ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਨਵ, ਪ੍ਰਾਣੀ, ਆਦਮੀ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਜੀਵ ਹੈ। ਇਹ ‘ਅਸ਼ਰਫ-ਮਖ਼ਲੂਕਾਤ’ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਪਰਮ ਪਦਵੀ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਦਾਰੀ ਹੇਠ ਹਨ: ਅਵਰ ਜੋਨਿ ਤੇਰੀ ਪਨਿਹਾਰੀ॥
ਇਸੁ ਧਰਤੀ ਮਹਿ ਤੇਰੀ ਸਿਕਦਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 374) ਇਸ ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕਾਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗ ਜੀਵ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰਲਾ ਡੰਡਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤਾਂ (ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਥਲਚਰ ਹਨ, ਜਲਚਰ ਹਨ ਜਾਂ ਨਭਚਰ ਹਨ) ਦੀਆਂ 84 ਲੱਖ ਜੋਨੀਆਂ ਤਸਲੀਮ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਜਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੋਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਟੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਵਰਗ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ- ਇਕ, ਭੋਗ ਜੋਨੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜਾ, ਕਰਮ ਜੋਨੀਆਂ। ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤ ਆਪ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਜੀਵ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਮਾਤਲੋਕ ਵਿਚ ਕਰਮ ਕਮਾਉਣ ਆਇਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਰਮ ਚੰਗੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਫਿਰ ਚੰਗਾ (ਮਨੁੱਖਾ) ਜਨਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਰਮ ਬੁਰੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਮੁੜ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣੀ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਰਮ ਮਨੋਰਥ “ਗੋਬਿੰਦ ਮਿਲਣ ਕੀ ਇਹ ਤੇਰੀ ਬਰੀਆ” ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਿਕ ਸਾਂਝ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਅਸੱਤ ਨੂੰ ਤਜ ਕੇ ਪਰਮ-ਸਤਿ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋਚਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਮਨੁੱਖ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਝੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਧਨ ਕਮਾਉਣ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਕਸ਼ਟਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਦਿਨ-ਕਟੀ ਕਰ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਹੱਥੋਂ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਹ ਮੌਕਾ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਰਸਾਤਲ ਦੀ ਕਿਸ ਜੂਨ ਵਿਚ ਮੁੜ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਕਈ ਜਨਮ ਬੀਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਲਖ ਚਉਰਾਸੀਹ ਜੋਨਿ ਸਬਾਈ॥
ਮਾਣਸ ਕਉ ਪ੍ਰਭਿ ਦੀਈ ਵਡਿਆਈ॥
ਇਸੁ ਪਉੜੀ ਤੇ ਜੋ ਨਰੁ ਚੂਕੈ ਸੋ ਆਇ ਜਾਇ ਦੁਖੁ ਪਾਇਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 1075) ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਿਲਣ ਦੇ ਸੁਭਾਗ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਬੁੱਧੀ ਤੱਤ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸੰਗ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹੋਂਦ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਾਧਾਰਨ ਜੀਵ ਤੋਂ ਮਾਨਵ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਭਾਵ ਪਸ਼ੂ ਜਗਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਮਾਨਵ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਾਨਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ‘ਪਸ਼ੂ’ ਰੂਪ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਇਸ ਦਾ ‘ਦੈਵੀ’ ਰੂਪਾਂਤਰਣ। ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਾ ਰੱਖਣ ਕਰ ਕੇ ਵਧੇਰੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਹੀ ਆਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਵੀ ਪਦਾਰਥਕ ਸੁਖਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹਨ। ਸਰੀਰਿਕ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨਮੁਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ “ਕਰਤੂਤਿ ਪਸੂ ਕੀ ਮਾਨਸ ਜਾਤਿ” ਵਰਗੇ ਸੰਬੋਧਨ ਆਏ ਹਨ। ਜੋ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਪਛਾਨਣ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮ-ਹੋਂਦ ਦਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਬਿਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਰਾਹੀਂ ਦੈਵੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਨਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੇ ਹਸਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ : ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਰਾਹੀਂ (ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਜੀਅ) ਇਹ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਕੁਦਰਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਧਰਮ (ਕਰਮੀ ਆਵੈ ਕਪੜਾ) ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕਦਾ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਡੇਗਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਫਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ: ਕਈ ਜਨਮ ਭਏ ਕੀਟ ਪਤੰਗਾ॥
ਕਈ ਜਨਮ ਗਜ ਮੀਨ ਕੁਰੰਗਾ॥
ਕਈ ਜਨਮ ਪੰਖੀ ਸਰਪ ਹੋਇਓ॥
ਕਈ ਜਨਮ ਹੈਵਰ ਬ੍ਰਿਖ ਜੋਇਓ॥1॥
ਮਿਲੁ ਜਗਦੀਸ ਮਿਲਨ ਕੀ ਬਰੀਆ॥
ਚਿਰੰਕਾਲ ਇਹ ਦੇਹ ਸੰਜਰੀਆ॥ (ਪੰਨਾ 176) ਜੀਵ ਪ੍ਰਭੂ-ਹੁਕਮ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਹੁਕਮ-ਹਉਮੈਂ’ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ‘ਪਰਮ ਤੱਤ’ ਪੁਰਸ਼ (ਆਤਮਾ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ (ਮਾਇਆ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਅਸਲੇ ਵਿਚ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿੰਦੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਚਉਥਾ ਪਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ‘ਜੋਤਿ’ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ (ਰਜ, ਤਮ, ਸਤ) ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਇਹ ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਸ਼ (ਆਤਮਾ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ (ਮਨ-ਮਾਇਆ) ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਦਾ ਨਾਮ ਮਨੁੱਖ (ਜੀਵ) ਹੈ। ਆਤਮਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਜੀਵ-ਆਤਮਾ’ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਜੋ ਪਹਿਲੂ ‘ਦੇਹ’ ਅਤੇ ‘ਆਤਮਾ’ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲਾ ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਹੈ ਪਰ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ ਕੇ ਭਿੰਨ ਹਨ। ਦੇਹ ਸਥੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਸੂਖ਼ਮ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਰਕਤ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਬਿੰਦ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਲਈ ਸਰੀਰ ਦਾ ਜਾਮਾ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਅੰਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅੰਨ-ਮਈ-ਕੋਸ਼’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਪਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੱਠੇ, ਹੱਡੀਆਂ, ਨਾਭਾਂ, ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਵਾਲ, ਮਿੱਝ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਥੰਮਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣ (ਸੁਆਸ) ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਣ-ਮਈ-ਕੋਸ਼’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾਈ ਪਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮਾਨਸਿਕ ਮੰਡਲ ਹੈ। ਮਨ ਵੀ ਪੰਜ ਤੱਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ (ਇਹੁ ਮਨੁ ਪੰਚ ਤਤੁ ਤੇ ਜਨਮਾ)। ਇਹ ‘ਮਨੋ-ਮਈ-ਕੋਸ਼’ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਦੋ ਪਰਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖ਼ਮ ਹਨ। ਇਕ ‘ਗਿਆਨ-ਮਈ-ਕੋਸ਼’ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ‘ਅਨੰਦ-ਮਈ-ਕੋਸ਼’ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਅਨੁਭਵ ਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅੰਤਹਕਰਣ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੌਂਅ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਹੂਰ ‘ਅਨੰਦ ਸਰੂਪ’ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇਹੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ (ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼) ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਰੂਪ- ਕਾਰਨ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਤਮਾ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਗਾਮੀ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ’ ਹੈ। ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗ- ਅੰਤਹਕਰਣ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ। ਅੰਤਹਕਰਣ ਮਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਿੱਤ, ਮਤਿ (ਮਮਤੂ ਜਾ ਅਹੰਕਾਰ), ਮਨ, ਬੁਧਿ ਚਾਰ ਵਿਭਾਗ ਹਨ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ (5 ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੇ ਤੇ 5 ਕਰਮ ਇੰਦਰੇ) ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਸਰੀਰ ਦੀ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਹਨ ਜੋ ਬਿਰਤੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪ੍ਰਾਣ, ਵਿਆਨ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਹੱਡ, ਮਾਸ, ਨਾੜੀ, ਰਕਤ ਦਾ ਕਲਬੂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜੇ (2 ਕੰਨ, 2 ਅੱਖਾਂ, 2 ਨਾਸਾਂ, ਮੂੰਹ, ਗੁਦਾ, ਲਿੰਗ) ਹਨ। ਜੀਵ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਭਾਵੇਂ ਚਾਰ ਆਧਾਰ (ਅੰਡਜ, ਜੇਰਜ, ਸੇਤਜ, ਉਤਭੁਜ) ਹਨ ਪਰ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ ਜੇਰ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ‘ਗਉੜੀ ਰਾਗ’ ਦੇ ਇਸ ਚਉਪਦੇ ਵਿਚ ਬੜੀ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਪਉਣੈ ਪਾਣੀ ਅਗਨੀ ਕਾ ਮੇਲੁ॥ ਚੰਚਲ ਚਪਲ ਬੁਧਿ ਕਾ ਖੇਲੁ॥
ਨਉ ਦਰਵਾਜੇ ਦਸਵਾ ਦੁਆਰੁ॥ ਬੁਝੁ ਰੇ ਗਿਆਨੀ ਏਹੁ ਬੀਚਾਰੁ॥1॥
ਕਥਤਾ ਬਕਤਾ ਸੁਨਤਾ ਸੋਈ॥ ਆਪੁ ਬੀਚਾਰੇ ਸੁ ਗਿਆਨੀ ਹੋਈ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਦੇਹੀ ਮਾਟੀ ਬੋਲੈ ਪਉਣੁ॥ ਬੁਝੁ ਰੇ ਗਿਆਨੀ ਮੂਆ ਹੈ ਕਉਣੁ॥
ਮੂਈ ਸੁਰਤਿ ਬਾਦੁ ਅਹੰਕਾਰੁ॥ ਓਹੁ ਨ ਮੂਆ ਜੋ ਦੇਖਣਹਾਰੁ॥2॥
ਜੈ ਕਾਰਣਿ ਤਟਿ ਤੀਰਥ ਜਾਹੀ॥ ਰਤਨ ਪਦਾਰਥ ਘਟ ਹੀ ਮਾਹੀ॥
ਪੜਿ ਪੜਿ ਪੰਡਿਤੁ ਬਾਦੁ ਵਖਾਣੈ॥ ਭੀਤਰਿ ਹੋਦੀ ਵਸਤੁ ਨ ਜਾਣੈ॥3॥
ਹਉ ਨ ਮੂਆ ਮੇਰੀ ਮੁਈ ਬਲਾਇ॥ ਓਹੁ ਨ ਮੂਆ ਜੋ ਰਹਿਆ ਸਮਾਇ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਗੁਰਿ ਬ੍ਰਹਮੁ ਦਿਖਾਇਆ॥ ਮਰਤਾ ਜਾਤਾ ਨਦਰਿ ਨ ਆਇਆ॥4॥ (ਪੰਨਾ 152) ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼ (ਆਤਮਾ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ (ਮਾਇਆ) ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਸਾਰ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਚਿੱਤਰਪਟ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਿਹੀਨ ਪਵਨ, ਪਾਣੀ, ਅਗਨੀ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਪੱਧਰ ਪ੍ਰਾਣ ਸੰਪੰਨ ਚੰਚਲ ਚਪਲ ਬੁੱਧਿ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਨੌਂ ਦੁਆਰਿਆਂ ਤਕ ਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਤੱਤ-ਮੂਲਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਮੂਲਕ ਪੱਧਰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰਾਹੀਂ ‘ਦਸਮ ਦੁਆਰ’ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਸੰਚਾਰ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਦੇ ਸੁਅੰਕਸ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪੇ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੱਤ-ਅਤੀਤ, ਪ੍ਰਾਣ-ਅਤੀਤ, ਜੀਵਾ- ਅਤੀਤ ਗਿਆਨ ਸੰਪੰਨ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਆਤਮਿਕ ਪਹਿਚਾਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇਹ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ, ਬੋਲ ਪਵਨ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਮਨੋਮਈ-ਕੋਸ਼ (ਸੁਰਤ, ਬਾਦ, ਅਹੰਕਾਰ) ਵੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਜੋ ਤੱਤ-ਅਤੀਤ, ਪ੍ਰਾਣ-ਅਤੀਤ, ਗਿਆਨ ਸੰਪੰਨ (ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ) ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਤਟ-ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਭੀਤਰ ਹੁੰਦੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਮਰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੀ ਐਸੀ ਬਣਾਈ ਹੈ ਕਿ ਮਨਮੁਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਹੱਡ, ਮਾਸ, ਨਾੜੀ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਜਗਜੀਵਨ ਦਾਤੇ ਦਾ “ਕਾਇਆ ਕੰਚਨੁ ਕੋਟੁ ਅਪਾਰਾ” ਹੈ। “ਗੋਬਿੰਦ ਮਿਲਣ ਕੀ ਇਹ ਤੇਰੀ ਬਰੀਆ” ਦਾ ਰਹੱਸ ਕੇਵਲ ਗੁਰਮੁਖ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੋਧ ਕੇ ਭਾਵ ਅੰਤਹਕਰਣ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਕੇ, ਮਨ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਕਰ ਕੇ, ਪਰਮਸਤਿ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੰਦਰੋਂ ਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਮਨਮੁਖ ਅਗਿਆਨਤਾਵਸ ਅੰਧੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਭਾਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਗੋਂ ਦੁਬਿਧਾ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹੇੜ ਬੈਠਦੇ ਹਨ: ਸਰੀਰਹੁ ਭਾਲਣਿ ਕੋ ਬਾਹਰਿ ਜਾਏ॥ ਨਾਮੁ ਨ ਲਹੈ ਬਹੁਤੁ ਵੇਗਾਰਿ ਦੁਖੁ ਪਾਏ॥
ਮਨਮੁਖ ਅੰਧੇ ਸੂਝੈ ਨਾਹੀ ਫਿਰਿ ਘਿਰਿ ਆਇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਵਥੁ ਪਾਵਣਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 124) ਦੇਹੀ ਦੀ ਭੌਤਿਕਤਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਭੌਤਿਕ ਪਰਮਸਤਿ ਦਾ ਵਾਸਾ: ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਦੇਹੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪੰਜੀ ਗੁਣ, ਪੰਜ ਵਿਕਾਰ, ਪੰਜ ਕਰਮ- ਇੰਦਰੇ, ਪੰਜ ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰੇ, ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 25 ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਆਂ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹੇ ਆਧ, ਬਿਆਧ, ਉਪਾਧ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਾਪ, ਇਸ ਵਿਚ ਵਗਦੀਆਂ ਆਸਾ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਭੋਤਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਮਸਤਿ ਦੀ ਖੋਜ ਵੀ ਇਸ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਮਨਮੁਖ ਤਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਇਸ ਮਹਾਂਜਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ, ਹਉਮੈਂ ਤੇ ਮਾਇਆ ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਬਾਧਕ ਹਨ। ਮਨ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੀ 68 ਹਾਟਾਂ ਉੱਪਰ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਮੈਲ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦ ਗੁਰਮੁਖ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਪਰਤ-ਦਰ-ਪਰਤ ਮਨ ਦੀਆਂ ਮੈਲਾਂ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪੇ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ “ ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ . . . ॥” ਇਵੇਂ ਇਹੀ ਮਨ ਉਨਮਨੀ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਇਨਮਨ’ ਤੋਂ ‘ਉਨਮਨ’ ਤਕ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਹ ਕਾਇਆ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਕਾਇਆ ਕੁਸੁਧ ਹਉਮੈ ਮਲੁ ਲਾਈ॥
ਜੇ ਸਉ ਧੋਵਹਿ ਤਾ ਮੈਲੁ ਨ ਜਾਈ॥
ਸਬਦਿ ਧੋਪੈ ਤਾ ਹਛੀ ਹੋਵੈ ਫਿਰਿ ਮੈਲੀ ਮੂਲਿ ਨ ਹੋਈ ਹੇ॥ (ਪੰਨਾ 1045) ਮਾਇਆ ਬਾਹਰ ਜੜ੍ਹ (ਵਸਤੂ) ਹੈ, ਅੰਦਰ ਸੂਖਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀ ਕਈ ਰੰਗ ਵਟਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਰਜ ਗੁਣ ਤਮ ਗੁਣ ਸਤ ਗੁਣ ਕਹੀਐ ਇਹ ਤੇਰੀ ਸਭ ਮਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1123) ਅੰਤਹਕਰਣ ਵਿਚ ਜਦ ਸੁਰਤਿ, ਮਤ, ਮਨ, ਬੁਧਿ ਘੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੰਤਹਕਰਣ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਤ੍ਰੈਗੁਣਾ (ਰਜ, ਤਮ, ਸਤ) ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ (ਜਾਗ੍ਰਿਤ-ਸੁਪਨ-ਸੁਖੋਪਤ) ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ‘ਚਉਥੇ ਪਦ’ ਜਾਂ ‘ਤੁਰੀਆ ਅਵਸਥਾ’ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਬਿਧਾਵਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ “ਆਤਮਾ ਪਰਾਤਮਾ ਏਕੋ ਕਰੈ” ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ ਹੀ ਘਰ-ਦਰ ਹੈ: ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਘਰ-ਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲਖਣਾ ਕੇਵਲ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨੌਂ ਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦਸਮ ਦੁਆਰ ਰਾਹੀਂ ਸੂਖ਼ਮ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਬਦੇਹ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਦਾ ਰਹੱਸ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਖਾਲਸਾ’ ਸਦਾ ਬਦੇਹ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਿਆ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਦਸਮ ਦੁਆਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਨਿਰਤ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਨਜ਼ਾਰੇ ਜਦ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹਨ: ਕਾਇਆ ਕੋਟੁ ਅਪਾਰੁ ਹੈ ਅੰਦਰਿ ਹਟਨਾਲੇ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਉਦਾ ਜੋ ਕਰੇ ਹਰਿ ਵਸਤੁ ਸਮਾਲੇ॥
ਨਾਮੁ ਨਿਧਾਨੁ ਹਰਿ ਵਣਜੀਐ ਹੀਰੇ ਪਰਵਾਲੇ॥
ਵਿਣੁ ਕਾਇਆ ਜਿ ਹੋਰ ਥੈ ਧਨੁ ਖੋਜਦੇ ਸੇ ਮੂੜ ਬੇਤਾਲੇ॥
ਸੇ ਉਝੜਿ ਭਰਮਿ ਭਵਾਈਅਹਿ ਜਿਉ ਝਾੜ ਮਿਰਗੁ ਭਾਲੇ॥ (ਪੰਨਾ 309)
ਕਾਇਆ ਨਗਰਿ ਬਸਤ ਹਰਿ ਸੁਆਮੀ ਹਰਿ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਨਿਰੰਕਾਰਾ॥
ਹਰਿ ਨਿਕਟਿ ਬਸਤ ਕਛੁ ਨਦਰਿ ਨ ਆਵੈ ਹਰਿ ਲਾਧਾ ਗੁਰ ਵੀਚਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 720)
ਕਾਇਆ ਨਗਰੁ ਨਗਰ ਗੜ ਅੰਦਰਿ॥
ਸਾਚਾ ਵਾਸਾ ਪੁਰਿ ਗਗਨੰਦਰਿ॥
ਅਸਥਿਰੁ ਥਾਨੁ ਸਦਾ ਨਿਰਮਾਇਲੁ ਆਪੇ ਆਪੁ ਉਪਾਇਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 1033)
ਦੇਹੀ ਨਗਰੀ ਨਉ ਦਰਵਾਜੇ॥
ਸਿਰਿ ਸਿਰਿ ਕਰਣੈਹਾਰੈ ਸਾਜੇ॥
ਦਸਵੈ ਪੁਰਖੁ ਅਤੀਤੁ ਨਿਰਾਲਾ ਆਪੇ ਅਲਖੁ ਲਖਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1039) ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਰਮੁਖਾ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਰਾਹੀਂ ‘ਸੱਚ’ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮਸਤਿ ਦੀ ਅਭੇਦਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਰਗਾਮੀ ਹੋਣ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਵਾਲਾ ਅਨਾਦੀ ਰਸ-ਰੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ‘ਸ਼ਬਦਿ-ਜੁਗਤਿ’ ਵਿਚ ਆਪੇ ਨੂੰ ਢਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਦਾਰਥਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਭ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ‘ਨਾਮ-ਨਿਧਾਨ’ ਦੀ ਰਾਸ-ਪੂੰਜੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ-ਅਨੰਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਇਆ ਨਗਰੀ ਸਬਦੇ ਖੋਜੇ ਨਾਮੁ ਨਵੰ ਨਿਧਿ ਪਾਈ॥22॥
ਮਨਸਾ ਮਾਰਿ ਮਨੁ ਸਹਜਿ ਸਮਾਣਾ ਬਿਨੁ ਰਸਨਾ ਉਸਤਤਿ ਕਰਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 910) ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਨੌਂ ਦੁਆਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਸ ਫਿੱਕੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ/ਅਨੁਭਵ ਵਿਸਮਾਦ ਨਾਦ ਬਣ ਕੇ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ “ਮਿਟਿ ਗਏ ਗਵਨ ਪਾਏ ਬਿਸ੍ਰਾਮ” ਵਾਲੀ ਥਿਰਤਾ ਦਾ ਸਹਿਜਮਈ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਗਿਆਸੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲੋਂ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਬਦੇਹ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ ਸੰਗ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦਾ ਰਹੱਸ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਅਸਤਿੱਤਵ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਸਰੀਰ ਨੇ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਬਿਨਸ ਜਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੇ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੋ ਕੇ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਮਰਨਹਾਰ ਨਹੀਂ “ਮਰਣਹਾਰੁ ਇਹੁ ਜੀਅਰਾ ਨਾਹੀ,” ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਿਜੋਗ ਹੈ: ਪਵਨੈ ਮਹਿ ਪਵਨੁ ਸਮਾਇਆ॥
ਜੋਤੀ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਰਲਿ ਜਾਇਆ॥
ਮਾਟੀ ਮਾਟੀ ਹੋਈ ਏਕ॥
ਰੋਵਨਹਾਰੇ ਕੀ ਕਵਨ ਟੇਕ॥ (ਪੰਨਾ 885) ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ ਰਾਹੀਂ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀਅ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ 84 ਲੱਖ ਜੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਣਸ ਨੂੰ ਵਡਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। | 
