ਨਾਵਲ; ਗਲਪ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਗਲਪ; ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਵਿਧਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਨਾਵਲ’ ਸ਼ਬਦ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ‘ਨੇਵੋਲਸ’ ਅਤੇ ਅਤਾਲਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ‘ਨੋਵੇਲਾ’ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ‘ਨਵਾਂ’ ਸੀ। ਸੋ, ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਨਾਵਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਸੇਠੀ), ਐਡਮੰਡ ਗੋਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਲਪੋਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਨਾਵਲ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਨਾਵਲ ਇਕ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ” ਅਤੇ (ਵਾਲਪੋਲ ਅਨੁਸਾਰ), “ਨਾਵਲ ਕਲਾ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕੁਝ ਕੁ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੈ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਲਪਿਤ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬੀਤਦੀਆਂ ਹਨ।” ਹਥਲਾ ਲੇਖ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਰਚਿਤ ਨਾਵਲ “ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ' ਵਿਚ ਦਰਜ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨਾਵਲ ਦਾ ਅਰੰਭ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਜਮਾਨ ਖਾਨ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ 1726 ਈ. ਅਤੇ 1757 ਈ. ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 1756 ਈ. ਅਬਦਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ੁਲਮ ਹੋਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਅਖੀਰ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਸਫਾਇਆ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨਾਵਲ ਦਾ ਅੰਤ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਹਮਲੇ ’ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ ਨਾਵਲ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਦੋਵੇਂ ਨਾਵਲਾਂ (ਸੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ) ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1904 ਅਤੇ 1927 ਈ. ਵਿਚ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕੋ ਭਾਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।“ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਹਰ ਵਕਤ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾਜ਼ਰ ਜਾਣਦੀ, ਧਰਮੀ ਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਓਤਪੋਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਿਖਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਧਰਮੀ ਇਸਤਰੀ ਹੈ, ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਕ ਜੁਝਾਰੂ ਯੋਧੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੁਆਰਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਡਿੱਗੇ ਮਨੋਬਲ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਨੇਕਾਂ ਕਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੁਆਰਾ ਭੈੜੀਆਂ ਤੋਂ ਭੈੜੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜੂਝਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਦਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੀ ਅਖੀਰ ਉਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ-ਦਾਤਾ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ, ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਵਾਂਗ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਵਜੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਜੂਝਦੀ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਨਿੱਜ ਦਾ ਸਵਾਰਥ ਨਹੀਂ ਝਲਕਦਾ ਬਲਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੇਕ ਰੂਹ ਦੁਆਰਾ ਵੈਰੀ ਦਾ ਵੀ ਭਲਾ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੀ ਧਰਮੀ ਬਿਰਤੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਵਿਚ ਛਿਣ ਮਾਤਰ ਵੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਅੱਗੇ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਚਿੱਤਰ ਉਲੀਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਅੱਗੇ ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਸਤਕ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਘੋਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨਾਵਲ ਦੇ 20ਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਦਰਜ ਇਕ ਗੀਤ ਤੋਂ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਦਾ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਵਿਚ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਬਹੁਤ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਮੰਜ਼ਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਗੀਤ ਦੇ ਥੱਲੇ ਫੁੱਟ ਨੋਟ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ— “ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਟੱਪੇ ਨਾਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਅੱਸੂ ਦੀ ਰਾਤ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਪਾਹਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਪੈਂਦੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਨਾਦਰ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੋ ਆਈ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਟੱਬਰ ਕਬੀਲੇ ਮਾਲ ਮ ਸਮੇਤ ਪਹਾੜੀ ਤੋਰ ਦਿੱਤੇ, ਆਪ ਰੋਟੀਆਂ ਪਕਾਉਂਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵਕਤ ਟਪਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਦ ਨਾਦਰ ਮੁੜਿਆ ਤਾਂ ਮੌਸਮ ਸਿਆਲ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜਵਾਹਰ ਮੋਹਰਾਂ ਰੁਪਏ ਰੋਲ ਕੇ ਭਾਵ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੈ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਸੀ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਭਦਾ ਪਕਾਉਣ ਜੋਗਾ। ਨਾਦਰ ਬਰਸਾਤ ਲਾਗੇ ਅਟਕ 'ਤੇ ਅੱਪੜਿਆ ਸੀ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਖੋਜੀ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਪੁਰਾਤਨ ਸੋਮਿਆਂ ’ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਬਲਕਿ ਖੁਦ ਡੂੰਘੀ ਘੋਖ, ਪੜਤਾਲ ਤੇ ਸਿਰੜ ਦੁਆਰਾ ਸਹੀ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਇਤਿਹਾਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਖੁਦ ਲੋਕਾਂ ਪਾਸ ਜਾ ਕੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਹਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ— “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੇ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜਕਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।” ਬਾਕੀ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਵੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰਹਿਣੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਕੇ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬੀਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸਫਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡਾ. ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ‘ਨਾਵਲਕਾਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ’ ਵਿਚ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਹਵਾਲਾ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ— “ਗੁਰਮੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਹਾਲਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਦਾ ਲਗਾਉ ਸਦਾ ਰੱਬ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਵਿਸਰਦੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਇਕ ਸਵਾਦ ਰਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਭੈ ਤੇ ਭਰਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਵਰਤਣ ਐਸ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੁਖੀਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੁਖੀਆਂ ’ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਲੇ ਤੇ ਉਪਕਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾ ਭਲਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਕੁਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫਲ ਦੀ ਚਾਹ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾਉ ਇਉਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਸਤਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,

ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। “Unlike Sundari and Bijay Singh, Satwant Kaur is full of historical digressions. While describing the country of Peshawar the author gives an account of its history-how Aryans came from this side. At that time it was known as Gandhara. In the time of Hiouen-Thsang, the town which was known by the name of Purshpur became Peshawar in the time of Akbar the Great. In its earlier period it was dominated by Budhism and the country was full of Bodhi Viharas and stupas. Similarly in the last chapter, the fifth invasion of Ahmad Shah Durrani and the withdrawal of the Maraths have been described.

ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਇਕ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਖੂਹ ਵਿਚ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਇਲਾਜ ਵੀ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਫਸਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾਚਾਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਉੱਪਰ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਜਬਰਦਸਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਬਲ ਵਿਖੇ ਇਕ ਖਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਖਰੀਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਬੇਗਮ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨੂੰ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਮੀਰਜ਼ਾਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕਾਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਫਾਤਿਮਾ ਦੇ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਹੇਠ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਦੋ ਹਿੰਦੂਆਂ ਪਾਸ ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ। ਉਪਰੰਤ ਪੰਜਾਬ ਜਾ ਰਹੇ ਕਾਫਿਲੇ ਵਿਚ ਲੱਗ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਪੰਥ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਭਾਗ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਨਾਵਲ ਦਾ ਅੰਤ ਸੁਖਾਂਤਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਦੀ ਬੇਗਮ ਸਾਰੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਗਾਜ਼ੀ ਉਦ ਦੀਨ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਆ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 3 ਸਾਲ (1753 ਈ. ਤੋਂ 1756 ਈ.) ਦੇ ਸਮਾਂਕਾਲ ਵਿਚ ਹਕੂਮਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸਰਹੰਦ ਦਾ ਸੂਬਾ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚਲੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਮਥੁਰਾ ਤਕ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਰਾਨੀ ਆਪਣੇ ਲੜਕੇ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।12 ਤੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘੋਖ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕ ਗੀਤ ਵੀ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਦਰਜ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਥਾਂਵਾਂ 1713 ਡਾ. ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖੋਂ ਮਜਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਆਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ— “ਕਾਫਲੇ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਜਲਾਲਾਬਾਦ, ਢੱਕੇ ਤੇ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਉਲੇਖ ਦੁਆਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ; ਉਤੇ ਚੰਦ੍ਰ ਗੁਪਤ ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂਬਲੀਆਂ ਦੇ ਡੰਕੇ ਵੱਜਣ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਖਮੀਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸਾਰੇ ਜਾਣ ਉਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪਾਏ ਹਨ। ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ (ਮਹਿਤਾ) ਅਨੁਸਾਰ, “ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਸਾਹਿਤਕ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਲਪਨਾ ਤੱਤ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਿਰਜੇ ਪਾਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਪਿਤ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲੜੀ ਨਾਲ ਗੁੰਦ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਤਵ ਵੇਲੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਠੀਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਆਈ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਸਹੀ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਸੇਧ ਦੇਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਨਰ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਾਜ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਉਦੈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।” “ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਆਗਾ ਖਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਆਸ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਕਾਬਲ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਨਵਾਬ ਹਸਨ ਖਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿੰਘਣੀ ਆਸ ਕੌਰ ਦੀ ਕਬੂਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਸਨ ਖਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।”

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਦਰਸਾਏ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਭਉ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਦੀ ਮੂਰਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਭੈ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਦੁਆਰਾ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਕਾਬਲ ਵਿਖੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਭੈ ਅਤੀਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਸਿੰਘਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਤਾਂ ਨਵਾਬ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਿੰਘ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਖੜੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਨ। ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਮੁਗ਼ਲ ਜਾਂ ਪਠਾਣ ਸਿੱਖ ਦੇ ਘਰ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਜਾਂ ਲੁੱਟ ਖੋਹ ਕਰਨਗੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੌਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਗੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹੱਟਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਚਾ ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਕਾਬਲ ਵਿਖੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤੋਤਾ ਰਾਮ ਤੇ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਰਹਰਾਸਿ ਸਾਹਿਬ, ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ, ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਬਦ ਹਜਾਰੇ ਆਦਿ ਬਾਣੀਆਂ ਲਿਖ ਕੇ ਪੋਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ' ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਿਰਦਾਰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਤਰ ਅੱਗੋਂ ਪਹਿਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਕਰਦੇ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਬਾਣੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ, ਫਾਤਿਮਾ ਕੋਲ ਗੁਪਤ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫਾਤਿਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਇਕੱਲੀ ਕਿਵੇਂ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਕਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਬਲਕਿ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਦਾ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਿਹਲਾ ਸਮਾਂ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫਾਤਿਮਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਕ ਪੰਕਤੀ ਨੇਮ ਨਾਲ ਕੰਠ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ।੯ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਫਾਤਿਮਾ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਕੰਠ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਿਸੇ ਪੀਰ ਫਕੀਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ।

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਇਤਿਹਾਸ ਪੱਧਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਆਂਕਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ... ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਸਾਬਤ ਕਰ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਉਲੀਕਿਆ ਜਾਵੇ... ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ (ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ) ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ “ਮੈਂ ਸੁੰਦਰੀ, ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ, ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਢੰਗ ਹੈ।”