ਸੰਗੀਤ ਹੀ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਬੰਨੇ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਤ, ਪਾਤ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਕੂਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਘਾਤਕ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਜੀਵ ਵੀ ਸਦਾ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਕੀਲ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਭਾਵ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਕੈਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਗੀਤ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸੌਖਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਮੰਦਰਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਹੀ ਸੁਰ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੰਗਾਂ, ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਧੁਨੀ ਕਾਰਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਸ਼ੱਕਤੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੌਂਸਲੇ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੱਲ ਕੀ ਜਨਮ, ਮਰਨ, ਵਿਆਹ, ਸ਼ਾਦੀ, ਮੰਗਣੇ, ਮੁਕਲਾਵੇ ਆਦਿ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂਣ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਤੀ ਕਈ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਦੋਂ, ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਈ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਤੋਂ ਹੋਈ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਵਜੀ ਨੂੰ, ਸ਼ਿਵਜੀ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਜੀ ਨੂੰ, ਸਰਸਵਤੀ ਜੀ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਅਪੱਛਰਾਂ ਗੰਧਰਵਾਂ, ਕਿੰਨਰਾਂ, ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਬਾਲਮੀਕ ਜੀ ਅਤੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਿਵਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਰਾਗ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਗ ਪਾਰਵਤੀ ਜੀ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਛੇ ਰਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਰਾਗਨੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ।

1. ਭੈਰਵ ਰਾਗ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਰਾਗਨੀਆਂ : 1. ਭੈਰਵੀ, 2. ਮਧੂਮਾਧਵੀ, ਬੰਗਾਲੀ, 4. ਬੈਰਾਰੀ, 5. ਸੈਧਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤਕ ਦਾ ਹੈ।

2. ਮਾਲਕੌਸ ਰਾਗ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਰਾਗਨੀਆਂ : 1. ਟੋਡੀ, 2. ਗਾਉੜੀ, 3. ਕੁੱਕਤ, 4. ਖੰਭਵੰਤੀ, 5. ਗੁਣਕਲੀ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਾਉਣ ਸਮਾਂ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਤਕ ਦਾ ਹੈ।

3. ਹਿੰਡੋਲ ਰਾਗ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਰਾਗਨੀਆਂ : 1. ਰਾਮਕਲੀ, 2. ਲਲਿਤ, 3. ਪਟਮੰਜਰੀ, 4. ਦੇਸਾ ਖੁਸ਼ੀ, 5. ਬਿਲਾਵਲ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਦਾ ਹੈ।

4. ਦੀਪਕ ਰਾਗ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਰਾਗਨੀਆਂ : 1. ਨਟ, 2. ਕਾਨੜਾ, 3. ਦੇਸ਼, 4. ਕੇਦਾਰ, 5. ਪਹਾੜੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੰਜ ਤੋਂ ਸੱਤ ਵਜੇ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਦਾ ਹੈ।

5. ਸਿਰੀ ਰਾਗ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਰਾਗਨੀਆਂ : 1. ਬਸੰਤ, 2. ਮਾਲ ਸਿਰੀ, 3. ਧਨਾਸਰੀ, 4. ਆਸਾਵਰੀ, 5. ਮਾਲਦੀ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੰਜ ਤੋਂ ਛੇ ਵਜੇ ਤਕ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਵੀ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

6. ਮੇਘ ਰਾਗੁ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਰਾਗਨੀਆਂ : 1. ਭੁਪਾਲੀ, 2. ਦੇਸ਼ਕਾਰੀ, 3. ਮਲ੍ਹਾਰੀ, 4. ਗੂਜਰੀ, 5. ਤਿਲਕਾ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗ-ਰਾਗਨੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਬਥੇਰੇ ਰਾਗ ਤੇ ਰਾਗਨੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ ਹਨ। ਇਕ ਮਤ ਹੈ ਕਿ “ਮੌਸੀਕਰ” ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪੰਛੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ “ਕਾਕੇਸ਼ੀਆਂ” ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਚੁੰਝ ਵਿਚ ਸੱਤ ਛੇਕ (ਭਾਵ ਸੱਤ ਗਲੀਆਂ) ਹਨ। ਜੋ ਇਕ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ “ਸੁਰ-ਲਹਿਰਾਂ” ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਰ-ਸਪਤਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ “ਮਿਊਜ਼ਿਕ” ਅਤੇ “ਮੋਸੀਕੀ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ “ਸਰਗਮ” ਇਸੇ ਪੰਛੀ ਦੀ ਚੁੰਝ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਸੱਚ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦੂਜਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ “ਸਰਗਮ” ਭਾਵ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਪਸ਼ੂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ “ਮੋਰ” ਤੋਂ “ਸ਼ੜਜ” ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਤੋਂ “ਰਿਖਭਾ” ਬੱਕਰੇ ਤੋਂ “ਗੰਧਰਵ” “ਕਾਂ” ਤੋਂ “ਮਧਮ”, ਕੋਇਲ ਤੋਂ “ਪੰਚਮ”, ਡੱਡੂ ਤੋਂ “ਧੈਵਤ” ਅਤੇ “ਹਾਥੀ” ਤੋਂ “ਨਿਖਾਧ” ਸੁਰ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਝ “ਸਾ, ਰੇ, ਗਾ, ਮਾ, ਪਾ, ਧਾ, ਨੀ, ਸੱਤ ਸੁਰ ਹੋਂਦ ’ਚ ਆਏ। ਤੀਜਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਕਲਾ, ਵਰਣਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਰਸਾਂ ਸਥਾਨਾਂ, ਛੰਦਾਂ, ਨਛੱਤਰਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕਿਵੇਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲਣੀ ਪਈ। ਪਟਿਆਲਾ ਸੰਗੀਤ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਵਾਰਸ ਉਸਤਾਦ ਜਨਾਬ ਬਾਕਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਂ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਗੀਤ ਨਾਰਦ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਤੇ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਬਾਲਮੀਕ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਲਵ-ਕੁਸ਼, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ, ਅਰਜਨ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਭਾਈ ਫਿਰੰਦਾ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਰਬਾਬੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਸੁਆਮੀ ਹਰੀਦਾਸ ਜੀ ਹਰਿਆਣਾ (ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ) ਕੋਲ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਦਿਵਾਕਰ ਜੀ, ਸੁਧਾਕਰ ਜੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਗਵੱਈਏ ਸਨ। ਬੈਜੂਬਾਵਰਾ “ਬੈਜੂਵਾੜਾ” ਭੀਵਾ (ਗਵਾਲੀਅਰ) ਵਿਖੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਮੀਆਂ ਤਾਨਸੈਨ ਲਾਹੌਰ, ਗੋਪਾਲ ਲਾਲ ਜੀ ਹਰਵੱਲਭ ਜੀ ਹੋਰਾਂ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਰਾਜਿਆਂ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਬਣ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ “ਸੰਗੀਤ ਘਰਾਣਾ” ਪਟਿਆਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਸੰਗੀਤ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਬਾਨੀ, ਜਨਮਦਾਤਾ ਜਾਂ ਪਿਤਾਮਾ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।

ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੌਂਦਵੀਂ, ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਇੱਕ-ਪੁਰਖੀ ਰਾਜ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਇੱਥੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਸਿਸਟਮ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰ, ਅਹਿਲਕਾਰ, ਮੁੱਲਾਂ ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਬੋਲ-ਬਾਲਾ ਸੀ। ਗਰੀਬ ਜਨਤਾ ਬਿਲਕੁਲ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ “ਵਾਹਿਗੁਰੂ” ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਦਿਨ ਕੱਟੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਮੀਰਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਪ੍ਰਚਾਵੇ ਲਈ ਗਰੀਬ ਵਰਗ ’ਚੋਂ ਕਈ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਕਲਾ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭੱਟ-ਭਾਟੜੇ ਤੇ ਮਿਰਾਸੀ ਕਹਾਏ। ਇਹ ਅਮੀਰਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਜੱਸ ਤੇ ਵਡਿਆਈ ਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਚਾਵਾ ਕਰਦੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਂਦੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਿਰਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਮਾਨਾਂ ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂ ਗਾ ਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਬਾਬੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਵੀ ਇਸੇ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :

1. ਰਜਾਨੀ ਜੀ (ਚੂੰਬੜ ਗੋਤ ਤੇ ਚੌਬੜ ਜਾਤ ਦੇ ਡੂਮ ਮਿਰਾਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਪੱਠੇਵਿੰਡ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹੈ) ਜੋ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਬੰਸ ਅਤੇ ਸੰਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਹਿਤ ਸਨ।
2. ਭਾਦੜਾ
3. ਬਦਰਾ (ਇਹ ਰਾਏ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਆ ਗਏ ਜੋ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੈ।)
4. ਮਰਜਾਣਾ, ਦਾਨਾ (ਮਰਦਾਨਾ) ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਫਰਵਰੀ 1459 ਈ: ਨੂੰ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ 12 ਨਵੰਬਰ 1534 ਈ: ਨੂੰ ਖੁਰਮ/ਕੁਰਮ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਹੋਇਆ।
5. ਭਾਈ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਤੇ ਭਾਈ ਰਜ਼ਾਦਾ
6. ਭਾਈ ਬਾਦੂ ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਦੂ
7. ਭਾਈ ਗੁਲਾਬਾ
8. ਭਾਈ ਗਾਮੂੰ
9. ਭਾਈ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ
10. ਭਾਈ ਆਸ਼ਕ ਅਲੀ (ਭਾਈ ਲਾਲ ਜੀ)
11. ਭਾਈ ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ
12. ਭਾਈ ਕਰਮ ਹੁਸੈਨ

ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਲਿਤ ਵਰਗ ਦੇ ਚੌਬੜ ਜਾਤ ਦੇ ਮਿਰਾਸੀ ਭਾਈ ਬਦਰਾ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਲੱਖੋ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 6 ਫਰਵਰੀ 1459 ਈ: ਨੂੰ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇਕ ਕਿਰਤੀ ਪਰਵਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਸਾਜ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਕਿਲਕਾਰੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਸੁਰ ਅਤੇ ਰਿਦਮ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿਚ ਰਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਾਦੀ, ਮਾਂ, ਭੂਆ, ਚਾਚੀ, ਤਾਈ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲੋਰੀਆਂ ਵੀ ਸਾ, ਰੇ, ਗਾ, ਮਾ, ਪਾ, ਧਾ, ਨੀ, ਸਰਗਮਾਂ ਲਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ’ਚ ਪੂਰੇ ਮਾਹਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਰ ਅਤੇ ਰਿਦਮ ’ਚ ਪੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰੌੜ ਤੇ ਪਰਪੱਕ ਹਸਤਾਖਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਿਰੜ ਤੇ ਸਿਦਕ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਘਰ ਵਿਚ ਇਹ ਮਾਂ ਬਾਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਡਲੇ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਦੀ ਸਤਵੀਂ ਸੰਤਾਨ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ, ਪੀਣ ਲਈ ਖੁੱਲਾ ਡੁੱਲਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਖੁੱਲਾ ਡੁੱਲਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰ ਸਕਣ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਦਸ ਸਾਲ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਾਂਝ ਤੇ ਮਿਲਵਰਤਨ ਸੀ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹਾ ਪਿਆਰ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਦਾਈ ਦਾ ਨਾਂ ਦੌਲਤਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਪੇਕੇ ਤਹਿ: ਜਗਰਾਂਓ, ਲੰਮਾ ਜੱਟਪੁਰਾ (ਲੁਧਿਆਣਾ) ਵਿਖੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਆਮ ਬਾਲਕ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਕੋਈ ਰੱਬੀ ਨੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਮਾਸੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਖਿਡਾਉਣ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਵੀ ਮਾਸੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਖੇਡਦਿਆਂ ਕਾਫੀ ਪਿਆਰ ਵਧ ਗਿਆ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਬਣ ਗਏ ਕਿ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਬਿਨਾ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਚੱਲਦਾ ਗਿਆ ਹਾਲਾਤ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਗਾਇਕ ਢਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਕਈ ਸਾਜ਼ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਤੇ ਗਾਇਕ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਆਪ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਨਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਡੀਠ ਵਰਣ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਭਾਵ ਜੋ ਡਿੱਠਾ, ਦੇਖਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਤੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਲਹਿ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ੈਲੀ, ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੱਤਿਅਮ, ਸ਼ਿਵਮ, ਸੁੰਦਰਮ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਹਿਤੂ ਵਿਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖੇ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਾਨਵ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੇਹਤਰੀਨ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਨਾਂ ਉੱਤੇ ਉਚਾਰੀ, ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਮਾਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਰੋਤੇ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਬੱਧ ਕਰ ਕੇ ਗਾਉਣ ਤੇ ਗਵਾਉਣ ਦਾ ਮਾਣ ਵੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਇਕ-ਮਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸਰੋਤੇ ਤਾਂ ਕੀ ਪੌਣਾਂ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੁੱਗ ਪਲਟਾਊ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੋਚ ਲੋਕ ਦਰਦਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਮਨ ਵਿਚ ਆਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਗਮਈ ਧੁਨਾਂ ਦੇ ਸੁਪਰਦ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ਕੀਰਆਨਾ ਤਬੀਅਤ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ ਜੀ ਬੇਹੱਦ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਸਨ। ਇਹ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਵਿਚ ਨਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਧਰ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ਾਦੀ ਬੀਬੀ ਨਜ਼ੀਰਾਂ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ 19 ਸਾਲ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ 29 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਕੋਲ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਜਾ ਸ੍ਰੀ ਜੈ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮੋਦੀ ਖਾਨੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਉੱਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਬਦਰਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੁਖ ਸਾਂਦ ਦਾ ਪਤਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅੱਗੋਂ ਭਾਈ ਬਦਰਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਰਾਜ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਕ ਦਿਨ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਭਾਈ ਦਾਨਾ (ਮਰਦਾਨਾ) ਜੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਖੜਾਕ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਈ ਕੌਣ ਏ ਤੂੰ? ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੀ ਮੈਂ ਹਾਂ ਦਾਨਾ, ਦਾਨਾ ਡੂੰਮ। ਅੱਗੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਤੂੰ ਦਾਨਾ ਡੂੰਮ ਨਹੀਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੂੰ ਮਰਦਾਨਾ ਬਣ ਗਿਆ ਏਂ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਏਂ, ਬੱਸ ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਦਾਨਾ ਤੋਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਸ਼ਬਦ ਚੌਂਕੀ ਲਾਉਂਦੇ ਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰਬਾਬ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਇਹ ਰਬਾਬ ਗੁਰੁ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਣਵਾਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੋਰਾਂ ਰਬਾਬਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸੀ। ਆਮ ਰਬਾਬ ਵਿਚ ਚਾਰ ਹੀ ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਇਸ ਰਬਾਬ ਵਿਚ ਛੇ ਤਾਰਾਂ ਸਨ। ਇਸ ਰਬਾਬ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਕੱਚੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀਆਂ ਵੱਟ ਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਰਬਾਬ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭੈਰੋਂਆਣਾ ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਈ ਫਿਰੰਦਾ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਫਿਰੰਦਾ ਜੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਇੰਦਰ ਸੈਨ ਜੀ, ਜੋ ਰਬਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਦਿਕ ਸਨ। ਭਾਈ ਫਿਰੰਦਾ ਜੀ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੇਰੀਆਂ ਲਾਉਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਬਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਤਾਰ ਦਾ ਗੁਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਚੱਲ ਹੁਣ ਆਪਾਂ ਇਸੇ ਤਾਰ ਨਾਲ ਡੁੱਬਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਤਾਰੀਏ।

ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੀ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਹਰਿਦੁਆਰ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਬਨਾਰਸ, ਗੋਰਖਮਤਾ, ਪੁਰੀਜਗਨ ਨਾਥ ਦੀ ਪੂਰੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਹਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਡਤਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗਲਤ ਭਰਮ ਭੁਲੇਖੇ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹੇ ਪਾਇਆ। ਦੂਜੀ ਉਦਾਸੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੀ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰਾਂ, ਜੈਨ ਮਤ ਦੇ ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਛੇੜੀ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਵੱਲ ਲਾਇਆ। ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲੰਕਾ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਰਾਜੇ ਸ਼ਿਵਨਾਭ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਝੀਲ ਮਾਨਸਰੋਵਰ, ਨਿਪਾਲ, ਸਿੱਕਮ, ਭੂਟਾਨ, ਤਿੱਬਤ, ਚੀਨ ਆਦਿ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਯੋਗ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ। (ਭਾਵ ਗ੍ਰਿਹਸਤ) ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਈ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਜ਼ੀਆਂ, ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਰਮ ਭੁਲੇਖੇ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਈਰਖਾ ਤੇ ਦਵੈਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾਈ। ਇੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਮਿਸਰ ਰਾਹੀਂ ਤੁਰਕੀ ਪਹੁੰਚੇ, ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਰਜਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ, ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਇਹ ਬਗਦਾਦ, ਈਰਾਨ, ਬੁਖ਼ਾਰਾ, ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਾਬਲ ਆ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਖੁਰਮ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਸਮਝ ਕੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਮਰਦਾਨਿਆ! ਜੇ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਾਮਣਾਂ ਵਾਂਗ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦੇਈਏ, ਜੇ ਚਾਹੇਂ ਤਾਂ ਖ਼ੱਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦੇਈਏ, ਜੇ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੈਸ਼ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਵਿਚ ਸੁਟਵਾ ਦੇਈਏ, ਜੇ ਚਾਹੇਂ ਤਾਂ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਬਵਾ ਦੇਈਏ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਦੇਹੀ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਢੰਗ ਵੀ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਕਰ ਦੇਣਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਹੇਂਗਾ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਸਮਾਧ ਬਣਾ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰ ਦੇਈਏ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਸਮਾਧ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇਗੀ, ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਿਆ! ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਬਣ ਗਿਆ ਏਂ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਹੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਜਾ ਮਿਲੀ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕੀਤੀ ਤੇ 12 ਨਵੰਬਰ, 1534 ਈ: ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਖੁਰਮ ਜਾਂ ਕੁਰਮ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਵਹਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅੱਗੋਂ ਇਸ ਰਬਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਭਾਈ ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਰਜ਼ਾਦਾ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ।

ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਚੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨੌ ਰਸਾਂ ਵਿਚ ਸੁਰਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ; 1. ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ, 2. ਹਾਸ ਰਸ, 3. ਬੀਰ ਰਸ, 4. ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ, 5. ਕਰੁਣਾ ਰਸ, 6. ਅਦੁਭੂਤ ਰਸ, 7. ਭਿਆਨਕ ਰਸ, 8. ਰੁਦਰ ਰਸ, 9. ਵੀਭਤਸ ਰਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ; ਰਤੀ, ਹਾਸ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਨਿਰਵੇਦ, ਸ਼ੌਂਕ, ਵਿਸਮਯ (ਹੈਰਾਨੀ) ਭੈਅ, ਕ੍ਰੋਧ, ਘਿਰਣਾ ਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਗਾਈ ਬਾਣੀ ਹਰ ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਮੰਤਰ-ਮੁਗਧ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ :

1. ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ।
2. ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਤੇ ਵਿਕਾਸ, ਪੰਨਾ ਲਾਲ ਮਦਾਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।
3. ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਡਾ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।
4. ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ, ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਗਿੱਲ), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।
5. ਉਸਤਾਦ ਜਨਾਬ ਬਾਕਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਂ ਜੀ-ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੌਂਕੀ ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਸਮਾਣਾ (ਪਟਿਆਲਾ)।
6. ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੀਰ, ਡਾ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ (ਪੰਦੋਹਲ)-ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਸਮਾਣਾ (ਪਟਿਆਲਾ)।
7. ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, (ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ ਦਿੱਲੀ)।
8. ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਮਈ 2012 ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ,
9. ਸ. ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਹੋਰ ਸਰੋਤ :
10. ਉਸਤਾਦ ਜਨਾਬ ਬਾਕਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ,
11. ਮਹੁੰਮਦ ਸਦੀਕ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਵਿਧਾਇਕ ਹਲਕਾ ਭਦੌੜ
12. ਸਰਦੂਲ ਸਿਕੰਦਰ
13. ਜੁਗਰਾਜ ਧੌਲਾ
14. ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ
15. ਡਾ. ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਤਾਤਲਾ (ਪਿੰਡ ਲੰਮਾ ਜੱਟਪੁਰਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ) ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ।