1. ਜਨਮ :

14 ਮਾਘ ਸੰਮਤ 1739 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਪਹੂਵਿੰਡ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਭਗਤਾ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਜਿਊਣੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਜਿਸ ਬਾਲਕ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਕਿ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਹੀ ਬਾਲਕ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਹਾਵੇਗਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ੇਰਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀਆਂ, ਹਮਲਾਵਰਾਂ, ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਤੇ ਜਨਤਕ ਦੋਖੀਆਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਨ।

2. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕਰਨਾ :

ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦਾਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਸਿੱਖੀ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ “ਭਾਈ ਜੀ”1 ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।

3. ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ :

ਕਲਗੀਧਰ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਲਿਖਵਾਈ, ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਸਿਖਾਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਟਕਸਾਲਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ ਥਾਪਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਵੀ ਕੀਤੇ।

4. ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ:

ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਤੇ ਕਾਰਜ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਦੱਖਣ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦੇ ਗੁਰ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੌਂਪਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬਾਖੂਬੀ ਨਿਭਾਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਹਰ ਇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨਾਲ ਬੜਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ “ਬਾਬਾ ਜੀ”2 ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਭੋਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬੈਠ ਕੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਕਈ-ਕਈ ਘੰਟੇ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ।

5. ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ :

ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕ ਖੂਹ ਲਵਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਵੀ ਬਣਵਾਏ। ਨਗਰ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਇਕ ਬੁਰਜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਬੁਰਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

6. ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਸਾਥ :

ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹਾਦਰ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਫਤਿਹ ਵੀ ਹੋਈ ਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਨਿਆਈਂ ਹਾਕਮਾਂ ਤੋਂ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਜੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ “ਜ਼ਿੰਦਾ ਸ਼ਹੀਦ”3 ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ।

7. ਜਥਾ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਤੇ ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ :

ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦੋ ਦਲਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਤਰਨਾ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਗੋਂ ਪੰਜ ਜਥੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਆਪ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਹਾਇਕ ਜਥੇਦਾਰ :

“ਦੋਹਰਾ :
ਪੰਚ ਡੇਰਨ ਬਿਧ ਰਚ ਦਈ, ਪੰਜ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਨਾਇ।
ਪੰਜੇ ਝੰਡੇ ਤੌ ਗਡੇ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਤੇ ਲਯਾਇ ॥
ਚੌਪਈ : ਪ੍ਰਥਮ ਸ਼ਹੀਦਨ ਔ ਨਿਹੰਗਨ ਫੜਾਯੋ।
ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘ ਕਰਮ ਸੁ ਨਾਯੋ।”4

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਜਥਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਜਥਾ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਬੋਲਬਾਲਾ ਵਧ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਵੀ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪੇ ਗਏ।5 ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਉੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਬਾਹੂ-ਬਲ ਤੇ ਜਾਹੋ-ਜਲਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਰਨੈਲ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਤਾਬ ਨਹੀਂ ਸਨ ਝੱਲ ਸਕਦੇ।

8. ਪੰਥਕ ਕਾਰਜ :

ਪੰਥ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਭੀੜ ਬਣੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪੰਥ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਕੇ ਫਤਿਹ ਦਿਵਾਈ। ਪੰਥ ਦੋਖੀਆਂ ਤੇ ਜਨਤਾ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੀ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਲੋੜ ਪਈ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਗਾਂਹ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ। ਸੂਬਾ ਲਾਹੌਰ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਹਾਕਮ ਮੁਹੰਮਦ ਅਮੀਨ ਖਾਨ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਡੰਗ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਾਜੀਆਂ ਤੋਂ ਫਤਵਾ ਦਿਵਾਇਆ :

“ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ ਸਵਾਬ (ਪੁੰਨ) ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਕਾਰੇ-ਖੈਰ (ਨੇਕੀ ਦਾ ਕੰਮ) ਹੈ।”6

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਡਾਕੂਆਂ ਤੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿਨ-ਦਿਹਾੜੇ ਲੁੱਟਣਾ ਤੇ ਮਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਬਾਬਾ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਥਾਪਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਗਿਰਾਵਟਾਂ ਕਾਰਨ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਲਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜਾਗੀਰ ਲਗਾਈ ਗਈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਗੁਰ-ਅਸਥਾਨ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਾਈ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਜਾਗੀਰ ਸੀ।

9. ਰਾਜਾ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ :

ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਬੀਕਾਨੇਰ ਤੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਝਗੜਾ ਵਧ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਤੇ ਰਿਆਸਤ ਬੀਕਾਨੇਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗੀ। ਪੰਥ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜੀਆ, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਰੋੜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਦਿਕ ਸਰਦਾਰ ਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਖਾਲਸਾ ਬੀਕਾਨੇਰ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਜੈਸਲਮੇਰ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਧੀਨ ਸੰਧੀ ਕਰ ਲਈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸੇ ਪੰਥ ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਹੋ ਗਈ।

10. ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ :

ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸੂਬਾ-ਲਾਹੌਰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬੈਠਦਿਆਂ ਹੀ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ’ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਲੀਆਮੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਥਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਰਜੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਰੂਦ ਦੇ ਕੁੱਪੇ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੂਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ :

“ਉਸ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਬਰੂਦ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਗੇਰੇ। ਉਹ ਪੂਰਨ ਲੱਗਾ ਤਾਲ ਨੂੰ ਕਰ ਪਾਪ ਵਧੇਰੇ।”7

11. ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮੰਦਭਾਗੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ :

ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਹਿਰਦੇ-ਵੇਦਕ ਮੰਦਭਾਗੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਈ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਡੌਲੇ ਫਰਕ ਉੱਠੇ, ਨੇਤਰ, ਅੰਗਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਭਖਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਤੜਪ ਉੱਠਿਆ।

12. ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਣ :

ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗਲ ਵਿਚ ਪੱਲਾ ਪਾ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ :

‘ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਵਕਤ ਦੇ ਹਾਕਮ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਜੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਢਾਹ ਤੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪੂਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸੱਚ ਤੇ ਅਣਖ ਵਾਸਤੇ ਡਟ ਕੇ ਲੜਣ ਅਤੇ ਮਰ ਮਿਟਣ ਦੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਹਿੰਮਤ ਬਖ਼ਸ਼ੋ ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸੱਚ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰ ਸਕੀਏ, ਸਾਡੀ ਲਾਜ ਪੱਤ ਰੱਖਣੀ। ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰ-ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਈਏ।’

“ਮੈਂ ਗਿਣ ਗਿਣ ਮਾਰਾਂ ਸੂਰਮੇ ਅੱਜ ਵੱਟੇ ਲਾਹਵਾਂ।
ਹਰਿਮੰਦਰ ਤਖ਼ਤ ਅਕਾਲ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਵਾਂ।
ਫਿਰ ਲੈਣੀਆਂ ਲਾੜੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜਾ ਕੇ ਲਾਵਾਂ।
ਮੈਂ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਬਚਨ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋੜ ਨਿਭਾਵਾਂ।
ਪਤ ਰਖੀਂ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਫਿਰ ਸਚਖੰਡ ਜਾਵਾਂ।”8

13. ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਐਲਾਨ :

ਅਰਦਾਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਲ ਸੱਦ ਕੇ ਸਾਰੀ ਦਰਦ ਭਰੀ ਵਿਥਿਆ ਸੁਣਾਈ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਾ ਵਕਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਠੋ! ਤੇ ਕਮਰਕੱਸੇ ਕਰ ਲਓ। ਬਾਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਕਿ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਆ ਜਾਣ। ਬਾਬਾ ਮਸੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਿੰਘ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ, ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਜਥੇ ਨੂੰ “ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਲ”9 ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ।

14. ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਚਾਲੇ :

ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਣਾ ਪਹਿਨਿਆ, ਸੀਸ ’ਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾ ਕੇ ਉੱਪਰ ਚੱਕਰ ਸਜਾਇਆ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸਜਾਏ। ਕਿਰਪਾਨ, ਢਾਲ, ਦੋਧਾਰਾ ਖੰਡਾ ਆਦਿਕ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ “ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਲ” ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾਏ। ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਕਈ ਪੜਾਅ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਲ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ।

15. ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅਰਦਾਸ :

ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਤਕ ਪੰਜ ਸੌ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

16. ਲਕੀਰ ਖਿੱਚਣੀ :

ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਲਾਗੇ ਪਿੰਡ ਫਤੇ ਚੱਕ ਜੋ ਹੁਣ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਦੋਧਾਰੇ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੀ ਤੇ ਗਰਜਵੀਂ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ :

‘ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਭੋਰਾ ਵੀ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਹੈ ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਵੇ ਤੇ ਜੋ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆ ਜਾਣ।’

ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਲਕੀਰ ਟੱਪ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨਾਲ ਆ ਜੁੜੇ ਤੇ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਦਲ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਗੋਹਲਵੜ ਲਾਗੇ ਪੈਂਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਮੋਰਚੇ ਮੱਲ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।

17. ਲਲਕਾਰਾ ਮਾਰਨਾ :

ਵੈਰੀ ਦਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹੁੰਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਿਬ ਕਰ ਕੇ ਲਲਕਾਰਾ ਮਾਰਿਆ :

‘ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।’

18. ਘਮਸਾਨ ਦਾ ਯੁੱਧ :

ਚੱਬੇ ਪਿੰਡ ਪਾਸ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਯੋਧੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਭਿੜ ਪਏ ਤੇ ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੜੀ ਸੂਰਮਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਸਫਾ 622 ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਰਸਿੰਘ ਨਗਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੋ ਸੰਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਸਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਗੀਧਰ ਜੀ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਨੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਜੋ ਹਾਥੀ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਵੈਰੀ ਦਲ ਦੇ ਯੋਧੇ ਅਮਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਆ ਵੰਗਾਰਿਆ :

ਦੋਹਰਾ॥
ਚਲੀ ਤੇਗ ਅਤਿ ਬੇਗ ਸੈਂ, ਦੁਹੂੰ ਕੇਰ ਬਲ-ਧਾਰ।
ਉਤਰ ਗਏ ਸਿਰ ਦੁਹੂੰ ਕੇ, ਪਰਸਪਰੈ ਇਕ ਸਾਰ ॥56॥10

19. ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ :

ਬਾਬਾ ਜੀ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਮ ਪੀਤਾ।

ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਤਮ-ਸਸਕਾਰ ਚਾਟੀਵਿੰਡ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦਾਂ) ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਬੇਅੰਤ ਸੰਗਤਾਂ ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹ ਘਟਨਾ 28 ਮਾਘ ਸੰਮਤ 1814 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਹੋਈ।11 ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਭੋਗ ’ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਿਸਲ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਬਾਬਾ ਸੱਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਸੌਂਪਣਾ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਬਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਬਾਬਾ ਮਸੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇ ਆਏ ਸਨ।

20. ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ :

(ੳ) ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕਮਰਕੱਸੇ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰਹਿਰਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਠ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :

ਇਕ ਦੋਧਾਰਾ ਖੰਡਾ, ਇਕ ਪੇਸ਼ਕਬਜ਼, ਨਿੱਕੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨੂੰਨੇ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਸਤਰ, ਇਕ ਪਿਸਤੌਲ, ਇਕ ਗਲੇ ਸਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਚੱਕਰ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੁਮਾਲੇ (ਦਸਤਾਰ) ’ਤੇ ਸਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਦਰਮਿਆਨਾ ਖੰਡਾ, ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਖੰਡੇ, ਇਕ ਛੋਟੀ ਕਿਰਪਾਨ, ਚਾਰ ਨਿੱਕੇ ਤੇ ਦਸ ਵੱਡੇ ਚੱਕਰ।

(ਅ) ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕ ਤੇਗਾ ਹੈ।12

ਹਵਾਲੇ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ :

1. ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਸਫਾ 4
2. ਉਹੀ, ਸਫਾ 12
3. ਉਹੀ, ਸਫਾ 16
4. (ੳ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਸੰਪਾਦਕ ਸ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ (ਢਿੱਲੋਂ) ਪ੍ਰਸੰਗ 842 ਸਫਾ 210
(ਅ) ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਭਾਗ ਦੂਜਾ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਖਾਲਸਾ ਹਿੱਸਾ ਦੂਜਾ ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਸਫਾ 120
5. ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ, ਗਿ. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ‘ਸੀਤਲ’
6. ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ। ਸਫਾ 30
7. ਦਿਲਬਰ ਵਾਰਾਂ, ਵਾਰ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ, ਗਿ. ਦਇਆ ਸਿੰਘ ‘ਦਿਲਬਰ’ ਸਫਾ 31
8. ਉਹੀ, ਸਫਾ 34
9. ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਸਫਾ 37
10. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸੰਪਾਦਕ ਗਿ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਉਤਰਾਰਧ ਸਫਾ 2555
11. ਇਤਿਹਾਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲਾ ਸਾਹਿਬ (ਬੋਰਡ), ਸੁਖਮਨੀ ਸੇਵਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਗੁ. ਟਾਹਲਾ ਸਾਹਿਬ
12. ਇਤਿਹਾਸ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਫਾ 14