ਸੰਖੇਪ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਸ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ੋਧਕਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧੀਰਜ, ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਅੱਜ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਵਿਚ।

ਭੂਮਿਕਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵੇਲੇ 1621 ਈ. ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬੜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਅਤੇ ਦਇਆ ਦੀ ਮੂਰਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਤਿਆਗ ਮੱਲ' ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ 'ਤੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖਰਾ ਉਤਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਲਕ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਾਈ ਗਈ, ਬਰਾਤ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬਰਾਤ ਨਾਲ ਹੀ ਦਰਵਾਜੇ 'ਤੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਬੱਚਾ ਨਜ਼ਰ ਪਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਤਨ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਕੱਪੜਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਹਿਨਾ ਦਿੱਤੇ। ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, “ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ... ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਲੈ ਕੇ ਦੇਣੇ ਨੇ...?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਤਾ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਜੌਹਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਪਰ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਰੱਖਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ, ਧਰਮ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭੈਅ ਰਹਿਤ ਡਟ ਕਿ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰੀ ਸੁਖਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਬਲਕਿ ਜਿਹਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਹ ਅਪਣੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਉਹ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਦੀਵੀ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। ‘ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਹਜ਼ੂਰ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਫੈਲਾਏ ਤੇ ਵਸਤਾਂ ਮੰਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਵਸਤਰ ਉਤਾਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ‘ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਜ਼ੂਰ ਆਪਣੇ ਵਸਤਰ ਉਤਾਰ ਕੇ ਇੱਕ ਡੂਮ ਨੂੰ ਦੇ ਆਏ ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਹਜ਼ੂਰ ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ ਸਵਾਲੀ ਦੇ ਮੰਗਣ ਉੱਤੇ ਆਪ ਬਿਨਾਂ ਝਿਜਕ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਇਹ ਕੌਤਕ ਵੇਖ ਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਰਦੇ ਇਹ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ‘ਗ੍ਰਿਸਤ ਵਿਚ ਉਦਾਸ' ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਵੇਗਾ। ” ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਭਲਾ ਕਿਸ ਤੋਂ ਲੁਕੀ ਹੈ? ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ‘The Philosophy of Guru Tegh Bahadur (1965) ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਅਨਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕੇ।” ਗੁਰੂ ' ਜੀ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਆਚਾਰ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੱਚ, ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਮੁੱਲ ਹਨ।

1. ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ- ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੇਲੇ ਵੀ ਡਟਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਇਆ। ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦੀ ਬਜਾਇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿਣ ਲਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹਾਸਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਔਖਿਆਈਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ:

ਰੇ ਮਨ ਰਾਮ ਸਿਉ ਕਰਿ ਪ੍ਰੀਤਿ॥
ਸ੍ਰਵਨ ਗੋਬਿੰਦ ਗੁਨੁ ਸੁਨਉ ਅਰੁ ਗਾਉ ਰਸਨਾ ਗੀਤਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 631)

ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕਠਿਨ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਧੀਰਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਰਗਰਮ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੇਲੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

2. ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ- ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਮਿਲਾਪ
ਗੁਰੂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਡਾ. ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਤੇਗ 'ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਹੈ।” ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੀ ਆੜ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਨੂੰ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ:-

ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨਿ ਰੇ ਮਨਾ ਗਿਆਨੀ ਤਾਹਿ ਬਖਾਨਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427)

ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਭੈਅ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਡਰਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਡਰਾਉਣ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਭੈਅ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮਨ ਨੂੰ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ Sikhism and Spiritual Resilience (1998) ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਲਾਭ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ੧੭ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਹੌਲ ਅਸਥਿਰ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਦਬਾਅ, ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਡਰ ਮਨ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘHuman Rights and Sikh Thought (2010) ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਧਾਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਲਾਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਧਰਮ ਲਈ ਜੀਉਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੱਚ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਜੀਵ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਸਦਾ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਪਦਾਰਥਕ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਿਨਸਨ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਸਰੀਰ ਮਿਟਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮਿਟਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ:

ਚਿੰਤਾ ਤਾ ਕੀ ਕੀਜੀਐ ਜੋ ਅਨਹੋਨੀ ਹੋਇ॥
ਇਹੁ ਮਾਰਗੁ ਸੰਸਾਰ ਕੋ ਨਾਨਕ ਥਿਰੁ ਨਹੀ ਕੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1429)

3. ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ- ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹਿੱਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠਣਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਆਪਣੀ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਖੁਦ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਸਮਰਪਣ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ।” ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਹਰਖੁ ਸੋਗੁ ਜਾ ਕੈ ਨਹੀ ਬੈਰੀ ਮੀਤ ਸਮਾਨਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427)

ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗਮੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਲਈ ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਉਦਹਾਰਨ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਮਰਪਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

4. ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਧੀਰਜ- ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ

ਵੈਰਾਗ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰੀ ਆਕਰਸ਼ਣਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਛੱਡ ਕੇ ਹੀ ਮਨ ਸੱਚ ਵੱਲ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧੀਰਜ ਔਖੇ ਵੇਲੇ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭਟਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਤੁਲਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਔਖੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰੀ ਆਕਰਸ਼ਣਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਔਖੇ ਵੇਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:

ਦੁਖੁ ਸੁਖੁ ਏ ਬਾਧੇ ਜਿਹ ਨਾਹਨਿ ਤਿਹ ਤੁਮ ਜਾਨਉ ਗਿਆਨੀ॥
ਨਾਨਕ ਮੁਕਤਿ ਤਾਹਿ ਤੁਮ ਮਾਨਉ ਇਹ ਬਿਧਿ ਕੋ ਜੋ ਪ੍ਰਾਨੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 220)

ਭਾਵ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਸਾਂਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਤੋਂ ਖਲਾਸੀ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤ ਅਪਣਾਈ ਹੈ। ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਛੱਡ ਕੇ ਸੱਚ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਥਾਨ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੈਰਾਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਿਆ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

5. ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ- ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਾਹ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਧਿਆਨ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਸੇਵਾ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਰੀਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਜਾਂ ਨਿਰਜੀਵ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਹੀ ਪੂਰਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਹੈ:

ਭਏ ਦਇਆਲ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸੰਤ ਜਨ ਤਬ ਇਹ ਬਾਤ ਬਤਾਈ॥
ਸਰਬ ਧਰਮ ਮਾਨੋ ਤਿਹ ਕੀਏ ਜਿਹ ਪ੍ਰਭ ਕੀਰਤਿ ਗਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 902)

ਭਾਵ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਦਾ ਗੀਤ ਗਾਉਣਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨੋ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਮ ਕਰ ਲਏ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇਕ ਮਾਤਰ ਸੱਚ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸੇ ਹੀ ਸੱਚ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਂਦਾ ਹੈ ਸੱਚ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।

6. ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਰਵਭੌਮ ਮੁੱਲ- ਧਾਰਮਿਕ ਵੰਡ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ

ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਸਥਾ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਧਾਰਮਿਕ ਵੰਡ, ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹੱਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਰਵਭੌਮ ਮੁੱਲ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਅੰਤਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ।

ਸਾਰ

ਇਹ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਡਰ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ. ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹਨ। ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਇਕ ਸਮੱਗਰੀਕ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ, ਧੀਰਜ, ਸਮਰਪਣ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵੰਡ, ਤਣਾਅ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹਨ।