ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਖੰਡੁ ਦੂਧਿ ਮਧੁ ਸੰਚਸਿ ਤੂ ਬਨ ਚਾਤੁਰ ਰੇ ॥

ਅਪਨਾ ਆਪੁ ਤੂ ਕਬਹੁ ਨ ਛੋਡਸਿ ਪਿਸਨ ਪ੍ਰੀਤਿ ਜਿਉ ਰੇ ॥ (ਪੰਨਾ 990)

1. ਟੀਕਾ ਫਰੀਦਕੋਟੀ, ਜਿਲਦ 3 (ਪੰਨਾ 2038):

ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ ॥ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਖੰਡ ਦੂਧ ਔ (ਮਧੁ) ਸਹਿਤ ਸੰਚੀਐ ਅਰਥਾਤ ਪਾਈਐ (ਤੂਬ) ਤੂੰਬੇ ਵਿਖੇ ਪੁਨ:ਅਤਰ (ਨਚ) ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ ਤੈਸੇ ਗ੍ਯਾਨ ਰੂਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭਗਤੀ ਰੂਪ ਖੰਡ (ਦੂਧੁ) ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਭਗਵਤ ਨਾਮ ਰੂਪ ਸਹਿਤ ਜੋ ਇਨ ਕਾ ਤਿਸ ਮਨਮੁਖ ਪਾਸ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਰੀਏ ਤੋ ਭੀ ਤਿਸ ਮੇਂ ਗੁਣੋਂ ਰੂਪ ਅਤਰ ਨਹੀਂ ਪੜੇਗਾ ਪੁਨਾ ਔਗੁਣ ਰੂਪ ਕੌੜੱਤ ਨਹੀ ਜਾਵੇਗੀ॥*

(ਅਪਨਾ ਆਪੁ) ਹੰਕਾਰ ਅਰਥਾਤ ਦੇਹੋਹੰ ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਕੋ ਕਬੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਛੋਡਤਾ (ਪਿਸਨ) ਚੁਗ਼ਲ ਜੈਸੇ ਚੁਗ਼ਲੀ ਮੈਂ ਪ੍ਰੀਤੀ ਕਰਨੀ ਨਹੀਂ ਛੋਡਤਾ ਹੈ ਵਾ (ਪਿਸਨ) ਚਿਚੁੜ ਕੀ ਜੈਸੇ ਰਕਤ ਮੈਂ ਪ੍ਰੀਤੀ ਹੋਤੀ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਵਹੁ ਰਕਤ ਚੂਸਤਾ ਹੈ ਥਣੋਂ ਕੇ ਸਾਥ ਹੀ ਰਹਿਤਾ ਹੈ ਦੂਧ ਕੋ ਨਹੀਂ ਚੂਸਤਾ ਤੈਸੇ ਤੂੰ ਸਤਿਸੰਗ ਮੈਂ ਰਹਕਰ ਗੁਣੋਂ ਕੋ ਛੋਡ ਕੇ ਔਗੁਣੋਂ ਕੋ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਤਾ ਹੈਂ॥3॥ (ਪਾਠ:- ਤੂਬ ਕੀਤਾ ਹੈ)

*ਜੈਸੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਖੰਡ ਦੂਧ (ਮਧੁ) ਸਹਿਤ ਪਾਉਨੇ ਤੇ ਤੂੰਬਾ ਮਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ ਤੈਸੇ ਮਨਮੁਖ ਸੇ ਮਨਮੁਖਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਤੀ ਹੈ।

2. ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਟੀਕਾ ਅਮੀਰ ਭੰਡਾਰ, ਸੈਚੀਂ 7 (ਪੰਨਾ 653):

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂਬੇ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਖੰਡ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਮਧੁ = ਸ਼ਹਿਤ ਇਤਿ ਆਦਿਕ
ਮਿੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਭੀ ਸੰਚਨਾ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਭੀ ਉਹ ਚਾ = ਪੁਨਾ ਅਤਰ ਵਾਂਗੂ ਸੁਗੰਧੀਦਾਰ ਭਾਵ ਮਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਯਥਾ:- ਲਉਕੀ ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਨਾਈ ॥ ਕਉਰਾਪਨੁ ਤਊ ਨ ਜਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 656)

ਹੇ ਸਾਲਸਰਾਇ! ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਹੰਕਾਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਸਨ = ਚਿੱਚੜ ਦੀ ਲਹੂ ਦੇ ਪਾਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਤੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਥਨ ਨਾਲ ਚਿੰਮੜਿਆ ਹੋਯਾ ਦੁੱਧ ਦੇ ਪਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਲਹੂ ਹੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਮੁਖ ਰੂਪ ਚਿੱਚੜ ਭਾਵੇਂ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਸੰਤਾਂ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ ਅਰੋਪਣ ਰੂਪ ਲਹੂ ਨੂੰ ਪਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਥਵਾ:- ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਾਂ ਰੂਪ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਰੂਪੀ ਲਹੂ ਦੇ ਪਾਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। (ਪਾਠ:- ਤੂਬ ਕੀਤਾ ਹੈ)

3. ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਟੀਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿ: ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸੈਂਚੀ ਛੇਵੀਂ (ਪੰਨਾ 579):

ਪ੍ਰ: – ਗੁਰਦੇਵ ਜੀਉ! ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ?

7. ਉ:- ਹੇ ਪਿਆਰੇ! ਵੇਖ, ਜਿਵੇਂ ਥਣ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿਚ (ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ) ਖੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ (ਵਰਗੀ) ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਠਾਸ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਿਵੇਂ (ਥਣ ਨੂੰ ਚੰਬੜੇ ਹੋਏ) ਚਿੱਚੜ ਦੀ (ਲਹੂ ਨਾਲ ਹੀ) ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ, ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

8. ਤਿਵੇਂ, ਹੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਤੁਰ ਡੱਡੂ! ਤੂੰ (ਭੀ) ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਉ ਕਦੇ (ਭੀ) ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ (ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਕੌਲ ਫੁੱਲ ਦੀ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਜਾਲਾ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਹੋ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ ) ॥3॥

4. ਅਰਥ ਬੋਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਭਾਗ ਚੌਥਾ (ਪੰਨਾ 1201):

ਹੇ ਜਲ ਵਿਚ (ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ) ਚਲਾਕ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ (ਡੱਡੂ! ਵੇਖ, ਥਣ ਵਿਚਲੇ) ਦੁੱਧ ਵਿਚ (ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ) ਖੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਰੂਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਜੋਇਆ ਹੈ। ਤੂੰ (ਗੰਦਗੀ ਖਾਣ ਵਾਲਾ) ਆਪਣਾ ਸੁਭਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਤੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਚਿੱਚੜ (ਪਿਸਨ) ਵਰਗੀ ਹੈ (ਜੋ ਥਣ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਦੀ ਥਾਂ ਲਹੂ ਪੀਂਦਾ ਹੈ) ॥3॥

5. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮੂਲ ਪਾਠ ਏਵਮ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਸੈਂਚੀ ਤੀਜੀ, ਡਾ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ (ਪੰਨਾ 990)

ਪਾਨੀ ਮੇਂ ਹੀ ਅਪਨੇ ਆਪਕੋ ਚਤੁਰ ਸਮਝਨੇ ਵਾਲੇ ਮੇਂਢਕ, ਤੂ ਇਸ ਬਾਤ ਕੋ ਦੇਖ ਲੇ ਕਿ ਦੂਧ ਮੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਮੀਠਾ ਸ਼ਹਿਦ ਆਦਿ ਪੜਾ ਹੋਤਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਗਾਇ ਕੇ ਥਨ ਕੋ ਲਗੀ ਹੂਈ ਚੀਚੜੀ ਦੂਧ ਨਾ ਪੀਕਰ ਰਕਤ ਚੂਸਨੇ ਮੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਗਾਏ ਰਖਤੀ ਹੈ। ਇਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੇ ਜੀਵ, ਤੂ ਅਪਨਾ ਸਵਭਾਵ ਛੋੜਕਰ ਮਲ ਪਦਾਰਥ ਖਾਤਾ ਰਹਤਾ ਹੈ ॥3॥

6. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਟੀਕ, ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਗਯਾਨੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਾਲੇ, ਸੈਂਚੀ ਛੇਵੀਂ (ਪੰਨਾ 2710):

ਭਾਵੇਂ ਤੂਬ = ਤੂੰਬੇ ਵਿਚ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਖੰਡ, ਦੁੱਧ, ਮਧੁ = ਸ਼ਹਿਤ ਸਿੰਜੀਏ ਭਾਵ ਪਾਈਏ ਤਾਂ ਵੀ ਮਿੱਠਾ ਨਚਾਤਰੁ = ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਭਾਵ ਹੰਕਾਰ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਛਡਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਕਰ ਪਿਸਨ = ਚਿੱਚੜ ਦੀ ਲਹੂ ਪੀਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (ਪਾਠ:- ਤੂਬ)

7. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਗ 6 (ਪੰਨਾ 3247):

ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਚੀਨੀ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਸਿੰਜਣ ਦੁਆਰਾ ਭੀ ਕੌੜਾ ਤੁੱਮਾ, ਅਤਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਡੱਡੂ! ਚਿੱਚੜ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਦੀ ਆਨੰਦ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜ ਦੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।

8. ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਾਠ ਦਰਪਣ, ਗਿ: ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਪੰਨਾ 511)

1. ਗਿਆਨ। 2. ਭਗਤੀ। 3. ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ। 4. ਸ਼ਹਿਦ ਪਰੇਮ। 5.ਤੂੰਬੇ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਜੋ ਜੀਵ ਹਨ ਕੌੜੇ, ਚਾਤੁਰ ਚਾ ਪੁਨਾ ਅਤਰ = ਅਤਰ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਤੇ ਮਿਠਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 6. ਹੇ ਭਾਈ! ਤੂੰ ਬਨ ਦਾ ਹੀ ਚਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਭਾਵ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। 7. ਚਿੱਚੜ ਜਾਂ ਚੁਗ਼ਲ। (ਪਾਠ:- ਤੂਬ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪਾਠ:- ਤੂ ਬਨ ਚਾਤੁਰ ਰੇ)

9. ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਪੋਥੀ, ਭਾਗ ਤੀਜਾ (ਪੰਨਾ 990):

ਅਰਥ:- ਪਾਣੀ। ਹੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਤੁਰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਡੱਡੂ, ਦੇਖ! ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਖੰਡ ਮਧੁ (ਸ਼ਹਦ) ਆਦਿ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪਿਸਨ (ਚਿੱਚੜ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਲਹੂ ਚੂਸਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ,
ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਗੰਦਗੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ।

10. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ, ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਪੋਥੀ ਸੱਤਵੀਂ (ਪੰਨਾ 363):

(ਥਣ ਦੇ) ਦੁੱਧ ਵਿਚ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਖੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ (ਵਰਗੀ) ਅੰਮ੍ਰਿਤ (ਮਿਠਾਸ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ (ਥਣ ਨੂੰ ਚੰਬੜੇ ਹੋਏ) ਚਿੱਚੜ ਦੀ (ਲਹੂ ਨਾਲ ਹੀ) ਪ੍ਰੀਤਿ ਹੈ (ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਤਿਵੇਂ ) ਹੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਤੁਰ ਡੱਡੂ! ਤੂੰ (ਭੀ) ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਉ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ (ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਕੌਲ ਫੁੱਲ ਦੀ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਜਾਲਾ ਹੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਹੋ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ ) ॥3॥

11. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ, ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ, ਪੋਥੀ ਦਸਵੀਂ (ਪੰਨਾ 145):

(ਹੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਤੁਰ ਡੱਡੂ! ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਖੰਡ, ਸ਼ਹਦ (ਵਰਗੀ ਮਿਠਾਸ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤੱਤ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਹੈ)। ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ (ਭਾਵ ਗੰਦਗੀ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਵ) ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ (ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਲਾ ਖਾਣ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ) ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਚੜ ਦੀ (ਲਹੂ ਚੂਸਣ ਨਾਲ) ਪ੍ਰੀਤਿ ਹੈ। (ਭਾਵ ਤੈਨੂੰ ਕੰਵਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸੁਗੰਧੀ ਦੀ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ) ॥3॥

ਨੋਟ:- ਉਪਰੋਕਤ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ (1) ਟੀਕਾ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ (2) ਸੰਪਰਦਾਈ ਟੀਕਾ ਅਮੀਰ ਭੰਡਾਰ (3) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਟੀਕ ਗਿ: ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ (4) ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਾਠ ਦਰਪਣ, ਗਿ: ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ (5) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ (1) ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (2) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ, ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ (3) ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ, ਗਿ: ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ (4) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮੂਲ ਪਾਠ ਏਵਮ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਡਾ: ਜੋਧ ਸਿੰਘ (5) ਅਰਥ ਬੋਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਡਾ: ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ (6) ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਟੀਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਜੀ ਗਿ: ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤ:- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਇ:ਲਿੰ:, ਇ:ਵ:

1. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਣੀ ਉਚਰਾ ਹਰਿ ਜਸੁ ਮਿਠਾ ਲਾਗੈ ਤੇਰਾ ਭਾਣਾ ਰਾਮ॥ (ਪੰਨਾ 543)

2. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਥਾ ਕਹੈ ਸਦਾ ਦਿਨੁ ਰਾਤੀ ਅਵਰਾ ਆਖਿ ਸੁਨਾਵਣਿਆ॥(ਪੰਨਾ 118)

3. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਾਇਆ ਰਹੈ ਸੁਖਾਲੀ ਬਾਜੀ ਇਹੁ ਸੰਸਾਰੋ॥ (ਪੰਨਾ 154)

4. ਪੂਰਾ ਗੁਰੁ ਅਖ´ਓ ਜਾ ਕਾ ਮੰਤ੍ਰ ॥ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਪੇਖੈ ਹੋਇ ਸੰਤ॥ (ਪੰਨਾ 287)

5. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬੂੰਦ ਸੁਹਾਨੀ ਹੀਅਰੈ ਗੁਰਿ ਮੋਹੀ ਮਨੁ ਹਰਿ ਰਸਿ ਲੀਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 1254)

6. ਬੋਲਹਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਣਿ ਰਸਨ ਰਸਾਇਆ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 688)

ਅੰਮ੍ਰਿਤ:- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਪੁਲਿੰਗ, ਬ:ਵ:

1. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਚਨ ਮਨ ਮਹਿ ਸਿੰਚਉ ਬੰਦਉ ਬਾਰ ਬਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 745)

2. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਫਲ ਤਿਨ ਜਨ ਕਉ ਲਾਗੇ ਜੋ ਬੋਲਹਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਤਾ ਹੇ॥ (ਪੰਨਾ 1051)

3. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਰਵਾਹ ਛੁਟਕੰਤ ਸਦ ਦ੍ਵਾਰਿ ਜਿਸੁ ਗਾਨ ਗੁਰ ਬਿਮਲ ਸਰ ਸੰਤ ਸਿਖ ਨਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 1401)

4. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਚਨ ਰਿਦੈ ਉਰਿ ਧਾਰੀ ਤਉ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਸੰਗੁ ਪਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 749)

5. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਗੁਣ ਸੰਤ ਬੋਲਤੇ ਸੁਣਿ ਮਨਹਿ ਪੀਲਾਵਉ॥ (ਪੰਨਾ 813)

ਅੰਮ੍ਰਿਤ:- ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਕ

1. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਾ ਰਸੁ ਵਿਰਲੀ ਪਾਇਆ ਸਤਿਗੁਰ ਮੇਲਿ ਮਿਲਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 1126)

2. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਾ ਵਾਪਾਰੀ ਹੋਵੈ ਕਿਆ ਮਦਿ ਛੂਛੈ ਭਾਉ ਧਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 360)

3. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੀ ਸਾਰ ਸੋਈ ਜਾਣੈ ਜਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਾ ਵਾਪਾਰੀ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 993)

4. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸਰਿ ਅਤੁਲ ਭੰਡਾਰ ਭਰਿ ਪਰੈ ਹੀ ਤੇ ਪਰੈ ਅਪਰ ਅਪਾਰ ਪਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 1385)

5. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਗਿ ਨਾਹਿ ਰੁਚ ਆਵਤ ਬਿਖੈ ਠਗਉਰੀ ਪ੍ਰੀਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 673)

6. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੁ ਸਤਿਗੁਰੁ ਸਤਿਵਾਦੀ ਜਿਤੁ ਨਾਤੈ ਕਊਆ ਹੰਸੁ ਹੋਹੈ॥ (ਪੰਨਾ 493)

ਅੰਮ੍ਰਿਤ :- ਕਰਣ ਕਾਰਕ

1. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਣੀ ਸਦਾ ਸਲਾਹੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪਾਵਣਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 118)

2. ਗੁਰਮੁਖਿ ਤਤੁ ਹੈ ਬੀਚਾਰਾ॥ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਭਰੇ ਤੇਰੇ ਭੰਡਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 119)

3. ਸਾਵਣਿ ਵਰਸੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜਗੁ ਛਾਇਆ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 173)

4. ਜਿਨਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨਿ ਭਾਈਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਛਕਿ ਛਕੇ॥ (ਪੰਨਾ 449)

5. ਹਉਮੈ ਮਾਇਆ ਬਿਖੁ ਹੈ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੁੜੀਏ ਹਰਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਿ ਬਿਖੁ ਲਹਿ ਜਾਏ ਰਾਮ॥ (ਪੰਨਾ 538)
6. ਅੰਤਰਿ ਖੂਹਟਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਭਰਿਆ ਸਬਦੇ ਕਾਢਿ ਪੀਐ ਪਨਿਹਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 570)

ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ:- ਨਾਉਂ, ਪੁਲਿੰਗ, , ਇ:ਵ:

1. ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਕਉਰਾ ਬਿਖਿਆ ਮੀਠੀ॥ ਸਾਕਤ ਕੀ ਬਿਧਿ ਨੈਨਹੁ ਡੀਠੀ॥ (ਪੰਨਾ 892)

2. ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਏਕੋ ਸਬਦੁ ਹੈ ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 644)

3. ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਬਾਣੀ ਅਮਿਉ ਰਸੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 963)

4. ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸੰਗਿ ਬਸਤੁ ਹੈ ਤੇਰੈ ਬਿਖਿਆ ਸਿਉ ਉਰਝਾਇਓ॥ (ਪੰਨਾ 1017)

5. ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸਦਾ ਵਰਸਦਾ ਬੂਝਨਿ ਬੂਝਣਹਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 1281)

ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ:- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਪੁਲਿੰਗ, , ਇ:ਵ:

1. ਜੋ ਹਲਾਹਲ ਸੋ ਪੀਵੈ ਬਉਰਾ॥ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਨਾਮੁ ਜਾਨੈ ਕਰਿ ਕਉਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 180)

2. ਸਾਚਾ ਹਰਖੁ ਨਾਹੀ ਤਿਸੁ ਸੋਗੁ॥ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਗਿਆਨੁ ਮਹਾ ਰਸੁ ਭੋਗੁ॥ (ਪੰਨਾ 414)

3. ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਭੋਜਨੁ ਨਾਮੁ ਹਰਿ ਰਜਿ ਰਜਿ ਜਨ ਖਾਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 556)

4. ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਨੀਰੁ ਗਿਆਨਿ ਮਨ ਮਜਨੁ ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਸੰਗਿ ਰਹੇ॥ (ਪੰਨਾ 1328)

5. ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਰਸੁ ਪੀਆ ਗੁਰ ਸਬਦੀ ਹਮ ਨਾਮ ਵਿਟਹੁ ਕੁਰਬਾਨ॥ (ਪੰਨਾ 1335)

ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ:- ਕਰਮ ਕਾਰਕ

1. ਗੁਰੁ ਸਾਗਰੁ ਰਤਨੀ ਭਰਪੂਰੇ ॥ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸੰਤ ਚੁਗਹਿ ਨਹੀ ਦੂਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 685)

2. ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸਿੰਚਹੁ ਭਰਹੁ ਕਿਆਰੇ ਤਉ ਮਾਲੀ ਕੇ ਹੋਵਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 1171)

3. ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਹਰਿ ਰਸੁ ਹਰਿ ਆਪਿ ਪੀਆਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 366)

4. ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਤਜਿ ਬਿਖੁ ਸੰਗ੍ਰਹੈ ਕਰਤੈ ਆਪਿ ਖੁਆਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 644)

5. ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਛੋਡਿ ਕਾਹੇ ਬਿਖੁ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 728)

ਖੰਡੁ:- ਭਾਵ ਵਾਚਕ ਨਾਉਂ, ਇ:ਲਿੰ:, ਇ:ਵ:

1. ਸਕਰ ਖੰਡੁ ਮਾਇਆ ਤਨਿ ਮੀਠੀ ਹਮ ਤਉ ਪੰਡ ਉਚਾਈ ਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 156)

2. ਫਰੀਦਾ ਸਕਰ ਖੰਡੁ ਨਿਵਾਤੁ ਗੁੜੁ ਮਾਖਿਓੁ ਮਾਂਝਾ ਦੁਧੁ॥ (ਪੰਨਾ 1379)

ਦੂਧ:- ਪੁਲਿੰਗ, ਇ:ਵ:, ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਕ

1. ਸਗਲ ਬਨਸਪਤਿ ਮਹਿ ਬੈਸੰਤਰੁ ਸਗਲ ਦੂਧ ਮਹਿ ਘੀਆ॥ (ਪੰਨਾ 617)

2. ਜਾ ਕੇ ਨਿਗਮ ਦੂਧ ਕੇ ਠਾਟਾ ॥ ਸਮੁੰਦੁ ਬਿਲੋਵਨ ਕਉ ਮਾਟਾ॥ (ਪੰਨਾ 655)

3. ਜਲ ਬਿਹੂਨ ਮੀਨ ਕਤ ਜੀਵਨ ਦੂਧ ਬਿਨਾ ਰਹਨੁ ਕਤ ਬਾਰੋ॥ (ਪੰਨਾ 829)

4. ਜਿਉ ਦੂਧ ਜਲਹਿ ਸੰਜੋਗੁ ॥ ਜਿਉ ਮਹਾ ਖੁਧਿਆਰਥ ਭੋਗੁ॥ (ਪੰਨਾ 838)

ਦੂਧਿ:- ਪੁਲਿੰਗ, ਇ:ਵ:, ਅਧਿਕਰਣ ਕਾਰਕ

1. ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਖੰਡੁ ਦੂਧਿ ਮਧੁ ਸੰਚਸਿ ਤੂ ਬਨ ਚਾਤੁਰ ਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 990)

ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਪੰਕਤੀ

ਦੂਧਹਿ:- ਪੁਲਿੰਗ, , ਇ:ਵ:, ਕਰਮ ਕਾਰਕ

1. ਦੂਧਹਿ ਦੁਹਿ ਜਬ ਮਟੁਕੀ ਭਰੀ॥ ਲੇ ਬਾਦਿਸਾਹ ਕੇ ਆਗੇ ਧਰੀ॥ ਪੰਨਾ 1166)

ਦੁਧਿ:- ਕਰਣ ਕਾਰਕ

1. ਪਹਿਲੈ ਪਿਆਰਿ ਲਗਾ ਥਣ ਦੁਧਿ॥ ਦੂਜੈ ਮਾਇ ਬਾਪ ਕੀ ਸੁਧਿ॥ (ਪੰਨਾ 137)

ਦੁਧੁ:- ਪੁਲਿੰਗ, , ਇ:ਵ:, ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ

1. ਨਦੀਆ ਹੋਵਹਿ ਧੇਣਵਾ ਸੁੰਮ ਹੋਵਹਿ ਦੁਧੁ ਘੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 141)

2. ਇਕਨੀ ਦੁਧੁ ਸਮਾਈਐ ਇਕਿ ਚੁਲੈ ਰਹਨਿ੍ ਚੜੇ॥ (ਪੰਨਾ 475)

ਦੂਧੁ:- ਪੁਲਿੰਗ, , ਇ:ਵ:, ਕਰਮ ਕਾਰਕ

1. ਬਿਸੀਅਰ ਕਉ ਬਹੁ ਦੂਧੁ ਪੀਆਈਐ ਬਿਖੁ ਨਿਕਸੈ ਫੋਲਿ ਫੁਲੀਠਾ॥ (ਪੰਨਾ 171)

2. ਕਊਆ ਕਹਾ ਕਪੂਰ ਚਰਾਏ॥ ਕਹ ਬਿਸੀਅਰ ਕਉ ਦੂਧੁ ਪੀਆਏ॥ (ਪੰਨਾ 481)

3. ਦੂਧੁ ਤ ਬਛਰੈ ਥਨਹੁ ਬਿਟਾਰਿਓ॥ (ਪੰਨਾ 525)

ਦੂਧੈ:- ਬਿਖਿਆ , ਇ:ਵ:, ਕਰਮ ਕਾਰਕ

1. ਭਾਂਡਾ ਧੋਇ ਬੈਸਿ ਧੂਪੁ ਦੇਵਹੁ ਤਉ ਦੂਧੈ ਕਉ ਜਾਵਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 728)

ਮਧੁ:- ਪੁਲਿੰਗ, ਇ:ਵ:, ਭਾਵ ਵਾਚਕ ਨਾਉਂ

1. ਜਪੁ ਤਪੁ ਸੰਜਮੁ ਹੋਹਿ ਜਬ ਰਾਖੇ ਕਮਲੁ ਬਿਗਸੈ ਮਧੁ ਆਸ੍ਰਮਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 23)

2. ਬ੍ਰਹਮ ਕਮਲ ਮਧੁ ਤਾਸੁ ਰਸਾਦੰ ਜਾਗਤ ਨਾਹੀ ਸੂਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 503)

3. ਜਿਉ ਮਧੁ ਮਾਖੀ ਸੰਚੈ ਅਪਾਰ॥ ਮਧੁ ਲੀਨੋ ਮੁਖਿ ਦੀਨੀ ਛਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1252)

1. ਪੰਚਮ ਹਰਖ ਦਿਸਾਖ ਸੁਨਾਵਹਿ॥ ਬੰਗਾਲਮ ਮਧੁ ਮਾਧਵ ਗਾਵਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1430)

ਪਦ ਅਰਥ:- ਮਧੁ = ਇੱਕ ਰਾਗ ਦਾ ਨਾਮ।

1. ਕਰਨਹੁ ਮਧੁ ਬਾਸੁਰੀ ਬਾਜੈ ਜਿਹਵਾ ਧੁਨਿ ਆਗਾਜਾ॥ (ਪੰਨਾ 884)

ਪਦ ਅਰਥ:- ਮਧੁ = (ਭਾਵ ਵਾਚਕ ਨਾਉਂ, ਇ:ਲਿੰ:, ਇ:ਵ:) ਮਿੱਠੀ। ਬਾਸੁਰੀ = (ਵਸਤ ਵਾਚਕ ਨਾਉਂ, ਇ:ਲਿੰ:, ਇ:ਵ:) ਬਾਂਸੁਰੀ (ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਨਾਮ)। ਮਧੁ ਬਾਸੁਰੀ = ਮਿੱਠੀ ਬਾਂਸੁਰੀ। ਮਧਿ:- ਇ:ਵ:, ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਕ

1. ਸਭ ਹੀ ਮਧਿ ਸਭਹਿ ਤੇ ਬਾਹਰਿ ਬੇਮੁਹਤਾਜ ਬਾਪਾ॥ (ਪੰਨਾ 51)

2. ਆਦਿ ਮਧਿ ਅੰਤਿ ਪ੍ਰਭੁ ਸੋਈ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਇ ਦਿਖਾਲੀਐ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 102)

3. ਆਦਿ ਪੂਰਨ ਮਧਿ ਪੂਰਨ ਅੰਤਿ ਪੂਰਨ ਪਰਮੇਸੁਰਹ॥ (ਪੰਨਾ 705)

4. ਆਦਿ ਮਧਿ ਅੰਤਿ ਪ੍ਰਭੁ ਸੋਈ॥ ਨਾਨਕ ਤਿਸੁ ਬਿਨੁ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 760)

ਪਦ ਅਰਥ:- ਮਧਿ = ਵਿਚ, ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ। ਬਨ:- ਇ:ਵ:, ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਕ, ਭਾਵ ਵਾਚਕ ਨਾਉਂ

1. ਬਨ ਮਹਿ ਭੂਲੀ ਜੇ ਫਿਰਾ ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਬੂਝ ਨ ਪਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 57)

2. ਸੁਣਿ ਨਾਹ ਪ੍ਰਭੂ ਜੀਉ ਏਕਲੜੀ ਬਨ ਮਾਹੇ॥ (ਪੰਨਾ 243)

3. ਸਗਲ ਤਿਆਗਿ ਬਨ ਮਧੇ ਫਿਿਰਆ॥ (ਪੰਨਾ 265)

4. ਹਰਣੀ ਹੋਵਾ ਬਨਿ ਬਸਾ ਕੰਦ ਮੂਲ ਚੁਣਿ ਖਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 157)

5. ਸੰਤ ਜਨਾ ਸਿਉ ਪ੍ਰੀਤਿ ਬਨਿ ਆਈ॥ (ਪੰਨਾ 164)

ਪਦ ਅਰਥ:- ਬਨ = ਜੰਗਲ, ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਜੰਗਲ।

1. ਚਰਣ ਕਮਲ ਉਰ ਅੰਤਰਿ ਧਾਰਹੁ॥ ਬਿਖਿਆ ਬਨ ਤੇ ਜੀਉ ਉਧਾਰਹੁ (ਪੰਨਾ 1004)

ਪਦ ਅਰਥ:- ਬਿਖਿਆ ਬਨ = (ਭਾਵ ਵਾਚਕ ਨਾਉਂ, ਪੁਲਿੰਗ, , ਇ:ਵ:, ਅਪਾਦਾਨ ਕਾਰਕ) ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ।

2. ਪ੍ਰਭ ਗੁਨ ਗਾਇ ਬਿਖੈ ਬਨੁ ਤਰਿਆ ਕੁਲਹ ਸਮੂਹ ਉਧਾਰਿਓ॥ (ਪੰਨਾ 534)

ਪਦ ਅਰਥ:- ਬਿਖੈ ਬਨੁ = (ਭਾਵ ਵਾਚਕ ਨਾਉਂ, ਪੁਲਿੰਗ, ਇ:ਵ:, ਕਰਮ ਕਾਰਕ) ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ।

3. ਗਰਭ ਕੁੰਟ ਮਹਿ ਜਿਨਹਿ ਧਾਰਿਓ ਨਹੀ ਬਿਖੈ ਬਨ ਮਹਿ ਹੋਰ॥ (ਪੰਨਾ 1121)

4. ਬਿਖੈ ਬਨੁ ਫੀਕਾ ਤਿਆਗਿ ਰੀ ਸਖੀਏ ਨਾਮੁ ਮਹਾ ਰਸੁ ਪੀਓ॥ (ਪੰਨਾ 802)

ਪਦ ਅਰਥ:- ਬਨੁ = ਪਾਣੀ। ਬਿਖੈ ਬਨੁ = (ਭਾਵ ਵਾਚਕ ਨਾਉਂ, ਪੁਲਿੰਗ, ਇ:ਵ:) ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰਸ।

ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:-

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਖੰਡੁ ਦੂਧਿ ਮਧੁ ਸੰਚਸਿ ਤੂ ਬਨ ਚਾਤੁਰ ਰੇ॥

ਅਪਨਾ ਆਪੁ ਤੂ ਕਬਹੁ ਨ ਛੋਡਸਿ ਪਿਸਨ ਪ੍ਰੀਤਿ ਜਿਉ ਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 990)

(ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਥਣ ਦੇ) ਦੁੱਧ ਵਿਚ (ਪ੍ਰਭੂ) ਖੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ (ਵਰਗੀ) ਅੰਮ੍ਰਿਤ (ਮਿਠਾਸ) ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ (ਥਣ ਨੂੰ ਚੰਬੜੇ ਹੋਏ) ਚਿੱਚੜ ਦੀ (ਲਹੂ ਨਾਲ ਹੀ) ਪ੍ਰੀਤਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਤਿਵੇਂ ਹੀ) ਹੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਤੁਰ ਡੱਡੂ! ਤੂੰ (ਭੀ) ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਉ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ (ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕੌਲ ਫੁੱਲ ਦੀ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਜਾਲਾ ਹੀ ਖਾ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ) ॥3॥

ਤੱਤ ਸਾਰ:- ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਤੁਕਾਂ ਅੰਦਰ ਆਏ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਖੰਡੁ, ਦੂਧਿ, ਮਧੁ, ਬਨ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੇ ਲੜੀ ਨੰਬਰ (1) ਤੋਂ (5) ਤੀਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਅਰਥ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲਗ-ਮਾਤ੍ਰੀ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਲੜੀ ਨੰਬਰ (6) ਤੋਂ (11) ਤੀਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਪਦ ਅਰਥ ਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰੁੱਸਤ ਹਨ।