ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਹਸਤੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸਿਦਕ, ਸਚਿਆਰਤਾ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਆਪੇ ਵੱਲ ਅਗਰਸਰ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਬੇਚੈਨੀ, ਸਰੀਰਕ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਅਣਸੁਖਾਵੇਂ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਅਮੁੱਕ ਸੋਮਾ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੰਧਕਾਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਰਤੱਵ, ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਅਗਵਾਈ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਖਲਾਕੀ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸੁਰ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿਚ ਬਦਲਿਆ। ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਕਿਸੇ ਉਚੇਰੇ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਤੜਪ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਸਮਕਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਰਾਜਸੀ ਸੰਕਟ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਮੱਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਲਈ ਨਿਰਮੋਹ ਅਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ- “ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਬੋਲਿਆ ਧਰ ਪਈਏ ਧਰਮ ਨਾ ਛੋੜੀਏ” ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸੰਭਵ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਥੋੜੀ ਬਾਣੀ ਹੀ ਰਚੀ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਚਾਲਣ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਰਚਨਾ 59 ਸ਼ਬਦ (15 ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ) ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ (ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ ਵਿਚ) ਹਨ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਦੀਵਤਾ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਲਪ-ਕਾਲੀ ਹਸਤੀ, ਜਗਤ ਰਚਨਾ, ਮਾਇਆ, ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ, ਦੁੱਖਾਂ ਸੰਕਟਾਂ, ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਰੁਹਾਨੀ ਜੋਤ ਦਾ ਅਸਰ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਭ ਕਿਛੁ ਹੋਤ ਉਪਾਇ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਬਾਣੀ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹੋਈ ਨਿਰਭੈ ਪਦ ਦੀ ਸੋਝੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾਮ ਜਪਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਸ਼ੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਲੇਪ ਅਤੇ ਅਪਰੰਪਰ ਵੀ ਦੱਸਿਆ। ਅੰਤਿਮ ਨਿਖੇੜੇ ਵਿਚ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਰੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨਾਮੀ ਅਥਵਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਜਾਪ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ, ਹਰੀ, ਨਿਰੰਜਨ, ਗੋਬਿੰਦ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਡੋਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਰੱਖੀ। ਸੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਤਾਰੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਬਜਾਇ ਰਾਮ ਅਥਵਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ, ਬਚਨ, ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਕਰਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਜਿਹਿ ਪ੍ਰਾਨੀ ਹਉਮੈ ਤਜੀ ਕਰਤਾ ਰਾਮੁ ਪਛਾਨਿ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਵਹੁ ਮੁਕਤਿ ਨਰੁ ਇਹ ਮਨ ਸਾਚੀ ਮਾਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰੀ ਜਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਵਸਤਾਂ ਅਪੂਰਨ ਹਨ। ਪੂਰਨ ਕੇਵਲ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਸਾਧੋ ਇਹੁ ਤਨੁ ਮਿਥਿਆ ਜਾਨਉ॥
ਯਾ ਭੀਤਰਿ ਜੋ ਰਾਮੁ ਬਸਤੁ ਹੈ ਸਾਚੋ ਤਾਹਿ ਪਛਾਨੋ॥1॥ਰਹਾਉ॥...
ਜਨ ਨਾਨਕ ਸਭ ਹੀ ਮੈ ਪੂਰਨ ਏਕ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1186) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਹਰਿ ਕੀ ਗਤਿ ਨਹੀ ਕੋਊ ਜਾਨੈ॥ ਜੋਗੀ ਜਤੀ ਤਪੀ ਪਚਿ ਹਾਰੇ ਅਰੁ ਬਹੁ ਲੋਗ ਸਿਆਨੇ॥ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਅਸੀਂ ਉਸ ਪਰਾਰਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ, ਅਸੀਮਤਾ ਦੀ ਅਥਾਹ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ ਜੋ ਸਰਬ-ਨਿਵਾਸੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਲੇਪ ਅਪਰੰਪਰ ਵੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੋੜਾਂ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀ ਵੇਖਣਾ ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਉਠ ਕੇ (ਸਰਬ ਨਿਵਾਸੀ) ਜੋ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਵਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: ਕਾਹੇ ਰੇ ਬਨ ਖੋਜਨ ਜਾਈ॥
ਸਰਬ ਨਿਵਾਸੀ ਸਦਾ ਅਲੇਪਾ ਤੋਹੀ ਸੰਗਿ ਸਮਾਈ ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਪੁਹਪੁ ਮਧਿ ਜਿਉ ਬਾਸੁ ਬਸਤੁ ਹੈ ਮੁਕਰ ਮਾਹਿ ਜੈਸੇ ਛਾਈ॥
ਤੈਸੇ ਹੀ ਹਰਿ ਬਸੇ ਨਿਰੰਤਰਿ ਘਟ ਹੀ ਖੋਜਹੁ ਭਾਈ॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 684) ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰਾਣੀ ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਅ ਕਰੇ, ਕਿਹੜੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹੇ, ਕਿਸ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਂਧੀ ਬਣੇ, ਕਿਸ ਗੁਰੂ ਕੋਲੋਂ 'ਨਾਮ ਲਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਮਿਟ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਵਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉਤਾਰਾ ਹੋਵੇ: -ਪ੍ਰਾਨੀ ਕਉਨੁ ਉਪਾਉ ਕਰੈ॥
ਜਾ ਤੇ ਭਗਤਿ ਰਾਮ ਕੀ ਪਾਵੈ ਜਮ ਕੋ ਤ੍ਰਾਸੁ ਹਰੈ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਕਉਨੁ ਕਰਮ ਬਿਦਿਆ ਕਹੁ ਕੈਸੀ ਧਰਮੁ ਕਉਨੁ ਫੁਨਿ ਕਰਈ॥
ਕਉਨੁ ਨਾਮੁ ਗੁਰ ਜਾ ਕੈ ਸਿਮਰੈ ਭਵ ਸਾਗਰ ਕਉ ਤਰਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 632) ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਗੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: -ਕਲ ਮੈ ਏਕੁ ਨਾਮੁ ਕਿਰਪਾ ਨਿਧਿ ਜਾਹਿ ਜਪੈ ਗਤਿ ਪਾਵੈ॥
ਅਉਰ ਧਰਮ ਤਾ ਕੈ ਸਮ ਨਾਹਨਿ ਇਹ ਬਿਧਿ ਬੇਦੁ ਬਤਾਵੈ॥2॥
ਸੁਖੁ ਦੁਖੁ ਰਹਤ ਸਦਾ ਨਿਰਲੇਪੀ ਜਾ ਕਉ ਕਹਤ ਗੁਸਾਈ॥
ਸੋ ਹੀ ਮਹਿ ਬਸੈ ਨਿਰੰਤਰਿ ਨਾਨਕ ਦਰਪਨਿ ਨਿਆਈ॥3॥5॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 632॥ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੀ ਜਾਂ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਣਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਰਹੱਸ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਾਮ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਉਤੇ ਦੈਵੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਦ ਅੰਤਰਬੋਧੀ ਢੰਗ ਰਾਹੀਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ: ਗੁਰ ਕਿਰਪਾ ਜਿਹ ਨਰ ਕਉ ਕੀਨੀ ਤਿਹਿ ਇਹ ਜੁਗਤਿ ਪਛਾਨੀ ॥
ਨਾਨਕ ਲੀਨ ਭਇਓ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿਉ ਜਿਉ ਪਾਨੀ ਸੰਗਿ ਪਾਨੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ‘ਮਨੁੱਖ” ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ 'ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਚਿੱਤਰ ਰਚਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜੂਨੀਆਂ ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਬੜਾ ਅਮੋਲਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜੂਨਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕਟਦਿਆਂ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ- ਮਾਨਸੁ ਜਨਮੁ ਅਮੋਲਕੁ ਪਾਇਓ ਅਤੇ ਦੁਰਲਭ ਦੇਹ ਪਾਇ ਮਾਨਸ ਕੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਸਚਾਈਆਂ ਹਨ। ਸੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਗਵਾਉਣਾ ਨਹੀ ਚਾਹੀਦਾ: ਫਿਰਤ ਫਿਰਤ ਬਹੁਤੇ ਜੁਗ ਹਾਰਿਓ ਮਾਨਸ ਦੇਹ ਲਹੀ॥
ਨਾਨਕ ਕਹਤ ਮਿਲਨ ਕੀ ਬਰੀਆ ਸਿਮਰਤ ਕਹਾ ਨਹੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 631) ਇਹ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪਾਂਚ ਤਤ ਕੋ ਤਨੁ ਰਚਿਓ ਜਾਨਹੁ ਚਤੁਰ ਸੁਜਾਨ॥
ਜਿਹ ਤੇ ਉਪਜਿਓ ਨਾਨਕਾ ਲੀਨ ਤਾਹਿ ਮੈ ਮਾਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427) ਇਹ ਸਰੀਰ ਭਾਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ਕਤੀ ਆਤਮਾ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਸਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ‘ਰਾਮ' ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਹ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ‘ਰਾਮ’ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਤਿ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਵਸਰ ਅਮੁੱਲ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰੇ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ, ਨਾਸ਼ੁਕਰਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਕਟ ਵਿਆਪਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਵਾਹਨ ਬਣਾ ਕੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਫਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਾਉਣਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਹੈ। ਪਰ ਜਗਤ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿ ਉਹ “ਗਾਫਲ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬਾਵਰਾ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਵਿਗਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਿਥਿਆ ਤਨੁ ਸਾਚੋ ਕਰਿ ਮਾਨਿਓ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਛਿਨੁ ਛਿਨੁ ਅਉਧ ਬਿਹਾਤੂ ਹੈਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਭ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਉਲਝਿਆਂ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬੂਝੇ ਨਹ ਕਛੁ ਗਿਆਨਾ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿਚ ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ‘ਅਨਾਦੀ’ ਨਹੀ ਮੰਨਿਆ ਬਲਕਿ ਇਹ ਰਚਨਹਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਬਿਨਸਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁ ਇੱਕ ਅਸਚਰਜ ਖੇਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਆਦਿ ਵੀ ਹੈ, ਅੰਤ ਵੀ ਹੈ- ਜੋ ਦੀਸੈ ਸੋ ਸਗਲ ਬਿਨਾਸੈ ਹੈ। ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵੀ ਹੈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਸਾਧੋ ਰਚਨਾ ਰਾਮ ਬਨਾਈ॥
ਇਕਿ ਬਿਨਸੈ ਇਕ ਅਸਥਿਰੁ ਮਾਨੈ ਅਚਰਜੁ ਲਖਿਓ ਨ ਜਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219) ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਝੂਠੀ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਵਲ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਹੀ ਸੱਚਾ ਤੇ ਅਕਾਲ ਹੈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਗਤ ਹੈ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਸੱਤਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ, ਬਿਨਸਨਹਾਰ, ਮਿਥਿਆ, ਸੁਪਨਾ, ਧੂੰਏ ਦਾ ਪਹਾੜ, ਬਾਰੂ ਕੀ ਭੀਤਿ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੱਸਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ: -ਜੈਸੇ ਜਲ ਤੇ ਬੁਦਬੁਦਾ ਉਪਜੈ ਬਿਨਸੈ ਨੀਤ॥
ਜਗ ਰਚਨਾ ਤੈਸੇ ਰਚੀ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨਿ ਮੀਤ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427) -ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਜਿਉ ਜਗ ਰਚਨਾ॥
ਯਹ ਦੇਖਹੁ ਰਿਦੈ ਬਿਚਾਰਿ॥
-ਸਗਲ ਜਗਤੁ ਹੈ ਜੈਸੇ ਸੁਪਨਾ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 536)
ਬਿਨਸਤ ਲਗਤ ਨ ਬਾਰ॥1॥ਰਹਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸੁਪਨਾ, ਮਿਥਿਆ, ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਗਤ ਦੀ ਕੋਈ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਉਸ ਕਰਤਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਉਸ ਨੇ- ਅਪਨੀ ਮਾਇਆ ਆਪਿ ਪਸਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਦੇਖਣਹਾਰਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਝੂਠੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਸ ਭੁਲੇਖੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਰੰਤਰ ਤਾੜਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਂ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤ ਕੇ ਬਖਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਿਰਬਾਹ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਬੜੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਯੋਗ ਵਰਤੋਂ ਜੀਵਨ ਲਈ ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਧਨ, ਦੌਲਤ, ਰਾਜ, ਮਿਲਖ, ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਆਦਿ ਸਾਰੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੁੱਖ ਲਈ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਚ ਜਾਣਾ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਭਰਮ-ਜਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਸੰਕਟ ਹੀ ਸੰਕਟ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਜਗਤ- ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਜਿਉ ਝੂਠੋ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਕੋਰੇ ਤੇ ਝੂਠੇ ਹੋਣਗੇ। ਹਰ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁੱਖ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਸੇ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਵੇਗਾ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਦੀ ਆਸ ਹੈ। ਸੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੱਕੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਯੋਗੀ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਬਖੇੜਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸੰਕਟ ਕਾਲ ਵਿਚ ਇਕੱਲਿਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ: -ਧਨੁ ਦਾਰਾ ਸੰਪਤਿ ਸਗਲ ਜਿਨਿ ਅਪੁਨੀ ਕਰਿ ਮਾਨਿ॥
ਇਨ ਮੈ ਕਛੁ ਸੰਗੀ ਨਹੀ ਨਾਨਕ ਸਾਚੀ ਜਾਨਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1426)
-ਸੁਖ ਮੈ ਬਹੁ ਸੰਗੀ ਭਏ ਦੁਖ ਮੈ ਸੰਗਿ ਨ ਕੋਇ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਭਜੁ ਮਨਾ ਅੰਤਿ ਸਹਾਈ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1428) ਸੋ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਦਾ ਵੀ ਵਤੀਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਸਕਣਾ ਬੜਾ ਬਿਖਮ ਕਾਜ ਹੈ। ਪਰ ਉਚੇ ਆਤਮਿਕ ਦਰਜਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਤਕ ਅਪੜਨ ਲਈ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਬਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪਤ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਕਮਿਕਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਨਿਰਬਾਣ ਪਦ’ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਈ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਕਠਿਨ ਖੇਲ ਆਖਿਆ ਹੈ। ‘ਨਿਰਬਾਣ’ ਬੋਧੀ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੰਕਲਪ ਹੈ, ਜੋ ਕਲੇਸ਼ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦੀ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੋਖ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਵਾਗਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਨਿਰਬਾਣ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਗੋਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿਚ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ: ਜੋ ਨਰੁ ਦੁਖ ਮੈ ਦੁਖੁ ਨਹੀ ਮਾਨੈ॥
ਸੁਖ ਸਨੇਹੁ ਅਰੁ ਭੈ ਨਹੀ ਜਾ ਕੈ ਕੰਚਨ ਮਾਟੀ ਮਾਨੈ॥1॥ਰਹਾਉ॥...
ਆਸਾ ਮਨਸਾ ਸਗਲ ਤਿਆਗੈ
ਜਗ ਤੇ ਰਹੈ ਨਿਰਾਸਾ॥
ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਜਿਹ ਪਰਸੈ ਨਾਹਨਿ
ਤਿਹ ਘਟਿ ਬ੍ਰਹਮੁ ਨਿਵਾਸਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633) ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਮਾਣ ਤੇ ਮੋਹ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾ ਮਿਟਾ ਲਿਆ ਹੈ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਕੀਮਤਾਂ ਨਵੇਕਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ- ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ। ਇਹ ਦੋਵੇ ਤੱਤ ਉੱਤਮ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਇਸ ਨਿਰਣੈ ਸਬੰਧੀ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦੀ ਕਿ ਜਗਤ ਤੇ ਜੀਵਨ ਵੱਲੋਂ ਭਾਲ ਜਾਂ ਬੇਮੁਖਤਾ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਪਰਾਮਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਦੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- ਜਿਹ ਮਾਇਆ ਮਮਤਾ ਤਜੀ ਸਭ ਤੇ ਭਇਓ ਉਦਾਸੁ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਹੋਂਦ ਦੀ ਅਰਥਹੀਣਤਾ ਕੋਈ ਮਾਇਨੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਰਥ ਦੇਣ ਲਈ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਚਿੰਤਨ ਵੀ ਇਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਹੀ ਕਦਰਾਂਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਪੇ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਮੰਗਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੁਖਾਵਾਂ, ਉਪਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸੁਹਜਪੂਰਨ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਬਣਾਏ ਢਾਂਚੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੇਧ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਚਿਆਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਅੰਦਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਤਕ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਚਿੱਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਆਦਿ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ, ਸਮਝਦਾ ਤੇ ਤਾੜਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਉਹ ਉਪਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਚੇਤੰਨ ਹੋਂਦ ਵੱਲ ਅਗਰਸਰ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਭੇਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਿਬੇਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੋਂ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝਦਾ ਹੈ: ਸਾਧੋ ਇਹੁ ਤਨੁ ਮਿਥਿਆ ਜਾਨਉ॥
ਯਾ ਭੀਤਰਿ ਜੋ ਰਾਮੁ ਬਸਤੁ ਹੈ ਸਾਚੋ ਤਾਹਿ ਪਛਾਨੋ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1186) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਜਿੰਦਗੀ ਜੀਊਣ ਦੀ ਜਾਚ ਹੈ। ਆਸਾ, ਕਾਮਨਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਜੋ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤਿ ਦੀ ਜਰੂਰੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ, ਅਤਿ ਔਖਾ ਪੰਧ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਘਾੜਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਦੀਵਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ ਪਰ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਰਨੀ, ਬਾਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਰਤਾ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਸਰਬਸਾਂਝਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਲਕਸ਼ ਦੀ ਸੋਝੀ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕੀ ਸਗੋਂ ਹਰ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮਹੱਤਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ। | 
