਹੋਏ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਭੱਠੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੇ ਭੱਠੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਚਾਲ੍ਹੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।

ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਉਸ ਅਸਾਂਵੀ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਚਾਲ੍ਹੀ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦਾ ਲਾਮ ਲਸ਼ਕਰ ਤਲਵਾਰਾਂ ਸੂਤੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਅੱਲਾ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ,

ਹਮਨੇ ਭੀ ਉਸ ਮੁਕਾਮ ਪਰ ਜਾਨਾ ਹੈ ਜਲਦ ਤਰ,
ਜਿਸ ਜਗਾ ਤੁਮ ਕੋ ਕਟਾਨੇ ਪੜੇਂਗੇ ਆਪਣੇ ਸਰ।
ਹੋਂਗੇ ਸ਼ਹੀਦ ਲੜਕੇ, ਯਿ ਬਾਕੀ ਦੋ ਪਿਸਰ,
ਰਹ ਜਾਊਂਗਾ ਅਕੇਲਾ, ਮੈਂ ਕਲ ਤਕ ਲੁਟਾ ਕੇ ਘਰ।
ਪਹਿਲੇ ਪਿਤਾ ਕਟਾਯਾ, ਅਬ ਬੇਟੇ ਕਟਾਉਂਗਾ,
ਨਾਨਕ ਕਾ ਬਾਗ ਖੂਨਿ ਜਿਗਰ ਸੇ ਖਿਲਾਊਂਗਾ।

ਉਹ ਪਲ ਦਿਲ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ ਜਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜਾਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਲੜੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹੀ ਇਕ ਲੜਾਈ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਾਕੀ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ।

ਛੋਟੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਕਿ ਚਮਕੌਰ ਨਾਉਂ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ। ਪੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਫਿਰ ਮਾਲੂਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਨਵੇਕਲਾ ਅਤੇ ਅਰਥਭਰਪੂਰ ਨਾਂ ਬਣ ਗਿਆ। ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਚਾਲ੍ਹੀ ਕੁ ਭੁੱਖੇ ਭਾਣੇ ਸਿੰਘ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਇਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਯੁੱਧ ਲੜਿਆ, ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣ ਕੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਕ ਮੁਕੱਦਸ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਚਮਕੌਰ ਦਾ ਯੁੱਧ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅਸਾਵਾਂ ਯੁੱਧ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਯੁੱਧ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਜਰਨੈਲ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਕਿਰਪਾਨ ਸਜ਼ਾ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਹੋਵੇ।

ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਸਰ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੁਲਕ, ਕੌਮ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਦਰਦ ਲਈ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ ਸੁੱਚੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਭਿੱਜੀ ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਕਵਿਤਾ ਜੇ ਕੋਈ ਲਿਖ ਸਕਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੂਫੀ ਸ਼ਾਇਰ ਹਕੀਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅੱਲਾ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਸੀ।

ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਐਸੇ ਪੂਰਨੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰੇ ਬਣੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕਾ ਸਾਡਾ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਲਈ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਗੌਰਵਮਈ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ ਚੇਤਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਾਕਿਫ ਹਾਂ? ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਮੈਂ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੰਗਤਾਂ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਥਾਂ ਥਾਂ ਲੰਗਰ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਲਈ ਦਰਜਨਾਂ ਸੇਵਾ-ਸੰਮਤੀਆਂ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲੱਬਾਂ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਰੋਕ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਦਸਮ ਪਿਤਾ, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ ਕੀ ਉਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਮਰ ਮਿਟਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਦ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਦਸ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬੱਚੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸਕੇ। ਪੰਦਰਾਂ ਫ਼ੀਸਦੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕੁ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤਾ ਦੱਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਕੇਵਲ ਤੀਹ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਪਤਾ ਸਨ। ਇਸ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਿਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਕਿਸ ਸਥਾਨ ਲਈ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਦਸ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਤੀਹ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਾਲਗ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਠੀਕ ਉੱਤਰ ਦੇ ਸਕੇ। ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਕੇਵਲ ਪੰਦਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਤੇ ਪੈਂਤੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਾਲਗ ਇਸ ਦਾ ਠੀਕ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕੇ।

ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਬੇਪਨਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬੇਹੱਦ ਸੇਵਾ ਭਾਵ ਹੈ ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸਬਕ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕੇ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਨਸੀਹਤਾਂ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ, ਖੇਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਦਿਹਾਤੀ ਵੱਸੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ਪੱਛੜੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਸੰਸਥਾਗਤ ਢਾਂਚਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਸੂਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। 1756 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਜਦ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲੋਕ ਰਾਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕੇ। ਹਰ ਪਿੰਡ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਉਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਕੁੜੀ ਮਾਰ ਰਹਿਤ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਭਰਪੂਰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਉਂਞ ਹੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿਸਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕਿਰਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੋਂ ਅਭਿੱਜ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਸਿਖਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੂਰਨਿਆਂ ਦਾ ਉਲਟ ਖੜਾ ਹੈ। ਪੁਨਰ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ।

ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਭਾਸ਼ਣ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਬੋਲਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ, ‘ਕਾਸ਼. ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਮਨ ਭਾਉਂਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਚੁਣੇ। ਇਕ ਜਮਾਤੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾ ਚੁਣਿਆ ਸੀ, “ਕਾਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ”। ਪੰਜ ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪਸਰਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਵਕਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਜੇਤੂ ਰਿਹਾ। ਭਾਵ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।

ਇਸ ਅਨਮੋਲ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਅੱਜ ਦੇ ਬੱਚੇ। ਜੇਕਰ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਪਾਠ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਅਤੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ‘ਚਮਕੌਰ’ ਨਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਾਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ। ਪਿਛਲੀ ਪੀੜੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕੌਰ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਅਕਸਰ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੱਭਦਿਆਂ ਮੈਂ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਰ ਹਿੱਸਾ ਗਾਹ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚਮਕੌਰ ਸਿੰਘ ਨਹੀਂ ਟੱਕਰਿਆ। ਦੁਖਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਅਭਿੱਜ ਹਾਂ। ਉਪਰਲੇ ਮਨੋਂ ਕੌਮ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਨਗਮੇ ਗਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਗੜੀਧਾਰੀ ਮੁੰਡੇ ਲੱਭਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦ ਗੌਰਵਮਈ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਛੇੜੀਏ ਤਾਂ ਪਾਸਾ ਵੱਟ ਕੇ ਅਗਾਂਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬੱਚੇ ਹਰ ਕੌਮ ਦਾ ਅਮੁੱਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ’ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਅਮੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਗੌਰਵਮਈ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਸਕਣ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਕੋਈ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਉਚੇਚ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈ ਸਕਣ। ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕ ਨਵੇਕਲੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦਾ ਸੈਨਿਕ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲਈ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬਘਰ ਉਸਾਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਹੁਮੰਤਵੀ ਬਾਲ-ਭਵਨ ਉਸਾਰੇ ਜਾਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਚ ਪੱਧਰੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਭਰਪੂਰ ਸਾਹਿਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕੌਮ ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਆਪ ਘੜਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਰਹੇ। ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਜਿਹੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀਆਂ ਵੰਗਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮੱਰਥ ਹਾਂ? ਕੀ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਲਗਨ ਦੇ ਦੀਪ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ? ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ ਜਾਪਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਡੁੱਲ੍ਹਿਆ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਇਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ,

ਅਬ ਇਤਨਾ ਸ਼ੋਰ ਹੈ ਕੁਛ ਭੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਤਾ,
ਵੋ ਦਿਨ ਭੀ ਥੇਂ ਕਿ ਸਿਤਾਰੋਂ ਸੇ ਬਾਤ ਕੀ ਹਮਨੇ।