ਕੁਝ ਕੁ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਮੁਬਾਰਿਕ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਦਾ ਨਿਯਮ-ਪੂਰਵਕ ਹੋਣਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਗੌਰਵਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ-ਭਾਵਾਤਮਿਕ ਅਤੇ ਵਰਣਾਤਮਿਕ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਭਾਵਾਤਮਿਕ ਰੂਪ ਗੁਪਤ ਹੈ, ਅਗਾਧ ਤੇ ਅਗੋਚਰ ਹੈ। ਇਹ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਵਰੋਸਾਏ ਹੋਏ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਅਨਿੰਨ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਸੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਭਾਵਾਤਮਿਕ ਰੂਪ ਬਿਲਕੁਲ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵਰਣਾਤਮਿਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲਿਖਣ-ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਬੱਝਵੇਂ ਨੇਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ‘ਬੱਝਵੇਂ’ ਨੇਮ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਣਾਏ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਨੇਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਆਪ ਹੀ ਹਨ। ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਕਾਰਾ (ਪ੍ਰਗਟ) ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸੁਜਾਨ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦੇਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸੱਚ ਅੱਗੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟਣ ਦੇ ਤੁਲ ਹੈ। ਲੋੜ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਅਤੇ ਸਮਝ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗੁਹਜ ਅਤੇ ਅਮੁੱਲੇ ਭਾਵ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝੇ ਜਾ ਸਕਣ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬੋਲਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੋਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖਰੀ ਰੂਪ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਵਿਆਕਰਣ’ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੱਗਰ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ: ਸ਼ਬਦਾਂਤਿਕ ਲਗਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਭੇਦ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਗਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਨਵੀਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਗਿ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਰਲ ਵਿਆਕਰਣ-ਬੋਧ ਭਾਈ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਲਵਾੜਾ ਆਦਿਕ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲਗ ਮਾਤ੍ਰੀ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗਾਹੇ-ਬਗਾਹੇ ਬੇਲੋੜਾ ਵਿਵਾਦ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਮੈਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਿਛਲੀ ਇਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਗ ਮਾਤ੍ਰੀ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਤੇ ਨਿਰਣੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। 1. ਗਿਆਨੀ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਪੰਡਤ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜੋ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਨੇ ਸੰਨ 1897-98 ਨੂੰ ਜੈਤਸਰੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੇ ਟੀਕੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ: “ਕਈ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਵਯਾਕਰਣ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦਾ ਅਰ ਇਹ ਗੱਲ ਪਰਮੇਸਰ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਬੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਵਯਾਕਰਣ ਅਰਥ ਕਰਨੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਰ ਮਨਘੜਤ ਅਰਥ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖਿੱਚਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਲੋਕੀਂ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਮਤਲਬ ਲਈ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਰੋਕ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਰ ਅਰਥ ਦੇ ਅਨਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਯਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਯਾਕਰਣ ਦੇ ਸੂਤ੍ਰ ਹਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਜੇ ਗੁਣੀ ਜਨ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਵਖਰਾ ਵਯਾਕਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਙੂੰ ਠੀਕ ਅਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਯਮ ਵਿਚ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਅਣਜਾਣ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਤਾਰੇ ਖਿਲਰੀ ਹੋਈ ਰੇਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵਧੀਕ ਨਹੀਂ ਭਾਸਦੇ। ਇਕ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ :- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕੀ ਬਾਤ ਮੇਂ ਬਾਤ ਬਾਤ ਮੇਂ ਬਾਤ।
ਜਿਉਂ ਮਹਿੰਦੀ ਕੇ ਪਾਤ ਮੇਂ ਪਾਤ ਪਾਤ ਮੇਂ ਪਾਤ। ਇਸ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਹੋ ਸਕਿਆ ਹੈ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਅਰ ਵਯਾਕਰਣ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।” (ਜੈਤਸਰੀ ਦੀ ਵਾਰ, ਪੰਡਤ ਗਿ. ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ) 2. ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੰਨ 1954 ਵਿਚ ਛਪੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਗਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ’ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਤੇ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਰੇ ਸਾਖ ਭਰਦੇ ਹਨ। “ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਆਈਆਂ ਲਗਾਂ-ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਅਗਾਧ ਨੇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹੇ ਗੁਰਮਤਿ ਅਸੂਲਾਂ ਬੱਧੇ (ਸੈੱਟ) ਨਿਯਮਾਂ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹੇ ਸੋਭਨੀਕ, ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਂਙੂੰ ਜੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰਵਾਕ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਭਾਵ ਬਣਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਤੱਤ ਆਸ਼ਾਵੀ ਭਾਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਗਾਂ-ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਗੁਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਤੱਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅੰਦਰ ਗੁੰਫਤ ਹੈ ਕਿ ਸਮਗ੍ਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਇਕ ਰਸ ਨਿਯਮ ਪਰੋਤਾ ਪੂਰਤ ਸੰਧੂਰਤ ਹੈ। ਵਿਲੱਖਣਤਾਮਈ ਵਾਧਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਗਾਂ-ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਅੰਦਰ ਨਿਯਮਤ ਹੋਏ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਭਾਵ ਇਕ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਇਕ ਗੁਰ-ਵਾਕ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਭਾਵ ਇਕੋ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।” 3. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਕਰਤਾ ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾਖਾ ਵਿਆਕਰਣ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਇਉਂ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਕਈ ਮੂਰਖ ਪੰਡਤ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਕਰਣ ਬਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂਬਾਣੀ ਬੇ-ਨਿਯਮੀ ਨਹੀਂ, ਕਿੰਤੂ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਤੰਤ੍ਰ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਨਾਉਂ ਹੀ ‘ਵਿਆਕਰਣ’ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਬਿਆਕਰਣ ਪੰਚਾਇਣ ਅਰਥਾਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਲੱਗਭਗ 1945-46 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। 4. ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂਤਿਕ ਲਗਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਭੇਦ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਲਗਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, “ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਿਹਾਰੀਆਂ ਬਿਹਾਰੀਆਂ ਔਂਕੜਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਐਵੇਂ ਹੀ ਲੱਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਖੋਜ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਭੇਦ ਦੇ ਨਾ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਕਈ ਘਾਟੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭੁੱਲਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।. ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਲਗਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਬੱਝਵੇਂ ਨੇਮ ਹਨ ਜੋ ਇਕ ਸਾਰ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਰਚੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਨੇਮ ਵਰਤੇ ਹਨ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਜੋ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵੀ ਉਸੇ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।” 5. ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਨਿਰਣੈਕਾਰ ਗਿਆਨੀ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ‘ਨਵੀਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ’ ਜੋ ਸੰਨ 2000 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਵਿਅਕਾਰਣ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਇਸ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਲਗ-ਮਾਤ੍ਰੀ ਨੇਮ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਮਾਨੋ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਹੀ ‘ਅੰਧਿਆਰੇ ਮਹਿ ਦੀਪ’ ਸਮਾਨ ਹੈ।” 6. ਨਵੀਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ ਨੇ ਟਰੰਪ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਟਰੰਪ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। 7. ਸੱਚਖੰਡ ਵਾਸੀ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿਆਕਰਣ ਬਾਰੇ ਪੰਨਾ 189 ਦੇ ਸ਼ਬਦ “ਕਰ ਕਰਿ ਟਹਲ ਰਸਨਾ ਗੁਣ ਗਾਵਉ॥... 4॥51॥120॥” ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਕਹ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰ ਸ਼ਬਦ ਮੁਕਤੇ ਨਾਲ, ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੈ, ਰ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੈ, ਕਰ ਕਰਿ ਵਿਆਕਰਣ ਵੀ ਵਿਚੇ ਰਖਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।” ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲਗ ਮਾਤ੍ਰੀ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਨਿਖਾਰਨ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਾਉਣ ਲਈ, ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਬਦਲਵੇਂ ਅਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਪੇਸ਼ ਹਨ: ਓਹ ਸ਼ਬਦ ਓਹ, ਓਹਿ, ਓਹੁ, ਓਹੇ, ਓਹੈ, ਓਹੋ, ਓਇ, ਓਈ, ਉਹ, ਉਹੁ (ਦਸ ਰੂਪ ਵਿਚ) ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੜਨਾਂਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਓਹ ਦੇ ਚਾਰ ਰੂਪ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਓਹ, ਓਹਿ, ਓਇ, ਓਹੁ। ਓਹ- ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ, ਇਕ ਵਚਨ ਪੜਨਾਂਵ
ਜੈਸੀ ਗਗਨਿ ਫਿਰੰਤੀ ਊਡਤੀ ਕਪਰੇ ਬਾਗੇ ਵਾਲੀ॥
ਓਹ ਰਾਖੈ ਚੀਤੁ ਪੀਛੈ ਬਿਚਿ ਬਚਰੇ ਨਿਤ ਹਿਰਦੈ ਸਾਰਿ ਸਮਾਲੀ॥ (ਪੰਨਾ 168) ਸਫਲ ਮੂਰਤੁ ਸਫਲ ਓਹ ਘਰੀ॥
ਜਿਤੁ ਰਸਨਾ ਉਚਰੈ ਹਰਿ ਹਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 191) ਅਪੁਨੇ ਸੇਵਕ ਸੰਗਿ ਤੁਮ ਪ੍ਰਭ ਰਾਤੇ ਓਤਿ ਪੋਤਿ ਭਗਤਨ ਸੰਗਿ ਜੋਰੀ॥
ਪ੍ਰਿਉ ਪ੍ਰਿਉ ਨਾਮੁ ਤੇਰਾ ਦਰਸਨੁ ਚਾਹੈ ਜੈਸੇ ਦ੍ਰਿਸਟਿ ਓਹ ਚੰਦ ਚਕੋਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 208) ਓਹਿ – ਬਹੁ ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ ਪੜਨਾਂਵ ਨਾ ਓਹਿ ਮਰਹਿ ਨ ਠਾਗੇ ਜਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 8) ਜੇ ਤੂ ਸਾਹਿਬ ਆਵਹਿ ਰੋਹਿ॥
ਤੂ ਓਨਾ ਕਾ ਤੇਰੇ ਓਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 25) ਪੁਤੁ ਕਲਤੁ ਕੁਟੰਬੁ ਹੈ ਇਕਿ ਅਲਿਪਤੁ ਰਹੇ ਜੋ ਤੁਧੁ ਭਾਇਆ॥
ਓਹਿ ਅੰਦਰਹੁ ਬਾਹਰਹੁ ਨਿਰਮਲੇ ਸਚੈ ਨਾਇ ਸਮਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 139) ਪਾਥਰੁ ਲੇ ਪੂਜਹਿ ਮੁਗਧ ਗਵਾਰ॥
ਓਹਿ ਜਾ ਆਪਿ ਡੁਬੇ ਤੁਮ ਕਹਾ ਤਰਣਹਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 556) ਓਇ- ਬਹੁ ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ ਪੜਨਾਂਵ ਅਨਪੁਰਖ ਓਇ ਦਰਗਹ ਪੈਧੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਛਡਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 1028) ਓਇ ਅੰਦਰਹੁ ਬਾਹਰਹੁ ਨਿਰਮਲੇ ਸਚੇ ਸਚਿ ਸਮਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 28) ਓਇ ਸਤਿਗੁਰ ਆਗੈ ਨਾ ਨਿਵਹਿ ਓਨਾ ਅੰਤਰਿ ਕ੍ਰੋਧੁ ਬਲਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 41) ਓਹੁ – ਇਕ ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ ਪੜਨਾਂਵ ਅਨਪੁਰਖ ਮੂਤ ਪਲੀਤੀ ਕਪੜੁ ਹੋਇ॥
ਦੇ ਸਾਬੂਣੁ ਲਈਐ ਓਹੁ ਧੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 4) ਜੇ (ਕੋਈ) ਕੱਪੜਾ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਗੰਦਾ ਹੋ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਸਾਬੁਣ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੋ ਲਈਦਾ ਹੈ। ਓਹੁ ਵੇਖੈ ਓਨਾ ਨਦਰਿ ਨ ਆਵੈ ਬਹੁਤਾ ਏਹੁ ਵਿਡਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 7) ਬਾਬਾ ਮਾਇਆ ਰਚਨਾ ਧੋਹੁ॥
ਅੰਧੈ ਨਾਮੁ ਵਿਸਾਰਿਆ ਨਾ ਤਿਸੁ ਏਹ ਨ ਓਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 15) ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਅਹਿਨਿਸਿ ਅਗਲੀ ਹਉਮੈ ਰੋਗੁ ਵਿਕਾਰੁ॥
ਓਹੁ ਵੇਪਰਵਾਹੁ ਅਤੋਲਵਾ ਗੁਰਮਤਿ ਕੀਮਤਿ ਸਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 20) ਕੂੜਾ ਰੰਗੁ ਕਸੁੰਭ ਕਾ ਬਿਨਸਿ ਜਾਇ ਦੁਖੁ ਰੋਇ॥
ਜਿਸੁ ਅੰਦਰਿ ਨਾਮ ਪ੍ਰਗਾਸੁ ਹੈ ਓਹੁ ਸਦਾ ਸਦਾ ਥਿਰੁ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 28) ਓਹੇ– ਇਕ ਵਚਨ ਪੜਨਾਂਵ, ਕਰਮ ਕਾਰਕ ਉਧਰੇ ਹਰਿ ਸੰਤ ਦਾਸ ਕਾਟਿ ਦੀਨੀ ਜਮ ਕੀ ਫਾਸ
ਪਤਿਤ ਪਾਵਨ ਨਾਮੁ ਜਾ ਕੋ ਸਿਮਰਿ ਨਾਨਕ ਓਹੇ॥ (ਪੰਨਾ 1231) ਓਹੈ- ਇਕ ਵਚਨ ਪੜਨਾਂਵ ਪੁਲਿੰਗ ਜਪਿ ਗੋਵਿੰਦੁ ਗੋਵਿੰਦੁ ਧਿਆਈਐ ਸਭ ਕਉ ਦਾਨੁ ਦੇਇ ਪ੍ਰਭੁ ਓਹੈ॥ (ਪੰਨਾ 492) ਬਿਰਖ ਕੀ ਛਾਇਆ ਸਿਉ ਰੰਗੁ ਲਾਵੈ॥
ਓਹ ਬਿਨਸੈ ਉਹੁ ਮਨਿ ਪਛੁਤਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 268) ਕਾਇਆ ਹੰਸ ਪ੍ਰੀਤਿ ਬਹੁ ਧਾਰੀ॥
ਓਹੁ ਜੋਗੀ ਪੁਰਖੁ ਓਹ ਸੁੰਦਰਿ ਨਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1028) ਉਪਰੋਕਤ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ਓਹ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਪਹਿਲਾ ਓਹ – ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਪੜਨਾਂਵ, ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਓਹੁ – ਇਕ ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ ਪੜਨਾਂਵ ਹੈ ਜੋ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਵਰ : ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਅਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਏਕੋ ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰੀਐ ਅਵਰ ਤਿਆਗੈ ਆਸ॥ (ਪੰਨਾ 18)
ਗੁਰਮੁਖਿ ਆਪੁ ਪਛਾਣੀਐ ਅਵਰ ਕਿ ਕਰੇ ਕਰਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 60)
ਹਰਿ ਬਿਨੁ ਅਵਰ ਕ੍ਰਿਆ ਬਿਰਥੇ॥ (ਪੰਨਾ 216)
ਦੂਸਰ ਨਾਹੀ ਅਵਰ ਕੋ ਨਾਨਕ ਬੇਪਰਵਾਹ॥ (ਪੰਨਾ 252)
ਅਵਰ ਸਿਆਨਪ ਸਗਲੀ ਛਾਡੁ॥ (ਪੰਨਾ 286) ਅਵਰਿ : ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ ਬਹੁ ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ
ਅਵਰਿ ਸਾਦ ਚਖਿ ਸਗਲੇ ਦੇਖੇ ਮਨ ਹਰਿ ਰਸੁ ਸਭ ਤੇ ਮੀਠਾ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 100)
ਨਾਨਕ ਤਜੀਅਲੇ ਅਵਰਿ ਜੰਜਾਲ॥ (ਪੰਨਾ 190)
ਅਵਰਿ ਉਪਾਵ ਸਭਿ ਮੀਤ ਬਿਸਾਰਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 288)
ਅਵਰਿ ਨਿਰਾਫਲ ਕਾਮਾ॥ (ਪੰਨਾ 728)
ਜਪੁ ਤਪੁ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਮੰਨਿਐ ਅਵਰਿ ਕਾਰਾ ਸਭਿ ਬਾਦਿ॥ (ਪੰਨਾ 954) ਅਵਰੁ : ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ ਇਕ ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ ਤੁਧੁ ਬਿਨੁ ਦੂਜਾ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 12)
ਮੈ ਆਪਣਾ ਗੁਰੁ ਪੂਛਿ ਦੇਖਿਆ ਅਵਰੁ ਨਾਹੀ ਥਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 14)
ਮੇਰੇ ਰਾਮ ਮੈ ਹਰਿ ਬਿਨੁ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 27)
ਤਿਸ ਕੀ ਸਰਨੀ ਪਰੁ ਮਨਾ ਜਿਸੁ ਜੇਵਡੁ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 44)
ਭਾਈ ਰੇ ਅਵਰੁ ਨਾਹੀ ਮੈ ਥਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 58) ਅਵਰਹ : ਸੰਪਰਦਾਨ ਕਾਰਕ ਆਪਿ ਦ੍ਰਿੜੈ ਅਵਰਹ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 274)
ਆਪਿ ਜਪਹੁ ਅਵਰਹ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 290)
ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਧੂੜਿ ਮੰਗੈ ਤਿਸੁ ਗੁਰਸਿਖ ਕੀ ਜੋ ਆਪਿ ਜਪੈ ਅਵਰਹ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 306)
ਆਪਿ ਜਪੈ ਅਵਰਹ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵੈ ਵਡ ਸਮਰਥ ਤਾਰਨ ਤਰਨ॥ (ਪੰਨਾ 1206)
ਕਬੀਰ ਅਵਰਹ ਕਉ ਉਪਦੇਸਤੇ ਮੁਖ ਮੈ ਪਰਿ ਹੈ ਰੇਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 1369) (ਅਵਰਹ) ਅੰਤਲੇ ਹਾਹੇ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਬਿੰਦੀ ਰਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਹ ਦੀ ਧੁਨੀ ਕੰਠ ਦੁਆਰ ਵਿਚ, ਸਿਹਾਰੀ ਵੱਲ ਉਲਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਇਕ – ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ, ਇਕ ਵਚਨ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਅਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਸਹਸ ਸਿਆਣਪਾ ਲਖ ਹੋਹਿ ਤ ਇਕ ਨ ਚਲੈ ਨਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1)
ਗੁਰਾ ਇਕ ਦੇਹਿ ਬੁਝਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 2)
ਨਾਨਕ ਮਿਤ੍ਰਾਈ ਤਿਸੁ ਸਿਉ ਸਭ ਕਿਛੁ ਜਿਸ ਕੈ ਹਾਥਿ॥
ਕੁਮਿਤ੍ਰਾ ਸੇਈ ਕਾਂਢੀਅਹਿ ਇਕ ਵਿਖ ਨ ਚਲਹਿ ਸਾਥਿ॥ (ਪੰਨਾ 318) ਘਟ ਅਵਘਟ ਡੂਗਰ ਘਣਾ ਇਕੁ ਨਿਰਗੁਣੁ ਬੈਲੁ ਹਮਾਰ॥
ਰਮਈਏ ਸਿਉ ਇਕ ਬੇਨਤੀ ਮੇਰੀ ਪੂੰਜੀ ਰਾਖੁ ਮੁਰਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 345) ਇਕਿ – ਬਹੁ ਵਚਨੀ ਰੂਪ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਅਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ (ਅਨੇਕ) ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਇਕਨਾ ਹੁਕਮੀ ਬਖਸੀਸ ਇਕਿ ਹੁਕਮੀ ਸਦਾ ਭਵਾਈਅਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1)
ਇਕਿ ਦਾਤੇ ਇਕਿ ਭੇਖਾਰੀ ਜੀ ਸਭਿ ਤੇਰੇ ਚੋਜ ਵਿਡਾਣਾ॥ (ਪੰਨਾ 11)
ਇਕਿ ਆਵਹਿ ਇਕਿ ਜਾਹਿ ਉਠਿ ਰਖੀਅਹਿ ਨਾਵ ਸਲਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 16)
ਨਾਨਕ ਬੇੜੀ ਸਚ ਕੀ ਤਰੀਐ ਗੁਰ ਵੀਚਾਰਿ॥
ਇਕਿ ਆਵਹਿ ਇਕਿ ਜਾਵਹੀ ਪੂਰਿ ਭਰੇ ਅਹੰਕਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 20)
ਸੰਸਾ ਇਹੁ ਸੰਸਾਰੁ ਹੈ ਸੁਤਿਆ ਰੈਣਿ ਵਿਹਾਇ॥
ਇਕਿ ਆਪਣੈ ਭਾਣੈ ਕਢਿ ਲਇਅਨੁ ਆਪੇ ਲਇਓਨੁ ਮਿਲਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 36) ਇਕਿ ਪਿਰੁ ਰਾਵਹਿ ਆਪਣਾ ਹਉ ਕੈ ਦਰਿ ਪੂਛਉ ਜਾਇ॥
ਸਤਿਗੁਰੁ ਸੇਵੀ ਭਾਉ ਕਰਿ ਮੈ ਪਿਰੁ ਦੇਹੁ ਮਿਲਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 38) ਇਕੁ – ਅਦੁਤੀਯ (ਲਾਸਾਨੀ) ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਅਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ ਸੋ ਮੈ ਵਿਸਰਿ ਨ ਜਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 2)
ਨਾਨਕ ਆਖਣਿ ਸਭੁ ਕੋ ਆਖੈ ਇਕ ਦੂ ਇਕੁ ਸਿਆਣਾ॥ (ਪੰਨਾ 5) ਏਕਾ ਮਾਈ ਜੁਗਤਿ ਵਿਆਈ ਤਿਨਿ ਚੇਲੇ ਪਰਵਾਣੁ॥
ਇਕੁ ਸੰਸਾਰੀ ਇਕੁ ਭੰਡਾਰੀ ਇਕੁ ਲਾਏ ਦੀਬਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 7) ਇਕੁ ਤਿਲੁ ਪਿਆਰਾ ਵੀਸਰੈ ਰੋਗੁ ਵਡਾ ਮਨ ਮਾਹਿ॥
ਕਿਉ ਦਰਗਹ ਪਤਿ ਪਾਈਐ ਜਾ ਹਰਿ ਨ ਵਸੈ ਮਨ ਮਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 21) ਸਭ ਮਹਿ ਇਕੁ ਵਰਤਦਾ ਏਕੋ ਰਹਿਆ ਸਮਾਇ॥
ਜਿਸ ਨਉ ਆਪਿ ਦਇਆਲੁ ਹੋਇ ਸੋ ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਮਿ ਸਮਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 27) ਨੋਟ :- ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਸਫ਼ਾ 421 ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਇਉਂ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ: “ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਬਿਨਾ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ‘ਜਪੁ’ ਵਿਚ ਆਇਆ ‘ਇਕੁ’ ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਗਿਣਤੀ (ਯਕ) ਦਾ ਬੋਧਕ ਹੈ। ਸਭ – ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ, ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਅਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਭੁਗਤਿ ਗਿਆਨੁ ਦਇਆ ਭੰਡਾਰਣਿ ਘਟਿ ਘਟਿ ਵਾਜਹਿ ਨਾਦ॥
ਆਪਿ ਨਾਥੁ ਨਾਥੀ ਸਭ ਜਾ ਕੀ ਰਿਧਿ ਸਿਧਿ ਅਵਰਾ ਸਾਦ॥ (ਪੰਨਾ 6) ਤੁਧੁ ਆਪੇ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਸਭ ਉਪਾਈ ਜੀ ਤੁਧੁ ਆਪੇ ਸਿਰਜਿ ਸਭ ਗੋਈ॥
ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਗੁਣ ਗਾਵੈ ਕਰਤੇ ਕੇ ਜੀ ਜੋ ਸਭਸੈ ਕਾ ਜਾਣੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 11)
ਸਭ ਤੇਰੀ ਤੂੰ ਸਭਨੀ ਧਿਆਇਆ॥
ਜਿਸ ਨੋ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਹਿ ਤਿਨਿ ਨਾਮ ਰਤਨੁ ਪਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 11)
ਗੁਨ ਗਾਵਤ ਗੋਵਿੰਦ ਕੇ ਸਭ ਇਛ ਪੁਜਾਈ ਰਾਮ॥
ਨਾਨਕ ਉਧਰੇ ਜਪਿ ਹਰੇ ਸਭਹੂ ਕਾ ਸੁਆਮੀ ਰਾਮ॥ (ਪੰਨਾ 848) ਹਰਿ ਸਭਨਾ ਕਾ ਹੈ ਖਸਮੁ ਸੋ ਭਗਤ ਜਨ ਚਿਤਿ ਕਰਿ॥
ਤੁਧੁ ਅਪੜਿ ਕੋਇ ਨ ਸਕੈ ਸਭ ਝਖਿ ਝਖਿ ਪਵੈ ਝੜਿ॥ (ਪੰਨਾ 849) ਸਭਿ – ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ, ਬਹੁ-ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਅਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਸਭ ਦਾਤਿ ਕਥੀਅਲੇ ਸੇਤ ਬਰਨ ਸਭਿ ਦੂਤਾ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਕਮਲ ਮਧੁ ਤਾਸੁ ਰਸਾਦੰ ਜਾਗਤ ਨਾਹੀ ਸੂਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 503) ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਹਰਿ ਮੀਠਾ ਹਰਿ ਸੰਤਹੁ ਚਾਖਿ ਦਿਖਹੁ॥
ਗੁਰਮਤਿ ਹਰਿ ਰਸੁ ਮੀਠਾ ਲਾਗਾ ਤਿਨ ਬਿਸਰੇ ਸਭਿ ਬਿਖ ਰਸਹੁ॥ (ਪੰਨਾ 800) ਸਾਧਸੰਗਿ ਪ੍ਰਗਟੇ ਨਾਰਾਇਣ॥
ਨਾਨਕ ਦਾਸ ਸਭਿ ਦੂਖ ਪਲਾਇਣ॥ (ਪੰਨਾ 805) ਵੀਰਵਾਰਿ ਵੀਰ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਏ॥
ਪ੍ਰੇਤ ਭੂਤ ਸਭਿ ਦੂਜੈ ਲਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 841) ਗੁਰੁ ਪੂਰਾ ਹਰਿ ਉਪਦੇਸੁ ਦੇਇ ਸਭ ਭੁਖ ਲਹਿ ਜਾਈਐ॥
ਜਿਸੁ ਪੂਰਬਿ ਹੋਵੈ ਲਿਖਿਆ ਸੋ ਹਰਿ ਗੁਣ ਗਾਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 850) ਸਭੁ – ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ, ਇਕ-ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਅਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ॥
ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੈ ਜੇ ਬੁਝੈ ਤ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 1) ਕਰਮੀ ਆਵੈ ਕਪੜਾ ਨਦਰੀ ਮੋਖੁ ਦੁਆਰੁ॥
ਨਾਨਕ ਏਵੈ ਜਾਣੀਐ ਸਭੁ ਆਪੇ ਸਚਿਆਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 2) ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਓਟ ਤੂੰਹੈ ਮੇਰਾ ਮਾਣਾ॥
ਤੁਝ ਬਿਨੁ ਦੂਜਾ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਈ ਸਭੁ ਤੇਰਾ ਖੇਲੁ ਅਖਾੜਾ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 103) ਨਾਮੁ ਜਪਤ ਸਰਬ ਸੁਖੁ ਪਾਈਐ॥
ਸਭੁ ਭਉ ਬਿਨਸੈ ਹਰਿ ਹਰਿ ਧਿਆਈਐ॥ (ਪੰਨਾ 104) ਜਪੁ ਤਪੁ ਸੰਜਮੁ ਸਭੁ ਗੁਰ ਤੇ ਹੋਵੈ ਹਿਰਦੈ ਨਾਮੁ ਵਸਾਈ॥
ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਸਮਾਲਹਿ ਸੇ ਜਨ ਸੋਹਨਿ ਦਰਿ ਸਾਚੈ ਪਤਿ ਪਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 602) ਹੋਰ – ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ, ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਅਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਜੇ ਜੁਗ ਚਾਰੇ ਆਰਜਾ ਹੋਰ ਦਸੂਣੀ ਹੋਇ॥
ਨਵਾ ਖੰਡਾ ਵਿਚਿ ਜਾਣੀਐ ਨਾਲਿ ਚਲੈ ਸਭੁ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 2) ਆਪੇ ਨਿਰਮਲੁ ਏਕੁ ਤੂੰ ਹੋਰ ਬੰਧੀ ਧੰਧੈ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 54)
ਵਿਣੁ ਕਾਇਆ ਜਿ ਹੋਰ ਥੈ ਧਨੁ ਖੋਜਦੇ ਸੇ ਮੂੜ ਬੇਤਾਲੇ॥ (ਪੰਨਾ 309) ਜਿਨ ਰਖਣ ਕਉ ਹਰਿ ਆਪਿ ਹੋਇ ਹੋਰ ਕੇਤੀ ਝਖਿ ਝਖਿ ਜਾਇਸੀ॥ (ਪੰਨਾ 310) ਜਾ ਤੁਧੁ ਭਾਵੈ ਤਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਬੂਝੈ ਹੋਰ ਮਨਮੁਖਿ ਫਿਰੈ ਇਆਣੀ॥ (ਪੰਨਾ 423) ਗੁਰਸਿਖਾ ਕੀ ਭੁਖ ਸਭ ਗਈ ਤਿਨ ਪਿਛੈ ਹੋਰ ਖਾਇ ਘਨੇਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 451)
ਹੋਰਿ – ਬਹੁ-ਵਚਨ ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਅਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਏਤੇ ਕੀਤੇ ਹੋਰਿ ਕਰੇਹਿ॥
ਤਾ ਆਖਿ ਨ ਸਕਹਿ ਕੇਈ ਕੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 6) ਹੋਰਿ ਕੇਤੇ ਤੁਧਨੋ ਗਾਵਨਿ ਸੇ ਮੈ ਚਿਤਿ ਨ ਆਵਨਿ ਨਾਨਕੁ ਕਿਆ ਬੀਚਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 9) ਸਾਚਾ ਸਾਹਬੁ ਏਕੁ ਤੂ ਹੋਰਿ ਜੀਆ ਕੇਤੇ ਲੋਅ॥ (ਪੰਨਾ 15) ਜੋ ਤਿਸੁ ਭਾਵਹਿ ਸੇ ਭਲੇ ਹੋਰਿ ਕਿ ਕਹਣ ਵਖਾਣ॥ (ਪੰਨਾ 15) ਹੋਰਿ ਗਲਾਂ ਸਭਿ ਕੂੜੀਆ ਤੁਧੁ ਭਾਵੈ ਪਰਵਾਣੁ॥ (ਪੰਨਾ 16) ਹੋਰੁ – ਇਕ ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ, ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਅਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੋਰੁ ਆਖਿ ਨ ਸਕੈ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 5) ਤਿਥੈ ਹੋਰੁ ਨ ਕੋਈ ਹੋਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 8) ਵਿਣੁ ਨਾਵੈ ਹੋਰੁ ਸਲਾਹਣਾ ਸਭੁ ਬੋਲਣੁ ਫਿਕਾ ਸਾਦੁ॥ (ਪੰਨਾ 301) ਓਨ੍ਾ ਅੰਦਰਿ ਹੋਰੁ ਮੁਖਿ ਹੋਰੁ ਹੈ ਬਿਖੁ ਮਾਇਆ ਨੋ ਝਖਿ ਮਰਦੇ ਕੜੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 304) ਤੁਧੁ ਜੇਵਡੁ ਮੈ ਹੋਰੁ ਕੋ ਦਿਸਿ ਨਾ ਆਵਈ ਤੂਹੈਂ ਸੁਘੜੁ ਮੇਰੈ ਮਨਿ ਭਾਣਾ॥ (ਪੰਨਾ 305) ਕੋਟ – ਬਹੁ ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ ਨਾਂਵ, ਅਰਥ – ਕਿਲੇ ਮੋਤੀ ਹੀਰਾ ਨਿਰਮਲਾ ਕੰਚਨ ਕੋਟ ਰੀਸਾਲ॥
ਬਿਨੁ ਪਉੜੀ ਗੜਿ ਕਿਉ ਚੜਉ ਗੁਰ ਹਰਿ ਧਿਆਨ ਨਿਹਾਲ॥ (ਪੰਨਾ 17) ਕੰਚਨ ਕੇ ਕੋਟ ਦਤੁ ਕਰੀ ਬਹੁ ਹੈਵਰ ਗੈਵਰ ਦਾਨੁ॥
ਭੂਮਿ ਦਾਨੁ ਗਊਆ ਘਣੀ ਭੀ ਅੰਤਰਿ ਗਰਬੁ ਗੁਮਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 62) ਕੰਚਨ ਕਾਇਆ ਕੋਟ ਗੜ ਵਿਚਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਸਿਧਾ॥
ਹਰਿ ਹਰਿ ਹੀਰਾ ਰਤਨੁ ਹੈ ਮੇਰਾ ਮਨੁ ਤਨੁ ਵਿਧਾ॥ (ਪੰਨਾ 449) ਧਰਤੀ ਉਪਰਿ ਕੋਟ ਗੜ ਕੇਤੀ ਗਈ ਵਜਾਇ॥
ਜੋ ਅਸਮਾਨਿ ਨ ਮਾਵਨੀ ਤਿਨ ਨਕਿ ਨਥਾ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 595) ਅੰਦਰਿ ਕੋਟ ਛਜੇ ਹਟਨਾਲੇ॥
ਆਪੇ ਲੇਵੈ ਵਸਤੁ ਸਮਾਲੇ॥ (ਪੰਨਾ 1033) ਕਿਉ ਲੀਜੈ ਗਢੁ ਬੰਕਾ ਭਾਈ॥
ਦੋਵਰ ਕੋਟ ਅਰੁ ਤੇਵਰ ਖਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 1161) ਕਿਉ ਲੀਜੈ ਗਢੁ ਬੰਕਾ ਭਾਈ॥
ਦੋਵਰ ਕੋਟ ਅਰੁ ਤੇਵਰ ਖਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 1224) ਕੋਟਿ – ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਅਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਅਰਥ - ਕ੍ਰੋੜ ਕਥਨਾ ਕਥੀ ਨ ਆਵੈ ਤੋਟਿ॥
ਕਥਿ ਕਥਿ ਕਥੀ ਕੋਟੀ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ॥
ਕੋਟਿ ਕੋਟੀ ਮੇਰੀ ਆਰਜਾ ਪਵਣੁ ਪੀਅਣੁ ਅਪਿਆਉ॥ (ਪੰਨਾ 2) ਚੰਦੁ ਸੂਰਜੁ ਦੁਇ ਗੁਫੈ ਨ ਦੇਖਾ ਸੁਪਨੈ ਸਉਣ ਨ ਥਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 14) ਕੋਟਿ ਤੇਤੀਸ ਸੇਵਕਾ ਸਿਧ ਸਾਧਿਕ ਦਰਿ ਖਰਿਆ॥
ਗਿਰੰਬਾਰੀ ਵਡ ਸਾਹਬੀ ਸਭੁ ਨਾਨਕ ਸੁਪਨੁ ਥੀਆ॥ (ਪੰਨਾ 43) ਕੋਟਿ ਮਜਨ ਕੀਨੋ ਇਸਨਾਨ॥
ਲਾਖ ਅਰਬ ਖਰਬ ਦੀਨੋ ਦਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 202) ਕੋਟਿ ਜਤਨ ਉਪਾਵ ਮਿਥਿਆ ਕਛੁ ਨ ਆਵੈ ਕਾਮਿ॥
ਸਰਣਿ ਸਾਧੂ ਨਿਰਮਲਾ ਗਤਿ ਹੋਇ ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਨਾਮਿ॥ (ਪੰਨਾ 501) ਕੋਟੁ – ਇਕ ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ ਨਾਂਵ, ਅਰਥ – ਕਿਲਾ ਕਾਇਆ ਕੋਟੁ ਅਪਾਰੁ ਹੈ ਅੰਦਰਿ ਹਟਨਾਲੇ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਉਦਾ ਜੋ ਕਰੇ ਹਰਿ ਵਸਤੁ ਸਮਾਲੇ॥ (ਪੰਨਾ 309) ਲੰਕਾ ਸਾ ਕੋਟੁ ਸਮੁੰਦ ਸੀ ਖਾਈ॥
ਤਿਹ ਰਾਵਨ ਘਰ ਖਬਰਿ ਨ ਪਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 481) ਤ੍ਰੈ ਗੁਣ ਇਨ ਕੈ ਵਸਿ ਕਿਨੈ ਨ ਮੋੜੀਐ॥
ਭਰਮੁ ਕੋਟੁ ਮਾਇਆ ਖਾਈ ਕਹੁ ਕਿਤੁ ਬਿਧਿ ਤੋੜੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 522) ਸਾਹਿਬ ਰੰਗਿ ਰਾਤਾ ਸਚ ਕੀ ਬਾਤਾ ਜਿਨਿ ਬਿੰਬ ਕਾ ਕੋਟੁ ਉਸਾਰਿਆ॥
ਪੰਚ ਭੂ ਨਾਇਕੋ ਆਪਿ ਸਿਰੰਦਾ ਜਿਨਿ ਸਚ ਕਾ ਪਿੰਡੁ ਸਵਾਰਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 766) ਏਕੁ ਕੋਟੁ ਪੰਚ ਸਿਕਦਾਰਾ ਪੰਚੇ ਮਾਗਹਿ ਹਾਲਾ॥
ਜਿਮੀ ਨਾਹੀ ਮੈ ਕਿਸੀ ਕੀ ਬੋਈ ਐਸਾ ਦੇਨੁ ਦੁਖਾਲਾ॥ (ਪੰਨਾ 793) ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲਗ-ਮਾਤ੍ਰ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਬਾਰੇ ਪਿਛਲੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਹੁਣ ਖੋਜ ਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾ ਜਾਂ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਅਰਥ ਵਾ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਰਿਵਾਇਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਠੀਕ ਵਿਆਖਿਆ ਤਦ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਸਮਝ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਅਸਮਝ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਮੁਫਾਦਾਂ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਕਥਾ-ਵਾਚਕ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅਨਰਥ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੀਤੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਟੀਕੇ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਟੀਕੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋ ਨਿੱਬੜੀ। ਜੇਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਟੀਕਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਟਰੰਪ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਉਲਥਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਟੀਕਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।ਇਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਯੁੱਗ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ : 1. ਨਿਰਮਲ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਰੋਤਮ ਦੁਆਰਾ ‘ਗੁਰੁ ਗਿਰਾਰਥ ਕੋਸ਼’ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਪ੍ਰੈੱਸ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰੈੱਸ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ 1895 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। 2. ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਪੰਡਤ ਗਿ. ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਸੰਨ 1899 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। 3. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ‘ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ’ (ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼) ਸੰਨ 1930 ਵਿਚ ਦਰਬਾਰ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਟੀਕਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਸੰਮਤ 1934 ਵਿਚ ਅਰੰਭ ਹੋ ਕੇ 1940 ਵਿਚ ਨੇਪਰੇ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੰਥ੍ਯਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਅਧੂਰਾ ਟੀਕਾ ਪੰਨਾ 607 ਤਕ 7 ਭਾਗ, ਪਹਿਲੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਅਕਤੂਬਰ 1958, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਟੀਕਾ, ਸ੍ਰੀ ਅਮੀਰ ਭੰਡਾਰ ਟੀਕਾਕਾਰ ਸੰਤ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ 10 ਜਿਲਦਾਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਕਤੂਬਰ 1981 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਟੀਕਾਕਾਰ ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਟੀਕ ਗਿਆਨੀ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ 8 ਭਾਗ, ਪ੍ਰੋ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਟੀਕਾ 8 ਭਾਗ, ਅਰਥ ਬੋਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ 5 ਭਾਗ, ਪ੍ਰੋ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਟੀਕਾ 4 ਭਾਗ, ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ ਦੇ 10 ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਟੀਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਜਨਵਰੀ 1957 ਨੂੰ ਟੀਕੇ ਦਾ ਕੰਮ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਖੀਰ 17 ਜੂਨ 1961 ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਹੀ ਕੰਮ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ 1962 ਤੋਂ 1964 ਤਕ ਛਪਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸੀ। ਅੱਜ ਕੁਝ ਕੁ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਿਦਵਾਨ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਟੀਕੇ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਅਟੱਲ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਤਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸਮਝਾਈ ਲਗ ਮਾਤ੍ਰੀ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਤੋਂ ਅਵੇਸਲੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਾਠਕ ਜਨ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਪੰਕਤੀ ਹੈ ‘ਜੈਸੋ ਆਂਡੋ ਹਿਰਦੇ ਮਾਹਿ॥ ਜੈਸੋ ਦਾਨੋ ਚਕੀ ਦਰਾਹਿ॥’ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਸਹੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ। ਜਿਵੇਂ: ਐਸੋ ਸਹਾਈ॥
ਆਂਡੇ ਹਿਰਦੇ ਮੈ ਸੰਮਾਲਤੀ ਹੈ ਕੁੰਮੀ ਵਾ ਕੂੰਜ॥4॥ (ਪ੍ਰਿਯਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਜੀ ਦੇ ਕ੍ਰਿਤ ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਪੰਨਾ 577) ਜੈਸੇ ਕੂੰਜਾਂ ਆਂਡਾ ਹਿਰਦੇ ਮੈ ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਹੈਂ ਸਿਮਰਨ ਤਿਸ ਕਾ ਸਹਾਈ ਹੋਤਾ ਹੈ॥ (ਫਰੀਦਕੋਟ ਸਟੀਕ ਭਾਗ ਤੀਜਾ ਪੰਨਾ 2031) ਜਿਵੇਂ ਕੂੰਜ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਆਂਡੇ-ਬੱਚੇ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਬੱਚੇ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਰਦੇ ਨਹੀਂ ਅਰਥਾਤ ਕੂੰਜ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। (ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਟੀਕਾ ਸੈਂਚੀ ਸਤਵੀਂ, ਸੰਤ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਪੰਨਾ 673) ਜਿਵੇਂ ਕੂੰਜ ਦੇ ਚੇਤੇ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਆਂਡੇ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। (ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਟੀਕ ਗਿ. ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ) (ਹਿਰਦਾ) ਛਾਤੀ- ਸੀਨਾ। ਜੈਸੋ ਆਂਡੋ ਹਿਰਦੇ ਮਾਹਿ॥ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਹੇਠ ਲੈ ਕੇ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। (ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ, ਪੰਨਾ 206) ਕੂੰਜ ਅੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਿਮਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹਦੀ ਗੈਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। (ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਭਾਗ ਤੀਜਾ) ਜਿਵੇਂ ਕੂੰਜ ਦੇ ਚੇਤੇ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਆਂਡੇ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ॥ (ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਭਾਗ ਸਤਵਾਂ ਪੰਨਾ 342) ਜਿਵੇਂ (ਕੂੰਜ ਦੇ) ਚਿਤ ਵਿਚ (ਸਿਮਰਨ) ਅੰਡੇ ਦਾ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥ (ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ, ਟੀਕਾਕਾਰ ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ, ਪੰਨਾ 987 ਭਾਗ 10) ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੂੰਜ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। (ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਪੰਨਾ 942) ਜਿਵੇਂ ਕੂੰਜ ਅੰਤ੍ਰੀਵ ਧਿਆਨ-ਧਾਰਨਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਦੂਰ ਪਏ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।(ਡਾ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ (ਤਾਲਿਬ), ਪੰਨਾ 2022) ਜਿਵੇਂ ਕੂੰਜ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਂਡਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। (ਡਾ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ‘ਮਾਕਿਨ’) ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼। (ਡਾ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ‘ਚਾਹਲ’) ਜਿਵੇਂ (ਕੂੰਜ) ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਅੰਡੇ ਵਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਅਰਥ ਬੋਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਗ ਚੌਥਾ, ਪੰਨਾ 1197) ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ (ਕੂੰਜ ਦੀ) ਯਾਦ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਅੰਡੇ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਚੱਕੀ ਦੀ ਕਿੱਲ੍ਹੀ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਦਾਣੇ (ਪੀਸੇ ਜਾਣ ਤੋਂ) ਬਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਟਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨ ਪੋਥੀ ਛੇਵੀਂ, ਪੰਨਾ, 3237 ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਅੰਦਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਆਂਡਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਹੈ। (ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਨਿਰੁਕਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਤੀਜੀ ਜਿਲਦ, ਪੰਨਾ 2) ਜਿਵੇਂ ਕੂੰਜ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਪੰਨਾ 2068) ਕੂੰਜ ਅਪਨੇ ਅੰਡੋਂ ਕੀ ਯਾਦ ਹਿਰਦੇ ਮੇਂ ਬਨਾਏ ਰਹਤੀ ਹੈ ਔਰ ਉਸਕੇ ਬੱਚੋਂ ਕੋ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਤਾ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਮੂਲ ਪਾਠ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਤੀਸਰੀ ਸੈਂਚੀ, ਡਾ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਪੰਨਾ 987) ਜਿਵੇਂ ਕੂੰਜ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਆਂਡੋ ਭਾਵ ਬੱਚੇ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਬੱਚੇ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਮਰਦੇ ਨਹੀਂ ਕੂੰਜ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। (ਗਿਆਨੀ ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਟਿਆਲੇ ਵਾਲੇ, ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸੀ.ਡੀ. ਨੰ: 11) ਜਿਹੜਾ ਆਂਡਾ ਕੂੰਜ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਚੇਤੇ ਐ.... ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਂਡਾ ਕੂੰਜ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਚੇਤੇ ਹੈ।.... ਕੂੰਜਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਯਾਦ ਨਾਲ ਪੱਕਦੇ ਹਨ।.... ਜਿਹੜਾ ਆਂਡਾ ਕੂੰਜ ਦੇ ਚੇਤੇ ਹੈ ਉਹ ਗਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਆਂਡਾ ਫੁੱਟ ਕਰਕੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਫਿਰ ਡਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਰਾਂ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿਛੇ ਆ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।.... (ਗਿ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸੀ.ਡੀ) ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਿੰਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨ ਹਨ ਜਿਵੇਂ : ਗਿਆਨ, ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਧਿਆਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦਾ ਯਾਦ (ਸਿਮਰਨ) ਬਣਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ‘ਹੰਸ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ‘ਹੰਸਹੁ ਹੰਸ ਗਿਆਨੁ ਕਰਿ ਦੁਧੈ ਵਿਚਹੁ ਕਢੈ ਪਾਣੀ॥’। ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ‘ਕੂੰਜ’ ‘ਜੈਸੀ ਗਗਨਿ ਫਿਰੰਤੀ ਊਡਤੀ ਕਪਰੇ ਬਾਗੇ ਵਾਲੀ॥ ਓਹ ਰਾਖੈ ਚੀਤੁ ਪੀਛੈ ਬਿਚਿ ਬਚਰੇ ਨਿਤ ਹਿਰਦੈ ਸਾਰਿ ਸਮਾਲੀ॥’ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ‘ਕੱਛੂ’ ‘ਕੁੰਮੀ ਜਲ ਮਾਹਿ ਤਨ ਤਿਸੁ ਬਾਹਰਿ ਪੰਖ ਖੀਰੁ ਤਿਨ ਨਾਹੀ॥ ਪੂਰਨ ਪਰਮਾਨੰਦ ਮਨੋਹਰ ਸਮਝਿ ਦੇਖੁ ਮਨ ਮਾਹੀ॥’ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਿਤ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮਾਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ: ਕੱਛੂ
ਕਛੂ ਅੰਡਾ ਸੇਂਵਦਾ ਜਲ ਬਾਹਰਿ ਧਰਿ ਧਿਆਨੁ ਧਰੰਦਾ। (ਵਾਰ 26:28)
ਕਛੂ (ਆਪਣੇ) ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਰੱਖ ਕੇ (ਉਸੇ ਵਿਚ) ਧਯਾਨ ਰੱਖ ਕੇ ਪਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ : ਕੱਛੂ ਆਪਣੇ ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਰੇਤ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪ ਪਾਣੀ ਕਿਨਾਰੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਉਚੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਧਯਾਨ ਰੱਖ ਕੇ ਪਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੱਚੇ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। (ਵਾਰ 26:28) ਕਛੂ ਆਂਡਾ ਧਿਆਨੁ ਧਰਿ ਕਰਿ ਪਰਪਕੁ ਨਦੀ ਵਿਚਿ ਆਣੈ॥ (ਵਾਰ 11:9) ਕੂੰਜ ਕੂੰਜ ਰਿਦੈ ਸਿਮਰਣੁ ਕਰੈ ਲੈ ਬੱਚਾ ਉਡਦੀ ਅਸਮਾਣੈ। (ਵਾਰ 11:9) ਕੂੰਜ ਕਰੇਂਦੀ ਸਿਮਰਣੋ ਪੂਰਣ ਬਚਾ ਹੋਇ ਉਡੰਦਾ॥ (ਵਾਰ 26:28)
ਕੂੰਜ (ਬੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਿਮਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਾਰਣ) ਬੱਚਾ ਪਲ ਕੇ ਉੱਡਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੈਸੀ ਗਗਨਿ ਫਿਰੰਤੀ ਊਡਤੀ ਕਪਰੇ ਬਾਗੇ ਵਾਲੀ॥
ਓਹ ਰਾਖੈ ਚੀਤੁ ਪੀਛੈ ਬਿਚਿ ਬਚਰੇ ਨਿਤ ਹਿਰਦੈ ਸਾਰਿ ਸਮਾਲੀ॥ (ਪੰਨਾ 168)
ਅਰਥ- ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇ ਖੰਭਾਂ ਵਾਲੀ (ਕੂੰਜ) ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਉੱਡਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪਿੱਛੇ (ਰਹੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ) ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਚਿੱਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਾਂਭਦੀ ਹੈ, ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ; ਊਡੈ ਊਡਿ ਆਵੈ ਸੈ ਕੋਸਾ ਤਿਸੁ ਪਾਛੈ ਬਚਰੇ ਛਰਿਆ॥
ਉਨ ਕਵਨੁ ਖਲਾਵੈ ਕਵਨੁ ਚੁਗਾਵੈ ਮਨ ਮਹਿ ਸਿਮਰਨੁ ਕਰਿਆ॥3॥ (ਪੰਨਾ 495) ਕਬੀਰ ਚੁਗੈ ਚਿਤਾਰੈ ਭੀ ਚੁਗੈ ਚੁਗਿ ਚੁਗਿ ਚਿਤਾਰੇ॥
ਜੈਸੇ ਬਚਰਹਿ ਕੂੰਜ ਮਨ ਮਾਇਆ ਮਮਤਾ ਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 123) ਜੈਸੇ ਕੂੰਜ ਬਚਰਾ ਤਿਆਗ ਦਿਸੰਤਰਿ ਜਾਤਿ ਸਿਮਰਨ ਚਿਤਿ ਨਿਰਬਿਘਨ ਰਹਤ ਹੈ। (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਕਬਿੱਤ 515) ਹੰਸ ਹੰਸਹੁ ਹੰਸ ਗਿਆਨੁ ਕਰਿ ਦੁਧੈ ਵਿਚਹੁ ਕਢੈ ਪਾਣੀ।
ਕਛਹੁ ਕਛੁ ਧਿਆਨਿ ਧਰਿ ਲਹਰਿ ਨ ਵਿਆਪੈ ਘੁੰਮਣਵਾਣੀ।
ਕੂੰਜਹੁ ਕੂੰਜੁ ਵਖਾਣੀਐ ਸਿਮਰਣੁ ਕਰਿ ਉਡੈ ਅਸਮਾਣੀ। (ਵਾਰ 24:22) ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਸਿਮਰਣੁ ਜੁਗਤਿ ਕੂੰਜ ਕਰਮ ਹੰਸ ਵੰਸ ਨਵੇਲਾ। (ਵਾਰ 7:20) ਪਰਮ ਹੰਸ ਗੁਰਸਿਖ ਦਰਸ ਅਦਰਸਣਾ। (ਵਾਰ 22:21) ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਸਿਮਰਣੁ ਜੁਗਤਿ ਕੂੰਜਿ ਕੂਰਮ ਹੰਸ ਵੰਸ ਵਧੰਦਾ। (ਵਾਰ 16:13) ਸਿਮਰਣਿ ਕੂੰਜ ਧਿਆਨ ਕਛੁ ਪਥਰ ਕੀੜੇ ਰਿਜਕੁ ਸਵੇਰੀ। (ਵਾਰ 37:18) ਗੁਰਸਿੱਖ! ਗਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਨੂੰ ਕੂੰਜ, ਕੱਛੂ ਅਤੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਵੰਸ ਨਵੀਨ ਹੈ। (ਭਾਵ ਦੁੱਧ ਤੇ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਤੱਤ ਮਿਥਿਆ ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਨ ਵਿਖੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਵੰਸ ਪ੍ਰਬੀਨ ਹੈ ਅਰ ਧਿਆਨ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਵਿਖੇ ਕੱਛੂ ਦੀ ਵੰਸ ਪ੍ਰਬੀਨ ਹੈ। ਪੁਨਾ- ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਵਿਖੇ ਕੂੰਜ ਦੀ ਵੰਸ ਪ੍ਰਬੀਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਪਲਦੇ ਹਨ, ਗੱਲ ਕੀ ਗੁਰਮੁਖ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਕੂੰਜ ਤੇ ਕੂਰਮ ਵਾਂਗੂ ਧਿਆਨ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਹੰਸਾਂ ਵਾਂਗੂ ਝੂਠ ਤੇ ਸੱਚ ਨਿਤਾਰਦੇ ਹਨ।) ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਗਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਸਾਰਗ ਮਹਲਾ 5॥
ਸਿਮਰਨ ਰਾਮ ਕੋ ਇਕੁ ਨਾਮ॥
ਕਲਮਲ ਦਗਧ ਹੋਹਿ ਖਿਨ ਅੰਤਰਿ ਕੋਟਿ ਦਾਨ ਇਸਨਾਨ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਆਨ ਜੰਜਾਰ ਬ੍ਰਿਥਾ ਸ੍ਰਮੁ ਘਾਲਤ ਬਿਨੁ ਹਰਿ ਫੋਕਟ ਗਿਆਨ॥
ਜਨਮ ਮਰਨ ਸੰਕਟ ਤੇ ਛੂਟੈ ਜਗਦੀਸ ਭਜਨ ਸੁਖ ਧਿਆਨ॥1॥
ਤੇਰੀ ਸਰਨਿ ਪੂਰਨ ਸੁਖ ਸਾਗਰ ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਦੇਵਹੁ ਦਾਨ॥
ਸਿਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਜੀਵੈ ਬਿਨਸਿ ਜਾਇ ਅਭਿਮਾਨ॥2॥ (ਪੰਨਾ 1221) ਉਕਤ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀ ‘ਜੈਸੋ ਆਂਡੋ ਹਿਰਦੇ ਮਾਹਿ’ ਦਾ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਂਡੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕੱਛੂ ਨਾਲ ਹੈ ਨਾ ਕੇ ਕੂੰਜ ਨਾਲ ਤੇ ਕੂੰਜ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਛੱਡ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਆਂਡੇ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਕੱਛੂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ, ਕੂੰਜ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਹੰਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਇਹ ਜੰਤੂ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਪੁਨਿ’ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਪੰਨਾ 417 ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ ਦਸਵੀਂ ਪੋਥੀ ਪੰਨਾ 693 ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ : ਕੇਵਲ ‘ਰਾਗਮਾਲਾ’ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ‘ਪੁਨਿ’ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪੁਨਿ ਅਸਲੇਖੀ ਕੀ ਭਈ ਬਾਰੀ॥...
ਪੁਨਿ ਆਇਅਉ ਹਿੰਡੋਲੁ ਪੰਚ ਨਾਰਿ ਸੰਗਿ ਅਸਟ ਸੁਤ॥...
ਪੁਨਿ ਆਈ ਦੀਪਕ ਕੀ ਬਾਰੀ॥...
ਪੁਨਿ ਗਾਵਹਿ ਆਸਾ ਗੁਨ ਗੁਨੀ॥
ਊਚੈ ਸੁਰਿ ਸੂਹਉ ਪੁਨਿ ਕੀਨੀ॥...
ਪੁਨਿ ਗਾਵਹਿ ਸੰਕਰ ਅਉ ਸਿਆਮਾ॥ “ਪੁਨਿ- ਫਿਰ। {ਨੋਟ ! ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਪੁਨਹ’ (ਪੁਨ:) ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਭੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਪੁਨਹ’ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ ਆਇਆ ਹੈ ਉਹ ‘ਫੁਨਿ’ ਹੈ, ‘ਪੁਨਿ’ ਕਿਤੇ ਭੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇਹ ਇਕ ਅਨੋਖੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਭੀ ਗੁਰ-ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਲਫ਼ਜ਼ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ}” (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਪੋਥੀ ਦਸਵੀਂ ਪੰਨਾ 693) ਪਰ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਰਾਗਮਾਲਾ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਉਲਾਰ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਨਿ ਸ਼ਬਦ ਸਿਹਾਰੀ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਨਹੀ ਆਇਆ। ਜਦ ਕਿ ‘ਪੁਨਿ’ ਅੰਤ ਸਿਹਾਰੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਰਾਗਮਾਲਾ ਵਿਚ 5 ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਪੰਨਾ 992 ਉਪਰ ਅੰਕਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਹਨ: ਊਪਰਿ ਗਗਨੁ ਗਗਨ ਪਰਿ ਗੋਰਖੁ ਤਾ ਕਾ ਅਗਮੁ ਗੁਰੂ ਪੁਨਿ ਵਾਸੀ॥
ਗੁਰ ਬਚਨੀ ਬਾਹਰਿ ਘਰਿ ਏਕੋ ਨਾਨਕੁ ਭਇਆ ਉਦਾਸੀ॥ (ਪੰਨਾ 992) ਪਦ-ਪ੍ਰਸੰਗ : ਪੁਨਿ-ਮੁੜ (ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਾਇਕ ਫੁਰਨਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਦੂਰ) ਉੱਚਾ ਉਹ ਚਿੱਤ- ਆਕਾਸ਼ ਹੈ (ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਹੈ) ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਾਲਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਸ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ (ਦੇ ਮਿਲਾਪ) ਦਾ ਉਹ ਟਿਕਾਣਾ ਅਪਹੁੰਚ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਮਾਇਆ ਵੱਲ ਪਰਤਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ) । ਫਿਰ ਭੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਟਿਕਾਣੇ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਬਣ ਜਾਈਦਾ ਹੈ । ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਤੁਰ ਕੇ ਜਗਤ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ) ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ।5।11। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦਰਪਣ ਭਾਗ ਦੂਜਾ ਪੰਨਾ 575 ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਦੂਜੀ ਅਸਟਪਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਦੇ ਦੀ ਸਤਵੀਂ ਤੁਕ ‘ਜਿਹ ਮਾਰਗਿ ਇਹੁ ਜਾਤ ਇਕੇਲਾ॥ ਤਹ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਸੰਗਿ ਹੋਤਿ ਸੁਹੇਲਾ॥’ ਦਾ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਜਿੰਨੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜੀਵ ਇਕੱਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਭਾਵ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਜਿੰਨਾਂ ਝਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਜੀਵ ਦੀ ਕੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ) ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ‘ਮਾਰਗਿ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅੰਤ ਸਿਹਾਰੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ’ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਗਾਂਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਪੰਨਾ 343 ‘ਤੇ ‘ਨਹੁ’ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੇ ਹਨ: “ ‘ਨਹੁ’ – ‘ਨਹਿ’ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹਾਹੇ ਔਂਕੜ ਨਾਲਿ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਅਗੇ ਹੁਣ ਤਾਈਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਿ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।” ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ‘ਨਹੁ’ ਲਫਜ਼ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਐਸੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ‘ਨਹੁ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ: ਸੇਜ ਇਕੇਲੀ ਨੀਦ ਨਹੁ ਨੈਨਹ ਪਿਰੁ ਪਰਦੇਸਿ ਸਿਧਾਇਓ॥ (ਪੰਨਾ 624)
ਮੁਕਤਿ ਕਦੇ ਨ ਹੋਵਈ ਨਹੁ ਪਾਇਨ੍ ਮੋਖ ਦੁਆਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 1277)
ਰਤਨ ਨਾਮੁ ਅਪਾਰੁ ਕੀਮ ਨਹੁ ਪਵੈ ਅਮੁਲਉ॥ (ਪੰਨਾ 1386)
ਤਿ ਨਰ ਦੁਖ ਨਹ ਭੁਖ ਤਿ ਨਰ ਨਿਧਨ ਨਹੁ ਕਹੀਅਹਿ॥
ਤਿ ਨਰ ਸੋਕੁ ਨਹੁ ਹੁਐ ਤਿ ਨਰ ਸੇ ਅੰਤੁ ਨ ਲਹੀਅਹਿ॥
ਤਿ ਨਰ ਸੇਵ ਨਹੁ ਕਰਹਿ ਤਿ ਨਰ ਸਯ ਸਹਸ ਸਮਪਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1394)
ਬਰਸੁ ਏਕੁ ਹਉ ਫਿਰਿਓ ਕਿਨੈ ਨਹੁ ਪਰਚਉ ਲਾਯਉ॥ (ਪੰਨਾ 1395)
ਜਿਨਿ ਗੁਰੂ ਨ ਦੇਖਿਅਉ ਨਹੁ ਕੀਅਉ ਤੇ ਅਕਯਥ ਸੰਸਾਰ ਮਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1399) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂਤਿਕ ਲਗਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਭੇਦ, ਪੰਨਾ 54-55 ਵਿਚ ਪ੍ਰਿੰ: ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਐਮ.ਏ. ਚਾਰਿ ਤੇ ਚਾਰੇ ਸੰਖਿਆ ਵਾਚਕ 4 ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਪੰਡਿਤ ਮੈਲੁ ਨ ਚੁਕਈ ਜੇ ਵੇਦ ਪੜੈ ਜੁਗ ਚਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 647)
ਇਹ ਮਾਇਆ ਕੀ ਸੋਭਾ ਚਾਰਿ ਦਿਹਾੜੇ ਜਾਦੀ ਬਿਲਮੁ ਨ ਹੋਇ॥(ਪੰਨਾ 429)
ਚਚੈ ਚਾਰਿ ਵੇਦ ਜਿਨਿ ਸਾਜੇ ਚਾਰੇ ਖਾਣੀ ਚਾਰਿ ਜੁਗਾ॥ (ਪੰਨਾ 432) ਜਿੱਥੇ ਚਾਰ ਉੱਤੇ ਜੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਉੱਥੇ ਲਾਂ ਜਾਂ ਸਿਹਾਰੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਚਾਰਿ ਪਦਾਰਥ ਜੇ ਕੋ ਮਾਗੈ॥ (ਪੰਨਾ 266) ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਚਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਦ ਵੀ ਆਵੇਗੀ ਚਾਰਿ (ਸਿਹਾਰੀ) ਨਾਲ ਹੀ ਆਵੇਗੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਥਿਆ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੋਥੀ ਚੌਥੀ ਪੰਨਾ 1659 ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਨੂੰ ਮੁਕਤਾ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਿੰ: ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚਾਰ ਨੂੰ ਮੁਕਤਾ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਭੁਲੇਖਾ ਖਾ ਗਏ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂ ਕਿ ਮੁਨਸ਼ੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਵੱਲੋਂ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੱਥਰ ਛਾਪੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪਾਠ ‘ਚਾਰ’ ਮੁਕਤਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਕਿੱਤੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਕਾਲਰਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਤਦ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰਮਤਿ ਜੁਗਤ ਵਿਚ ਸਿਰ ਜੋੜ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਟੀਕਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨੁਕਤੇ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਿਯਮਾਵਲੀ, ਸਿਧਾਂਤ, ਸੰਗੀਤ, ਨਿਰੁਕਤ, ਪਿੰਗਲ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ । ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਦੂਸਰੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਟੀਕਾ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਸਲ ਭਾਵ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਗਿਆਨ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲਾ ਕਰਨ ਸਕਣ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਚੂੰਕਿ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜੁਗੋ ਜੁਗ ਅਗਵਾਈ ਬਖ਼ਸ਼ਣੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬੱਝਵੀਂ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਇਸ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਦੇ ਨੇਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਲਗ ਮਾਤ੍ਰੀ ਨਿਯਮ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਘੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਣੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣੀ ਸਾਡਾ ਮੁੱਢਲਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਪਰਪੰਚੀ ਬੰਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਦੀਆ ਕਾਇਮ ਕਰੀ ਬੈਠੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਮਨ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਰੋੜ-ਮਰੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਮ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਮਨ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗਲਤ ਅਰਥ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਵਾਰਥ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨਮਤੀ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗਲਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਖੰਡਨ ਅਤੇ ਰੋਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਲਗ- ਮਾਤ੍ਰੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਧਨ, ਇਸਤ੍ਰੀ, ਹੋਰ ਹਾਥੀ ਘੋੜੇ ਆਦਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਸਾਰੀ ਘਰ ਦੀ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਰਕੇ ਨਾ ਮੰਨ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਟੀਕ, ਸੰਤ ਗਿਆਨੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੇ ਸੈਂਚੀ 8 ਪੰਨਾ 1426) ਧਨ, ਇਸਤ੍ਰੀ, ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ, ਇਹ ਆਪਣੀ ਕਰ ਕੇ ਨਾ ਮੰਨ। ਨਾਨਕ! ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ (ਸਾਰਿਆਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ (ਤੇਰਾ ਨਾਲ ਨਿਭਣ ਵਾਲਾ) ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। (ਬਾਣੀ ਮਹਲਾ 9 ਸਟੀਕ, ਭਾਈ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤਲਵਾੜਾ, ਪੰਨਾ 133) ਦੌਲਤ, ਇਸਤਰੀ (ਨਿਜ ਨਾਰੀ) ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ (ਤੂੰ ਹੇ ਮਨ) ਆਪਣੀ ਕਰਕੇ ਮਤ ਮੰਨੀ। ‘ਜਿਨਿ’ ਪਦ ਦੇ ਅਰਥ ਏਥੇ ‘ਮੱਤ’,’ਨਾਂ’ ਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਗਿਆਨੀ ਅਰਥਈਏ ਇਸ ਪਦ ਦਾ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਹਨ, ‘ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ’ ਨੇ ਜਾਂ ‘ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ’। ‘ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ’ ਤਾਂ ਅਰਥ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂ ਕਿ ਨੰਨੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ ਸਾਫ ਲੱਗੀ ਪਈ ਹੈ ਜੋ ‘ਨੂੰ’ ਦੇ ਅਰਥ ਹੋਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। (ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਗਾਂਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਪੰਨਾ 428) ‘ਜਿਨਿ’ ਸ਼ਬਦ ‘ਮਤੁ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ‘ਕ੍ਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਾਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਾਂ, ਨਿਸ਼ੇਧ। (ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ, ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਪੰਨਾ 373) ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਾਸਤੇ, ਹੁਕਮੀ ਭਵਿੱਖਤ ਕਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ : ਧਨੁ ਦਾਰਾ ਸੰਪਤਿ ਸਗਲ ਜਿਨਿ ਅਪੁਨੀ ਕਰਿ ਮਾਨਿ॥ (ਪੰਨਾ 1426) ਜਿਨਿ ਮਾਨਿ – ਨਾ ਮੰਨ। (ੳ) ਕਿਸੇ ਅਨਿੱਛਤ ਕੰਮ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ‘ਸੰਭਾਵ ਭਵਿੱਖਤ ਕਾਲ’ ਦੇ ਰੁੂਪ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿਉ ਜਿਨਿ ਘਟੈ॥ ਜਿਨਿ ਘਟੈ-ਮਤਾਂ ਘਟ ਜਾਏ, ਕਿਤੇ ਘਟ ਨਾਹ ਜਾਏ।
(ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ) ਗੋਬਿੰਦ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕਿਤੇ ਘਟ ਨਾਹ ਜਾਏ ਰਹੁ ਰਹੁ ਰੀ ਬਹੁਰੀਆ ਘੂੰਘਟੁ ਜਿਨਿ ਕਾਢੈ॥ .... -ਉਨ ਕੀ ਗੈਲਿ ਤੋਹਿ ਜਿਨਿ ਲਾਗੈ॥ (ਪੰਨਾ 484) ਜਿਨਿ ਲਾਗੈ – ਕਿਤੇ ਲੱਗ ਨਾ ਜਾਏ। ਰੇ ਮਨ ਤੇਰੋ ਕੋਇ ਨਹੀ ਖਿੰਚਿ ਲੇਇ ਜਿਨਿ ਭਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 337) ਜਿਨਿ-ਮਤਾਂ। ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨ! (ਅੰਤ ਨੂੰ) ਤੇਰਾ ਕੋਈ (ਸਾਥੀ) ਨਹੀਂ ਬਣੇਗਾ, ਮਤਾਂ (ਹੋਰਨਾਂ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦਾ) ਭਾਰ ਖਿੱਚ ਕੇ (ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ) ਲੈ ਲਏਂ (ਭਾਵ, ਮਤਾਂ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਪਰਪੰਚ ਕਰ ਕੇ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਲਿਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਵੇਂ)। ਘਰ ਛੋਡੇਂ ਬਾਹਰਿ ਜਿਨਿ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 344) ਜਿਨਿ ਜਾਏ-ਮਤਾਂ ਜਾਏਂ, ਨਾਹ ਜਾਈਂ।
(ਹੇ ਭਾਈ!) ਤੂੰ ਭੀ (ਐਸੇ) ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਾਹ ਜਾਈਂ (ਭਾਵ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਭਟਕਣ ਨ ਦੇਈਂ), ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਵੀ ‘ਜਿਨਿ’ ਸ਼ਬਦ ਨਿਸ਼ੇਧ ਜਾਂ ਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤਬ ਭਈ ਦੇਵ ਬਾਨੀ ਬਨਾਇ।
ਜਿਨਿ19 ਕਰੋ ਦੁਖ ਦਸਰਥ ਰਾਇ।...।37 19. ਜਿਨਿ – (ਦੁੱਖ) ਨਾਂ, (ਮੰਨਾਂ)
ਬਿਨੁ ਸਾਚ ਕਹੇ ਨਹੀ ਪ੍ਰਾਨ ਬਚੇ, ਜਿਨਿ42 ਕੰਠ ਕੁਠਾਰ ਕੀ ਧਾਰ ਸਹੋ।...।147 (ਪੰਨਾ 228) 42. ਜਿਨਿ – ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਯਾ ਫੇਰ।
ਲਛਮਨ ਭੇਜਾ।
ਬਹੁ ਦਲ ਲੇ ਜਾ।
ਜਿਨਿ1 ਸਿਸ ਮਾਰੂ।
ਮੋਹਿ ਦਿਖਾਰੂ। 746 1. ਮਤਾਂ ਕਿਤੇ ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਸ੍ਰਿਣੁ ਸ੍ਰਿਣੁ8 ਲਰਕਾ। ਜਿਨਿ ਕਰੁ ਕਰਖਾ9।...।755 ਕਾਕਾ, ਸੁਣ ਸੁਣ ਜੁੱਧ, ਲੜਾਈ-ਘੋਲ ਨਾ ਕਰ।755 (ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਪੋਥੀ ਪਹਿਲੀ, ਰਾਮਾ ਅਵਤਾਰ, ਪੰਨਾ 218) ਹੇ ਸਖੇ ਧੀਰਜ ਰਾਖੁ ਮਨ ਮਹਿ, 2ਜਿਨਿ ਕਹਿਸ ਪੋਰਖ ਦੇਵਤਨ॥ 2. ਜਿਨਿ – ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ। ਨਾਂ ਆਖ। (ਸੰਪੂਰਨ ਸਟੀਕ ਸ੍ਰੀ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪੋਥੀ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ 2-3-4 ਪੰਨਾ 180) ਨੰਦਬਾਚ ਚੌ॥ ਪੁਤ੍ਰ! ਉਪਦ੍ਰਵ ਇਹਾਂ ਜਿਨਿ ਕਰੋ28॥ ਕੰਸ ਰਾਇ ਸੇ ਬਹੁ ਬਿਧ ਡਰੋ॥ 28. ਨਾਂ ਕਰਨਾ। (ਸੰਪੂਰਨ ਸਟੀਕ ਸ੍ਰੀ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪੋਥੀ ਭਾਗ ਦੂਜਾ ਪੰਨਾ 986) ਉਪਰੋਕਤ ਚਾਨਣੇ ਵਿਚ ‘ਜਿਨਿ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ੇਧ ਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਹੀ ਹੈ। ‘ਮਲ’ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ‘ਮਲ’, ‘ਮਲਿ’, ‘ਮਲੁ’। ‘ਮਲ’ ਨਾਂਵ ਪੁਲਿੰਗ ਬਹੁ ਵਚਨ – ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭਲਵਾਨ- ਮਲ ਲਥੇ ਲੈਦੇ ਫੇਰੀਆ॥ (ਪੰਨਾ 74) -
ਖੁੰਢਾ ਅੰਦਰਿ ਰਖਿ ਕੈ ਦੇਨਿ ਸੁ ਮਲ ਸਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 143)
-ਜਿਨ੍ੀ ਪਛਾਤਾ ਖਸਮੁ ਸੇ ਦਰਗਾਹ ਮਲ॥ (ਪੰਨਾ 964) ‘ਮਲਿ’ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ – ਮਲ ਕੇ -ਸਗਲ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਉਆ ਕੇ ਚਰਨ ਮਲਿ ਧੋਈ॥2॥ (ਪੰਨਾ 386) -ਗੁਰਮੁਖਿ ਕੋਈ ਗਾਰੜੂ ਤਿਨਿ ਮਲਿ ਦਲਿ ਲਾਈ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 510) ਜਲਿ ਮਲਿ ਜਾਨੀ ਨਾਵਾਲਿਆ ਕਪੜਿ ਪਟਿ ਅੰਬਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 580) -ਦਲਿ ਮਲਿ ਦੈਤਹੁ ਗੁਰਮੁਖਿ ਗਿਆਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 974) ਗੁਰਮੁਖਿ ਕੋਈ ਗਾਰੜੂ ਤਿਨਿ ਮਲਿ ਦਲਿ ਲਾਈ ਪਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 510) ‘ਮਲੁ’ ਨਾਉਂ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ – ਮੈਲ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਮਨਿ ਵਸੈ ਮਲੁ ਹਉਮੈ ਜਾਇ ਸਮਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 39) ਜਨਮ ਮਰਣ ਕੀ ਮਲੁ ਕਟੀਐ ਗੁਰ ਦਰਸਨੁ ਦੇਖਿ ਨਿਹਾਲ॥2॥ (ਪੰਨਾ 45) - ਚਹੁ ਜੁਗਿ ਮੈਲੇ ਮਲੁ ਭਰੇ ਜਿਨ ਮੁਖਿ ਨਾਮੁ ਨ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 57) - ਸਚੇ ਮੈਲੁ ਨ ਲਗਈ ਮਲੁ ਲਾਗੈ ਦੂਜੈ ਭਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 87) ਬਾਹਰਿ ਮਲੁ ਧੋਵੈ ਮਨ ਕੀ ਜੂਠਿ ਨ ਜਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 88) ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ‘ਮਲਿ’ ਦਾ ਅਰਥ ਮੱਲ ਕੇ/ਸਾਂਭ ਕੇ ਬੈਠਣ ਅਤੇ ‘ਕਲਮਲ’ ਦਾ ਅਰਥ ਪਾਪ ਆਦਿ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹੁ ਮਲਿ ਬਿਵਸਿ ਕੀਅਉ ਕਾਮੁ ਗਹਿ ਕੇਸ ਪਛਾੜ੍ਹਉ॥ (ਪੰਨਾ 1406) ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਆਇਆ ‘ਮਲਿ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੋਹਿ ਰੂਪੀ (ਮਲਿ) ਪਹਿਲਵਾਨ ਕੋ ਆਪਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ ਕਰਕੇ ਵੱਸ ਕਰ ਲੀਆ ਹੈ ਔਰ ਕਾਮ ਕੋ ਸੰਕਲਪ ਰੂਪੀ ਕੇਸੋਂ ਤੇ ਪਕੜ ਕਰ ਪਛਾੜਿਆ ਹੈ। (ਟੀਕਾ ਫਰੀਦਕੋਟ ਜਿਲਦ 4 ਪੰਨਾ 2870) ਆਪ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੋਹ ਰੂਪ ਮੱਲ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਪਟਕਾ ਮਾਰਿਆ ਹੈ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਟੀਕ, ਸੰਤ ਗਿਆਨੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੇ ਅਠਵੀਂ ਸੈਂਚੀ ਪੰਨਾ 3848) ਹੇ ਗੁਰੂ ਜੀ! ਮੋਹ ਰੂਪ ਸੂਰਮਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਯਥਾ – ਹੇ ਅਜਿਤ ਸੂਰ ਸੰਗ੍ਰਮੰ ਅਤਿ ਬਲਨਾ ਬਹੁ ਮਰਦਨਹ॥ ਫੇਰ ਬੜੇ-ਬੜੇ ਵਿਰੱਕਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭੀ ਮੋਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰੰਤੂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮੋਹ ਰੂਪੀ ਮਲਿ =ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੂੰ ਬਿ = ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਵਸ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਆ ਕੇ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਘਰ ਦਾ ਮੋਹ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਖੇ ਰਤਾ ਜਿਨਾਂ ਭੀ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਅਤੇ – ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪਾਂ-ਵਿਕਲਪਾਂ ਰੂਪੀ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਪਛਾੜਿਉ = ਪਟਕਾਅ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਸੰਕਲਪ –ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੇ ਸਹਿਤ ਕਾਮ ਨੂੰ ਅਭਾਵ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। (ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਟੀਕਾ ਅਮੀਰ ਭੰਡਾਰ ਸੈਂਚੀ 10, ਪੰਨਾ 578) ਬਲੀ ਮੋਹ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਵੱਸ ਕੀਤਾ ਹੈ,ਕਾਮ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਪਛਾੜਿਆ ਹੈ (ਭਾਵ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ)। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਮਲਿ ਦਾ ਅਰਥ ਭਲਵਾਨ ਜਾਂ ਬਲੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਕਿਉਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ‘ਮਲਿ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਭਲਵਾਨ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਮਲ’ ਲ ਮੁਕਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਕ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ। (ਸੰਥਯਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਟੀਕਾ ਅਨੇਕ ਬਾਣੀਆਂ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸੈਂਚੀ ਤੀਜੀ, ਪੰਨਾ 830) ਮੋਹ ਮਲ ਦਲ ਕੇ ਬੇਬਸ ਕਰਿ ਦਿੱਤਾ (ਉਸ ਦਾ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ) ਮੋਹ ਦਾ ਵਸ ਅਖਤਿਆਰ ਜ਼ੋਰ ਮਨ ਤੇ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਆ (ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਮੋਹ ਦੀ ਐਸੀ ਮਿੰਝ ਕੱਢੀ ਕਿ ਕੁਸਕਣ ਉਸਕਣ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਆ)। ਕਾਮ ਤਾਂ ਤਲੋਂ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਪਛਾੜ ਛਡਿਆ (ਧੰਨ! ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ), ਉਗਣ ਜੋਗਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਆ। ਪਾਮਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। (ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਗਾਂਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਪੰਨਾ 397) ਮੋਹ ਨੂੰ ਮਲ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਪਟਾਕ ਮਾਰਿਆ। (ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪੋਥੀ ਚੌਥੀ ਪੰਨਾ 1406) (ਹੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ!) ਆਪ ਨੇ ‘ਮੋਹ’ ਨੂੰ ਮਲ ਕੇ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਕਾਮ’ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਭੁੰਞੇ ਪਟਕਾਇਆ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਪੋਥੀ ਦਸਵੀਂ ਪੰਨਾ 551) (ਹੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ! ਤੁਸਾਂ) ਮੋਹ ਨੂੰ ਦਲ ਮਲ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਵਾਲੋਂ ਪਕੜ ਕੇ ਪਛਾੜ ਸੁੱਟਿਆ। (ਅਰਥ ਬੋਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਭਾਗ ਪੰਜਵਾਂ ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਭਾਗ ਪੰਜਵਾਂ ਪੰਨਾ 1692) ਪ੍ਰ: ਭੱਟ ਸਲ ਜੀਓ! ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ?
ਉ: 1. (ਹੇ ਪਿਆਰੇ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਉਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ, ਹੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ!) ਆਪ ਨੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਮਲ ਕੇ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਭੁੰਞੇ ਪਟਕਾਇਆ ਹੈ। (ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਟੀਕ ਅਠਵੀਂ ਸੈਂਚੀ ਪੰਨਾ 696- 697) ਹੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਆਪ ਨੇ ਮੋਹ ਦਾ ਦਲਨ ਕਰਕੇ ਇਸੇ ਬੇਵਸ ਕਰ ਦੀਆ ਹੈ ਔਰ ਕਾਮ ਕੋ ਕੇਸ਼ੋਂ ਸੇ ਪਕੜ ਕਰ ਪਛਾੜ ਦੀਆ ਹੈ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮੂਲ ਪਾਠ ਐਵਮ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ ਚੌਥੀ ਸੈਂਚੀ ਡਾ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਪੰਨਾ 1406) ਗੁਰਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰੀ ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ ਚੇਸ਼ਟਾ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪਕੜ ਕੇ ਪਟਕਾ ਮਾਰਿਆ ਹੈ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਟਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨ ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀਅਮ 8 ਪੰਨਾ 4647) (ਹੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ! ਆਪ ਜੀ ਨੇ) ਮੋਹ ਨੂੰ ਮਲ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ (ਅਤੇ) ਕਾਮ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਪਟਾਕ ਮਾਰਿਆ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਪੋਥੀ 14 ਪੰਨਾ 349) ਇਕੁ ਬਿੰਨਿ ਦੁਗਣ ਜੁ ਤਉ ਰਹੈ ਜਾ ਸੁਮੰਤ੍ਰਿ ਮਾਨਵ ਹਿਲਹਿ॥ ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਕ੍ਰਿਤ ਗੁਰ ਗਿਰਾਰਥ ਕੋਸ਼ ਭਾਗ ਦੂਜਾ ਸਫਾ 163 ਬਿੰਨਿ ਦੁਗਣ ਗੁ: ਬਿਨਾ ਦੁਐਤਮ ਯਥਾ – ਇਕੁ ਬਿੰਨਿ ਦੁਗਣ ਜੁ ਤਉ ਰਹੈ। ਪੰਡਤ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ ਜਿਲਦ ਦੂਜੀ ਸਫਾ 185 ਬਿੰਨਿ ਦੁਗਣ (ਅ:) ਬਿਨਾ, ਦ੍ਵੈਤ। ਯਥਾ- ‘ਇਕੁ ਬਿੰਨਿ ਦੁਗਣ ਜੁ ਤਉ ਰਹੈ ਜਾ ਸੁਮੰਤ੍ਰਿ ਮਾਨਵਹਿ ਲਹਿ’। ਇਕ (ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੋਂ) ਬਿਨਾਂ ਜੋ (ਦੁੱਗਣ) ਦ੍ਵੈਤ ਹੈ (ਤਉ ਰਹੇ) ਤਦੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ (ਸੁ ਮੰਤ੍ਰ) ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਤ੍ਰ ਭਾਵ ਗੁਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਲਵੇ। ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਸਫਾ 652 ਬਿੰਨਿ : ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ – ਗਯਾਤਾ (ਗਯਾਨੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਾਣ ਕੇ) ਦੇਖੋ, ਬਿੰਨ ‘ਇਕੁ ਬਿੰਨਿ ਦੁਗਣ ਜੁ ਤਉ ਰਹੈ ਜਾ ਸੁਮੰਤ੍ਰਿ ਮਾਨਵਹਿ ਲਹਿ’ ਜਿਸ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪੁਰਖ ਇਕ ਦਾ ਗਯਾਨੀ ਹੋਇਆ ਦ੍ਵੈਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਦੁਨੀਆ ਛੱਡ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਰਥਾਤ ਰਾਜ ਜੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕੋਸ਼ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਫਾ 474 ਬਿੰਨਿ ਦੁਗਣ (ਅ: ਸ:, ਦੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ) ਬਿਨਾ ਦ੍ਵੈਤ। ਯਥਾ- ‘ਇਕੁ ਬਿੰਨਿ ਦੁਗਣ ਜੁ ਤਉ ਰਹੈ ਜਾ ਸੁਮੰਤ੍ਰਿ ਮਾਨਵਹਿ ਲਹਿ’।ਇਕ (ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੋਂ) ਬਿਨਾਂ ਜੋ (ਦੁੱਗਣ) ਦ੍ਵੈਤ ਹੈ (ਤਉ ਰਹੇ) ਤਦੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ (ਸੁ ਮੰਤ੍ਰ) ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਤ੍ਰ ਭਾਵ ਗੁਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਲਵੇ। ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਟੀਕ (ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਾਲਾ ਟੀਕਾ) ਜਿਲਦ ਨੰਬਰ 4 ਸਫਾ 2846 ਏਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੋ ਦੂਜਾ ਭਾਵ ਗਿਣੀਤਾ ਹੈ ਤਿਸ ਦ੍ਵੈਤ ਭਾਵ ਤੇ ਇਹ ਜੀਵ ਤਬ ਰਹਿਤ ਹੋਤਾ ਹੈ (ਜਾ) ਜਬ ਇਹ ਮਾਨੁਸ਼ ਸਤਿਗੁਰੋਂ ਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪੀ (ਸੁ) ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਤ੍ਰ ਕੋ ਪਾਤਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਅਮੀਰ ਭੰਡਾਰ ਸੈਂਚੀ ਦਸਵੀਂ ਟੀਕਾਕਾਰ ਸੰਤ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਫਾ 489 ਜੇਕਰ ਇਹ ਮਾਨਵਹਿ = ਮਨੁੱਖ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰਿ=ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਲੈਣਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵ, ਇਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੁ ਦੁਗਣ (ਦੁ-ਗਣ)= ਜੋ ਦੂਸਰਾ ਗਿਣਤੀ ਵਿਖੇ ਦਵੈਤ ਭਾਵ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਉ ਰਹੈ= ਤਾਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾ-ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਵਿਖੇ ਦੁ=ਦੁੰਦ ਵਾਦ, ਜੰਮਣਾ ਮਰਨਾ,ਹਰਖ- ਸੋਗ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਥਵਾ - ਇਕੁ ਬਿੰਨਿ ਦੁਗਣ ਜੁ ਤਉ ਰਹੈ ਜਾ ਸੁਮੰਤ੍ਰਿ ਮਾਨਵਹਿ ਲਹਿ॥ ਜਾਂ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਸੁ=ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਲੈਣਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਇਕੁ=ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਖੇ ਬਿੰਨਿ=ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾ-ਇਕ ਜੋ ਅਦੁੱਤੀ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿੰਨਿ=ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਜੋ ਦਵੈਤ ਭਾਵ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਥ ਬੋਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਭਾਗ ਪੰਜਵਾਂ ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਸਫਾ 1679 ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਨਣ (ਬਿੰਨਿ) ਨਾਲ ਜੋ ਦ੍ਵੈਤ ਭਾਵ (ਦੁਗਣ) ਹੈ, (ਉਹ) ਤਦੋਂ ਖਤਮ (ਰਹੈਂ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ (ਲਹਿ) ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (ਮੂਲ ਪਾਠ ਏਵਮ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ) ਚੌਥੀ ਸੈਂਚੀ ਡਾ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਸਫਾ 1395 ਉਸ ਏਕ ਕੋ ਪਹਿਚਾਨ ਕਰ ਦ੍ਵੈਤ ਭਾਵ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਤਾ ਹੈ ਔਰ ਐਸਾ ਤਬੀ ਹੋਤਾ ਹੈ ਜਬ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੇ ਮਾਧਿਅਮ ਸੇ ਏਕ ਪ੍ਰਭੁ ਕੋ ਪਹਿਚਾਨ ਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੀਯਾ ਜਾਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਐਂਡ ਪੰਜਾਬੀ ਟਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨ ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀਅਮ 8 ਸਫਾ 4607 ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਬਗੈਰ ਹੋਰਸ ਦਾ ਪਿਆਰ ਕੇਵਲ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਮਨੁਸ਼ ਗੁਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਟੀਕ, ਸੰਤ ਗਿਆਨੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੇ ਸਫਾ 415 ਇਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੂਜਾ ਭਾਵ ਗਿਣੀਦਾ ਹੈ ਤਿਸ ਦ੍ਵੈਤ ਭਾਵ ਤੋਂ ਜੀਵ ਤਾਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗੁਰਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਟੀਕ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਸਟੀਕ ਪੰਡਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗਯਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਮੁਜੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫਾ 455 ਜੇਹੜਾ ਮਨੁੱਖ (ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ) ਸ਼ੁਭ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, (ਉਹ) ਇਕ ਨੂੰ (ਬਿੰਨਿ) ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਤ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਅਰਥਾਤ ਗੁਰ ਸਿਖੀ ਵਿਚ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈਂ)। ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਮਰਮ ਬੋਧਨੀ ਟੀਕੇ ਸਹਿਤ ਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਸੰਤ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਸਫਾ 583 ਜੁ ਤਉ (ਤਾਂਤੇ ਜਿਹੜਾ ਕੋਈ ਭੀ) ਮਾਨਵਹਿ (ਮਨੁੱਖ) ਜਾਸੁ (ਜਿਸ ਸਤਿਗੁਰ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ) ਮੰਤ੍ਰ (ਉਪਦੇਸ਼) ਨੂੰ ਲਹਿ (ਲੈ ਲਵੇ), ਬਿੰਨਿ ਦੁਗਣ (ਦੂਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਦ੍ਵੈਤ ਸਰੂਪੀ) ਹੀ (ਹੋਯਾ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ) ਭਾਵ – ਸਦੀਵਕਾਲ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਵਲੀਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਯਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਜੀ ਦੇ ਕ੍ਰਿਤ ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਫਾ 753 ਇਕ ਤੇ ਬਿਨਾ ਦੂਸਰਾ ਗਣੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸੋ ਤਉ ਰਹਤਾ ਹੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਗਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਸਫਾ 347 ਦੁਤੀ (ਸਾਰੇ) ਗੁਣ (ਅਰਥਾਤ ਤ੍ਰੈਗੁਣੀ ਮਾਇਆ) ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ (ਕਾਬੂ ਵਿਚਿ ਕਰਕੇ) ਇਕੁ ਜੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੈ ਤਦ ਅਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿਚਿ) ਜਦੋਂ ਉਤਮ ਪੁਰਸ਼ (ਮਨੁਸ਼, ਜਗਿਆਸੂ ਜਨ) ਸੁਮੰਤ੍ਰ (ਗੁਰਮੰਤ੍ਰ) ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਹਿਲੇ (ਲਗੇ ਹੀ) ਰਹਿਣ। ‘ਬਿੰਨਿ ਦੁਗਣ’ ਦੁਤੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬੇਧ ਕੇ (ਬਿੰਨ੍ਹ ਕੇ)। ‘ਬਿੰਨਿ’ ਪਦ ਨੂੰ ‘ਇਕੁ’ ਦੇ ਨਾਲਿ ਨਹੀਂ ਉਠਾਉਣਾ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਪਦ ਦੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ‘ਦੁਗਣ’ ਦੇ ਨਾਲਿ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੈ। ‘ਦੁਗਣ’ ਦਾ ਣਾਣਾ ਅੱਖਰ ਅਗੇ ‘ਨੂੰ’ ਸਬੰਧਕ ਪਦ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਕੁ’ ਪਦ ਦੇ ਕੱਕੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਔਂਕੜ ਹੋਣ ਕਰਿ ‘ਨੂੰ’ ਪਦ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ‘ਮਾਨਵ ਹਿਲਹਿ’ ਪਾਠ ਸਹੀ ਹੈ “ਮਾਨਵਹਿ ਲਹਿ” ਪਾਠ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ‘ਸੁਮੰਤ੍ਰਿ’ ਪਦ ਦੇ ਰਾਰੇ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਤੱਤੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ ਸਾਫ ‘ਵਿਖੇ’ ਦੇ ਅਰਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਤੇ ‘ਮਾਨਵਹਿ ਲਹਿ’ ਦੇ ਅਰਥ ਤਾਂ ਬਨਣ ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਿਹਾਰੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ‘ਮਾਨਵ ਗੁਰਮੰਤ੍ਰ ਵਿਖੇ ਹਿਲਹਿ’ ਵਾਲੇ ਅਰਥ ਸਹੀ ਹਨ-‘ਹਿਲੇ ਰਹਿਣ’। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਇਹ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਨੂੰ ਬਿੰਦਕੇ (ਇਕ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ) ਦ੍ਵੈਤ ਭਾਵ ਜੋ ਹੈ ਸੁ ਤਦੋਂ ਰਹਿ ਖੜੋਂਦਾ ਹੈ (ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਜਦੋਂ ਮਾਨਵ ਗੁਰਮੰਤ੍ਰ ਵਿਖੇ ਹਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਰਥ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ‘ਰਹੈ’ ਪਦ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕਰਮ (ਮਫਊਲ) ਪਦ ‘ਦੁਗਣ’ ਜੋ ਉਹ (ਅਰਥਈਏ) ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਇਹ ਬਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ‘ਦੁਗਣ’ ਪਦ ਦਾ ਣਾਣਾ ਅੱਖਰ ਮੁਕਤਾ ਹੋਣ ਕਰਿ ਇਹ ਪਦ ਬਹੁ- ਵਚਨ ਵਾਚਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਇਸ ਪਦ ਦੇ ਅਗੇ ‘ਨੂੰ’ ਸਬੰਧਕ ਪਦ ਅਰਥ ਬੋਧ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ‘ਰਹੈ’ ਪਦ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਭੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਤਾਂ ਤੇ ਆਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਿੰਨ੍ਹਕੇ (ਬਿੰਨਿ ਦੁਗਣ) ਵਾਲਾ ਅਰਥ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ। ‘ਦੁਗਣ’-ਦੁਤੀ ਗੁਣ, ਆਨ ਗੁਣ, ਅਰਥਾਤ ਤ੍ਰੈ ਗੁਣ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤ੍ਰੈ ਗੁਣੀ ਗੁਣ। ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪੋਥੀ ਚੌਥੀ ਸਫਾ 1395 1.ਇਕ ਹਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਦੁਗਣ (ਦ੍ਵੈਤ ਭਾਵ) ਜੋ ਹੈ ਉਹ ਤਦ ਰਹੈ (ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ‘ਮਨੁ ਤਨੁ ਹਰਿ ਸੰਗਿ ਹਿਲਿਆ’ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ ਪੋਥੀ ਦਸਵੀਂ ਟੀਕਾਕਾਰ ਡਾ: ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਡੀ.ਲਿਟ ਸਫਾ 561 ਪਦ ਅਰਥ:- ਇਕੁ- ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ। ਬਿੰਨਿ- ਬੀਨ ਕੇ, ਜਾਣ ਕੇ, ਪਛਾਣ ਕੇ। ਦੁਗਣ- ਦੂਜਾ ਭਾਉ, ਦੁਚਿੱਤਾ-ਪਨ, ਇਹ ਗਣਤ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਭੀ ਹੈ। ਜੁ- ਜੋ, ਜਿਹੜੀ (ਦੁਗਣ ਹੈ)। ਤਉ- ਤਦੋਂ। ਰਹੈ-ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾ- ਜਦੋਂ । ਸੁਮੰਤ੍ਰਿ- (ਸਤਿਗੁਰ ਦੇ) ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ। ਅਰਥ:- ਜੋ ਦੂਜਾ ਭਾਉ ਹੈ ਉਹ ਤਦੋਂ ਹੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਟੀਕਾਕਾਰ ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਸਫਾ 1394 ਪੋਥੀ 14 ਜਿਸ (ਗੁਰੂ ਦੇ) ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਹਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਤਾਂ ਇਕ (ਹਰੀ) ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ) ਦ੍ਵੈਤ-ਭਾਵਨਾ (ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਦਿ) ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ (ਗੁਰੂ ਦੇ) ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਤਰ ਨਾਲ (ਜੀਵ) ਹਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਭਾਵ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਮੁਗਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)। ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ ਸਟੀਕ ਭਾਈ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਲਵਾੜਾ ਸਫਾ 140 ਪਦ-ਅਰਥ – ਇਕੁ-ਇਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ। ਬਿੰਨਿ-ਬੀਨ ਕੇ, ਪਛਾਣ ਕੇ। ਦੁਗਣ- ਦਵੈਤਾ, ਦੂਜਾ ਭਾਉ। ਤਉ ਰਹੈ- ਤਾਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾ – ਜਦੋਂ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਿ- ਸਰਬ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਗੁਰਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ। ਮਾਨਵ – ਮਨੁੱਖ, ਜੀਵ। ਹਿਲਹਿ- ਗਿੱਝੇ (ਪਰਚੇ) ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਰਥ: ਦ੍ਵੈਤਾ ਭਾਵ (ਦੂਜਾ ਭਾਉ) ਜੋ ਹੈ ਉਹ ਤਾਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਸਰਬ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਗੁਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗਿੱਝੇ (ਪਰਚੇ) ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਥਯਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਟੀਕਾ ਅਨੇਕ ਬਾਣੀਆਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੈਂਚੀ ਤੀਜੀ ਸਫਾ 746 ਇਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜੋ ਦਵੈਤ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਮਿਟਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਟਿੱਪਣੀ :- ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਿੰਨਿ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਬੱਬੇ ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਸਿਹਾਰੀ ਅਤੇ ਟਿੱਪੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਸਬੰਧਕੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਨੁ ਅਤੇ ਵਿਣੁ, ਇਹ ਦੋ ਰੂਪ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਅੰਤ ਔਂਕੜ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੀ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਕੋਈ ਭਾਵੇਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹੋਵੇ ਚਾਹੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਮੁਕਤਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੁ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਮੁਕਤਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣਾ ਔਂਕੜ ਜਿਹੜਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਕੁਝ ਕੁ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲਗ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਚਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਾਂਗੇ। ਬਿੰਨਿ- ਕ੍ਰਿਆ, ਪੂਰਨ ਕਾਰਦੰਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਜਾਣ ਕੇ।ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਧਾਤੂ ‘ਬਿੰਦ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਜਾਨਣਾ’, ‘ਪਛਾਨਣਾ’। ਬਬਾ ਬਿੰਦਹਿ ਬਿੰਦ ਮਿਲਾਵਾ॥
ਬਿੰਦਹਿ ਬਿੰਦਿ ਨ ਬਿਛੁਰਨ ਪਾਵਾ॥ (ਪੰਨਾ 341) ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ ਹਨ ‘ਬਿੰਨ’ ਅਤੇ ‘ਬੀਨ’। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬਿੰਨਿ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਨ ਕੇ, ਜਾਨ ਕੇ, ਸਮਝ ਕੇ, ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚ ਬਿੰਨਿ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦ ਬਿੰਦਿ ਆਇਆ ਹੈ। ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਸੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਬ੍ਰਹਮੁ ਜੋ ਬਿੰਦੇ ਹਰਿ ਸੇਤੀ ਰੰਗਿ ਰਾਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 68)
ਬ੍ਰਹਮੁ ਬਿੰਦੇ ਸੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਕਹੀਐ ਜਿ ਅਨਦਿਨੁ ਹਰਿ ਲਿਵ ਲਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 512)
ਬ੍ਰਹਮੁ ਬਿੰਦੇ ਸੋ ਸਤਿਗੁਰੁ ਕਹੀਐ ਹਰਿ ਹਰਿ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 1264)
ਬ੍ਰਹਮੁ ਬਿੰਦੈ ਤਿਸ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਤੁ ਰਹੈ ਏਕ ਸਬਦਿ ਲਿਵ ਲਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 649)
ਬ੍ਰਹਮੁ ਬਿੰਦੇ ਸੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਹੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 1127)
ਸੋ ਬ੍ਰਹਮਣੁ ਜੋ ਬਿੰਦੈ ਬ੍ਰਹਮੁ॥ (ਪੰਨਾ 1411) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ :- ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਡਾ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਪੰਡਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗਯਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਮੁਜੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਟੀਕਾਕਾਰ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਡੀ.ਲਿਟ, ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਲਵਾੜਾ ਮਾਨਵ ਹਿਲਹਿ ਅਤੇ ਮਾਨਵਹਿ ਲਹਿ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਦ- ਛੇਦ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਮਾਣਸ ਤੇ ਮਾਨਸ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਾਨੁਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਵਿਚ ਬਹੁ ਵਚਨ ਮਾਨਵ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੋਥੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਪਾਦਕ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਸਫਾ 21 ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਵਿਚ “ਮਾਨਵ ਇੰਦ੍ਰ ਗਜਿੰਦ੍ਰ ਨਰਾਧਪ ਜੌਨ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਕੋ ਰਾਜ ਕਰੈਂਗੇ”। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਲਗਮਾਤ੍ਰੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਹ’ ਦੀ ਸਿਹਾਰੀ ਨਾਲ ਬਹੁ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਵਚਨ ਤੋਂ ਬਹੁ ਵਚਨ ਸ਼ਬਦ ਜਦੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ‘ਹ’ ਮੁਕਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਵਰ ਤੋਂ ਅਵਰਹ, ਸੰਤ ਤੋਂ ਸੰਤਹ, ਜਨ ਤੋਂ ਜਨਹ, ਭਗਤ ਤੋਂ ਭਗਤਹ, ਲੋਗ ਤੋਂ ਲੋਗਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।ਇਹ ਸ਼ਬਦ ‘ਮਾਨਵ’ ਬਹੁ ਵਚਨ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਸ਼ਬਦ ਹਿਲਹਿ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਬਹੁ ਵਚਨ ਦੀ ਹੈ, ਹਿਲਹਿ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗਿੱਝ ਜਾਣਾ, ਪਰਚ ਜਾਣਾ, ਅੰਤਰ ਆਤਮਹਿ ਇਕ-ਮਿਕ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ:- ਬਹੁਰਿ ਨ ਛੋਡੈ ਹਰਿ ਸੰਗਿ ਹਿਲੈ॥ (ਪੰਨਾ 236) ਸਖੀ ਨਾਲਿ ਵਸਾ ਅਪੁਨੇ ਨਾਹ ਪਿਆਰੇ ਮੇਰਾ ਮਨੁ ਤਨੁ ਹਰਿ ਸੰਗਿ ਹਿਲਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 249) ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਮਾਨਵਹਿ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਬੇ-ਧਿਆਨੇ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ। ਗੁਰਮਤੀ ਲਗਾਂਮਾਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੇਠਾਂ ਅਰਥ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:- ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਗੁਰਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪਰਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਭਾਵ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਇਕ-ਮਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,) ਦ੍ਵੈਤ ਭਾਵ ਦੂਜਾ ਭਾਵ ਜੋ ਹੈ, (ਉਹ) ਤਦੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ (ਕਰਮ ਕਾਰਕ ਇਕ ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ) ਹੈ। ਉੱਚਾਰਣ ਦੁ+ਗਣ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਚਾਹਰੁ ਨਿਦਲਿਅਉ ਸੁੰਨ ਸਹਜਿ ਨਿਜ ਘਰਿ ਸਹਾਰ੍ਹਉ॥ (ਪੰਨਾ 1408) ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਕ੍ਰਿਤ ਗੁਰ ਗਿਰਾਰਥ ਕੋਸ਼ ਸਫਾ 90 ਭਾਗ ਦੂਜਾ ਪੰਚਾਹਰੁ ਵਾ. ਪਾਂਚ ਕਾਮਾਦਿ ਦੋਖ ਜੋ ਜਨੋ ਕੇ ਸੁਭ ਗੁਣੋਂ ਕੋ ਹਰਨੇ ਵਾਲੇ ਹੈ ਤਿਨ ਕੋ, ਯਥਾ-ਪੰਚਾਹਰੁ ਨਿਦਲਿਅਉ ਸੁੰਨ ਸਹਜਿ ਨਿਜ ਘਰਿ ਸਹਾਰ੍ਹਉ। ਪੰਡਤ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ ਜਿਲਦ ਦੂਜੀ ਸਫਾ 94 ਪੰਚਾਹਰੁਨਿ (ਗੁ.। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੰਚਨ। ਆਹਰਣੰ=ਫੜਨਾ) ਪੰਜ ਫੜ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਭਾਵ ਪੰਜ ਗਯਾਨੇਂਦ੍ਰਿਯ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਕਾਗਰ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਯਥਾ-‘ਪੰਚਾਹਰੁਨਿ ਦਲਿਅਉ ਸੁੰਨ ਸਹਜਿ ਨਿਜ ਘਰਿ ਸਹਾਰ੍ਹਉ’। ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਸਫਾ 592 ਪੰਚਾਹਰੁ ਪੰਜ ਗਯਾਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਆਹਰਣ (ਲੈ ਜਾਣ) ਵਾਲਾ ਅੰਤਹਕਰਣ, “ਪੰਚਾਹਰੁ ਨਿਦਲਿਅਉ” ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕੋਸ਼ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਫਾ 397 ਪੰਚਾਹਰੁਨਿ (ਗੁ:) ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਪੰਚਨ੍। ਆਹਰਣਂ=ਫੜਨਾ) ਪੰਜ ਫੜ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਭਾਵ (ਪੰਜ ਗਯਾਨੇਂਦ੍ਰਿਯ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਯਥਾ – ‘ਪੰਚਾਹਰੁਨਿ ਦਲਿਅਉ ਸੁੰਨ ਸਹਜਿ ਨਿਜ ਘਰਿ ਸਹਾਰ੍ਹਉ (1408)। ਪ੍ਰਿਯਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਜੀ ਦੇ ਕ੍ਰਿਤ ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਫਾ 761 ਪੰਚ ਜੋ ਹਰਣ ਹੈ ਮ੍ਰਿਗ ਹੈਂ ਗਯਾਨੇਂਦ੍ਰ ਸੁਭ ਗੁਣ ਰੂਪੀ ਅੰਗੂਰੀ ਕੇ ਖਾਣੇ ਹਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਨ “ਚੋਰੀ ਮਿਰਗੁ ਅੰਗੂਰੀ ਖਾਇ” 1 ਵਾ ਪੰਚ ਕਾਮਾਦਿ ਜੋ ਹੈਂ ਹਰਣੇ ਹਾਰੇ ਸੱਤ੍ਰੂ 2 ਵਾ 3॥ ਐਸਾ ਨਾਮੁ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਤੁਮਾਰੇ ਰਿਦੇ ਮੇਂ ਬਸਾਯਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਟੀਕ, ਸੰਤ ਗਿਆਨੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੇ ਸਫਾ 478 ਪੰਚਾਹਰੁਨਿ – ਪੰਜਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਦਲਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਪੰਚਾਨਨ – ਸ਼ੇਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਦਲਿਅਉ-ਦਲਿਆ॥ ਪੰਜਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਦਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਫੁਰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਦੇ ਵਿਚ ਸਹਾਰਿਆ ਭਾਵ ਧਾਰਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਟੀਕ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਸਟੀਕ ਪੰਡਤ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗਯਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਮੁਜੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫਾ 492 (ਤੁਸਾਂ ਮਨ ਨੂੰ) ਪੰਚ+ਅਹੁਰਨਿ*) ਚੁਰਾਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਂ (ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ) ਨੂੰ ਦਲ ਸੁੱਟਿਆ ਹੈ (ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ) ਸੁੰਨ (ਫੁਰਨੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਹੋ ਕੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਘਰ (ਆਤਮ ਸਰੂਪ) ਵਿਚ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਆਹਰਣ=ਛੀਨਣਾ, ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਇਕ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਤੇ ਲੈ ਜਾਣਾ। ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਹਨ :-
(ਵਿਸ਼ੈ ਰੂਪ ) ਪੰਜਾਂ ਆਹਰਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅਥਵਾ (2) ਅਗਯਾਨ ਰੂਪ ਪੰਚਾਨਨ (ਸ਼ੇਰ) ਨੂੰ-ਦਲ ਸੁੱਟਿਆ ਹੈ। ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਟੀਕ (ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਾਲਾ ਟੀਕਾ) ਜਿਲਦ ਨੰਬਰ 4 ਪਾਂਚੋਂ ਵਿਸ਼ੇ ਰੂਪ ਮਿਰਗੋਂ ਕੋ ਵਾ (ਪੰਚਾਹਰੁ) ਪੰਚਾਨਨ ਅਰਥਾਤ ਅਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਸ਼ੇਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪ ਨੇ ਦਲਿਆ ਹੈ। ਔ ਸੁਤੇ ਹੀ (ਸੁੰਨ) ਅਫੁਰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਕੋ ਅਪਨੇ ਰਿਦੈ ਰੂਪ ਘਰ ਮੈਂ (ਸਹਾਰÏੳ) ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕੀਆ ਹੈ। ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਟੀਕਾ ਸ੍ਰੀ ਅਮੀਰ ਭੰਡਾਰ ਸੈਂਚੀ ਦਸਵੀਂ ਟੀਕਾਕਾਰ ਸੰਤ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਫਾ 588 ਅਰਥ:- ਪੰਚਾਹਰੁਨਿ ਨਾਮ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜੇ ਨਾਲ ਹਰਨਾ ਕਰੇ ਇਸ ਤਰਫ ਹੰਕਾਰ ਰੂਪੀ ਵਾ-ਕ੍ਰੋਧ ਰੂਪੀ ਵਾ-ਕਾਲ ਰੂਪੀ ਪੰਚਾਹਰੁਨਿ = ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਦਲਨਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਾ-ਪੰਜ ਕਾਮ ਅਦਿਕ ਰੂਪੀ ਪੰਜਾਂ ਹਰਨਾ ਨੂੰ ਅਥਵਾ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਹਰਨੀਆ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦਲਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੁੰਨ – ਅਫੁਰ ਰੂਪ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸੁਤੇ ਸਿਧ ਆਪਣੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ਰੂਪ ਘਰ ਵਿਚ ਸਹਾਰÏੳ =ਧਾਰਿਆ ਅਰਥਾਤ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਅਰਥ ਬੋਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਭਾਗ ਪੰਜਵਾਂ ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਸਫਾ 1695 ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵਾਲੇ (ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਪ ਨੇ) ਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਫੁਰ (ਪ੍ਰਭੂ) ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ (ਨਿਜ ਘਰਿ) ਵਿਚ ਸਹਾਰਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (ਮੂਲ ਪਾਠ ਏਵਮ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ) ਚੌਥੀ ਸੈਂਚੀ ਡਾ: ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਸਫਾ 1408 ਪਾਂਚੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਉ ਕੇ ਅਗਿਆਨ ਕੋ ਨਾਸ਼ ਕਰਨੇ ਵਾਲੇ ਹੇ ਗੁਰੂ, ਤੂਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਮਰਸਤਾ ਕੇ ਕਾਰਣ ਉਸ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋ ਅਪਨੇ ਹਿਰਦੇ ਮੇਂ ਧਾਰਨ ਕੀਆ ਹੁਆ ਹੈ। ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਰਣੈ ਸਟੀਕ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਟੀਕਾਕਾਰ ਗਿ. ਹਰਿਬੰਸ ਸਿੰਘ ਸਫਾ 368 (ਹੇ ਗੁਰਦੇਵ! ਤੁਸਾਂ) ਪੰਜਾਂ (ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ) ਦੇ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ (ਭਾਵ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ) ਆਤਮਿਕ ਅਡੋਲਤਾ ਰਾਹੀਂ ਅਫੁਰ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੂੰ) ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਜਰਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪੋਥੀ ਚੌਥੀ ਸਫਾ 1408 ਪੰਜਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵਾਲੇ (ਵਿਸ਼ੇ) ਨੂੰ ਦਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁੰਨ (ਅਫੁਰ ਹਰੀ) ਨੂੰ ਸਹਜੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਟਿਕਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ ਪੋਥੀ ਦਸਵੀਂ ਟੀਕਾਕਾਰ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਡੀ.ਲਿਟ ਸਫਾ 561 ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਪ ਨੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਅਫੁਰ ਨਿਰੰਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਟਿਕਾਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਐਂਡ ਪੰਜਾਬੀ ਟਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨ ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀਅਮ 8 ਸਫਾ 4653 ਤੂੰ ਪੰਜਾਂ ਹੀ ਲੁਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭੂਤਨਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਛੱਡਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਸੁਖੈਨ ਹੀ ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਦੇ ਧਾਮ ਅੰਦਰ ਟਿਕਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਮਰਮ ਬੋਧਨੀ ਟੀਕੇ ਸਹਿਤ ਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਸੰਤ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਸਫਾ 629 1. ਪੰਜਾਂ ਸਥੂਲ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ, 2. ਪੰਜਾਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, 3. ਪੰਜਾਂ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, 4. ਪੰਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ, 5. ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਤੋਭਾਗ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪੰਜ ਬਿਰਤੀਏ ਮਨ ਰੂਪ) ਪੰਜਾਂ ਪਾਂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰੁਨਿ (ਰੋਕ ਕੇ-ਸੰਜਮ ਵਿਚ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਰੋਧ ਕਰਕੇ) ਦਲ ਸਿਟਿਆ ਹੈ (ਇਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਨੇ) (ਅਤੇ) ਸੁੰਨ ਸਹਜ (ਘਾਟ) ਵਿਖੇ ਨਿਜ ਘਰਿ ਸਰੂਪੀ (ਆਤਮ ਪਦ ਵਿਖੇ ਸਹਾਰਾ ਧਾਰਯਾ ਹੋਯਾ ਹੈ ਭਾਵ ਇਸਥਿਤੀਵਾਨ ਹੋ ਨਿਜ ਸਰੂਪ ਵਿਖੇ)। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਗਾਂਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਸਫਾ 405 ਪੰਚਾਂ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ (ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੂਰਮੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ) ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਬਾਣ ਨਾਲ ਰੁੰਨ ਕੇ (ਪਰੁੰਨ ਕੇ, ਬਿੰਨ੍ਹ ਕੇ) ਦਲ ਸਿਟਿਆ। ਅਫੁਰ ਸੁਆਸਾਂ ਦੀ ਸੁੰਨ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਹਜੇ ਹੀ ਨਿਜ ਆਤਮੇ ਅੰਦਰ ਸਹਾਰ (ਰੋਕ) ਲਿਆ। ‘ਰੁਨਿ’ ਪਦ ਦੇ ਅੱਖਰ ਤੇ ਉਪਰਲੀ ਟਿੱਪੀ ਰਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਿੰਦੇ ਬਿੰਦੀਆਂ ਅਕਸਰ ਛਾਪੇ ਵਿਚਿ ਲਾਉਣੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਤਾਂ ਤੇ ਅਸਲ ਪਦ ਹੈ ‘ਰੁਨਿ’, ਭਾਵ ਰੁੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪਰੁੰਨ੍ਹ ਕੇ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਵਈਏ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਛਲੀ ਤੁਕ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲਿ ਲਗਦੀ ਤੁਕ ਅੰਦਰਿ ‘ਗੁਰ ਸੂਰ’ ਪਦ ਸੂਰਮੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਕ ਹਨ। ‘ਸਬਦਿ ਹਉਮੈ ਨਿਵਾਰ੍ਹਿਉ’ – ਸ਼ਬਦ ਬਾਣ ਦੁਆਰਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੂਰਮੇ ਨੇ ਬਾਣ ਮਾਰ ਕੇ ਹਉਮੈ ਨਿਵਾਰ ਦਿਤੀ। ਹੁਣ ਨਾਲਿ ਲਗਵੀਂ ਹੀ ਇਸ ਨਾਲਿ ਲਗਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਤਰ ਅੰਦਰਿ ਭੀ ਉਹੀ ਭਾਵ ਚਲਿਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਂ ਦੂਤਾਂ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ) ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਬਾਣ ਨਾਲਿ ਰੁੰਨ ਪਰੁੰਨ੍ਹ ਕੇ ਦਲ ਸਿਟਿਆ। ‘ਰੁੰਨਿ’ ਪਦ ਬਿਲਕੁਲ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਹੈ। ਫਲਾਣੇ ਨੂੰ ਰੁੰਨਣ ਹੋ ਗਈ। ਤਾਂ ਤੇ ਇਥੇ ਸਪਸ਼ਟ ਵਰਤੋਂ ‘ਰੁੰਨਿ’ ਪਦ ਦੀ ਸਹੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਅਕਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕਥੱਕੜ ਗਿਆਨੀ ਲਗਮਾਤ੍ਰੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਉੱਕਾ ਹੀ ਖਿਆਲ ਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਭਾਂਤ ਭਾਂਤੀ ਪਾਠ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਮਨ ਉਕਤਿ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਵਾਲੇ ਜਨ ‘ਪੰਚਾ ਹਰੁਨਿ’ ਪਾਠ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਮਨ ਉਕਤਿ ਵਿਤਪਤੀ ਘੜ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਭੀ ਨਿਰੇ ਖਿੱਚਵੇਂ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉੱਕੇ ਹੀ ਘਟਦੇ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਬਦਾਰਥੀ ਪਤਿਵੰਤੇ ‘ਪੰਚਾਹਰੁ ਨਿਦਲਿਅੳ’ ਇਉਂ ਨਿਖੇੜਵੀਂ ਖਿੱਚ ਪਾੜ ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਿਜ ਸਹੇੜਵੀਂ ਅਰਥਾਵਲੀ ਵਿਚਿ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉੱਕੀ ਹੀ ਢੁੱਕਵੀਂ ਨਹੀਂ। ਅਨੇਕਾਂ ਪਾਠੀ ਜਨ ‘ਪੰਚਾ ਹਰਨਿ ਦਲਿਅਉ’ ਇਉ ਨਿਖੇੜਵਾਂ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਰੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲੱਗੇ ਔਂਕੜ ਨੂੰ ਉੱਕਾ ਹੀ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਠਾਉਂਦੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਦੂਜੇ ਐਸੇ ਪਾਠੀ (ਅਖੰਡ ਪਾਠੀ) ਭੀ ਸੁਣੇ ਪੇਖੇ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਔਂਕੜ ਨੂੰ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ‘ਪੰਚਾਹ ਰਨਿ ਦਲਿਅਉ’ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਰਥ ਅਨੁਮਾਨਕ ਓਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਂ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਰਣ ਵਿਚਿ ਦਲਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਰਣ ਦੇ ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਪਦ ਣਾਣੇ ਨਾਲਿ ਹੀ ਆਉ, ਨੰਨੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ‘ਰਨਿ’ ਕਦੇ ਵੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ‘ਰਣ’ ਦਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਰਾਰੇ ਨੂੰ ਔਂਕੜ ਲਗਾ ਕਰਕੇ ਲਿਖਤੀ ਛਪਤੀ ਬੀੜ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਤੇ ਇਸ ਔਂਕੜ ਨੂੰ ਕਦੇ ਉਡਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾਹੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਲਗਿਆ ਅਨੁਮਾਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਪਾਠੀ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ‘ਪੰਚਾ ਹਰਨਿ ਦਲਿਅਉ’ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਂ ਹਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦਲਿਆ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਨੰਨੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਲਗੀ ਸਿਹਾਰੀ ਕਦੇ ‘ਨੂੰ’ ਦਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ ਬਲਕਿ ‘ਨੇ’ ਦਾ ਅਰਥ ਦੇਵੇਗੀ। ਸੋ ਸਹੀ ਪਾਠ ‘ਰੁੰਨਿ ਦਲਿਅਉ’ ਹੀ ਹੈ। ਸੰਥਯਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਟੀਕਾ ਅਨੇਕ ਬਾਣੀਆਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੈਂਚੀ ਤੀਜੀ ਸਫਾ 844 (ਹੇ! ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ) ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ (ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ) ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ (ਆਪਣੇ) ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲੀਤਾ ਹੈ, ਅਫੁਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਿਦੇ ਵਿਚ (ਜਰ ਲਿਆ ਅਥਵਾ) ਧਾਰਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਾਠ ਦਰਪਣ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ (ਜਥਾ ਭਿੰਡਰਾਂ) ਮਹਿਤਾ ਗਿਆਨੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਸਫਾ 653 ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਅੰਕਿਤ ਹਨ -
•ਪੰਚਾਹਰੁਨਿ = ਸ਼ੇਰ ਕਾਲ ਨੂੰ ਦਲਿਆ
•ਪੰਚਾ ਹਰੁਨਿ = ਪੰਜੇ ਹਰਨ, ਕਾਮਾਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਦਲ ਦਿੱਤਾ।
•ਨਿਦਲਿਅਉ ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵਈਏ ਸਟੀਕ ਭਾਈ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਲਵਾੜਾ ਸਫਾ 286 ਪਦ ਅਰਥ:- ਪੰਚਾਹਰੁ- ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ (ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰ ਕੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵੱਲ) ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਮਨ। ਅਰਥ:- ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ (ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰ ਕੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਲ) ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦਲ-ਮਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਜ- ਘਰ (ਸ੍ਵੈ-ਸਰੂਪ) ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ ਅਫੁਰ ਅਵਸਥਾ-ਮਈ ਅਜਰ-ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਜਰਿਆ ਹੈ। “ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਤਿਨਿ ਜਨਿ ਨਿਰਦਲਿਆ ਸਾਧ ਸੰਗਤਿ ਕੈ ਝਲੀ ਰੇ॥” (ਨਿਰਦਲਿਆ=ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਦਲ-ਮਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ)। ਟਿੱਪਣੀ :- ਉਪਰੋਕਤ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕੀਤੇ ਅਰਥ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹ ਲਏ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲਗਮਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪੰਚਾਹਰੁ’ ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ, ਇਕ ਵਚਨ ਕਰਮ ਕਾਰਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ ਬਹੁ ਵਚਨ ਕਰਨੇ ਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੇ। ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨਾ ਅਥਵਾ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹਨ। ‘ਹਰਨ’ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਹੈ, ਰਾਰੇ ਦੇ ਔਂਕੜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ‘ਹਰਿਨ’ ਰਾਰੇ ਦੀ ਸਿਹਾਰੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਦਾ ਵਿਚਲਾ ਅੱਖਰ ਔਂਕੜ ਸਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਤੁਰ, ਅਰੁਣ, ਅੰਕੁਰੁ, ਅੰਭੁਲਾ, ਚਤੁਰ, ਜਮੁਨਾ, ਠਾਕੁਰ, ਦਾਰੁਨ, ਬਾਸੁਰ, ਬਛੁਰਾ, ਬਗੁਲਾ, ਮਧੁਰ, ਵਾਸੁਲਾ ਆਦਿਕ ਸ਼ਬਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਦਲਅਉ ਸ਼ਬਦ ਨਿਰ ਦਲੇ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹੈ। ਨਿਰਦਲਿਆ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ (ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਤਿਨਿ ਜਨਿ ਨਿਰਦਲਿਆ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਕੈ ਝਲੀ॥ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਪੰਚ ਭੂ ਆਤਮ = ਪੰਚ ਭੂਆਤਮਨੁ = ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੂਖਮ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਅੰਤਹਕਰਣ।ਮਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਮਾਣ=ਇਹੁ ਮਨੁ ਪੰਚ ਤਤੁ ਤੇ ਜਨਮਾ॥ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ‘ਪੰਚਾਹਰੁ ਨਿਦਲਅਉ’ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ।ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਰਨ’ ਨੱਨੇ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ‘ਰਣ’ ਣਾਣੇ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਨ’ ਨਾਲ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਸੂਰੁ ਕਿ ਸਨੂੰਖ ਰਨ ਤੇ ਡਰਪੈ ਸਤੀ ਕਿ ਸਾਂਚੈ ਭਾਂਡੇ॥ (ਪੰਨਾ 338) ਦਾਗੇ ਹੋਹਿ ਸੁ ਰਨ ਮਹਿ ਜੂਝਹਿ ਬਿਨੁ ਦਾਗੇ ਭਗਿ ਜਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 970) | 
