ਲਿਵ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਧਨਾ ਪੱਧਤੀ ਦੀ ਚਰਮ-ਸੀਮਾ ਦਾ ਅਨੰਦਮਈ ਤੇ ਮਿਲਾਪ- ਮਈ ਸਰੋਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਰਥ ‘ਲੀਨਤਾ’ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ‘ਲੈਅ’ (ਲਯ) ਤੋਂ ਆਇਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਦਾ ‘ਅੰਤਹਕਰਣ’ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰਲੇ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕਸੁਰਤਾ ਤੋੜਿਆਂ ਟੁੱਟਦੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਛੋੜਿਆਂ ਛੁੱਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਇਕਰਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ‘ਲਿਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ’ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅਭੇਦਵਾਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਦਾਇਮੀ ਅਹਿਸਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ‘ਸਮਾਧੀ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਚਰਮ-ਸੀਮਾ ਪਰਵਾਨਿਆ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਮਤ ਵਿਚ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਮਾਧੀ ਉੱਪਰ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਧਾਂ, ਨਾਥਾਂ ਅਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੋਗ ਮਤ ਜਦ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਭੇਖਧਾਰੀ, ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਮੰਗਤਿਆਂ ਦਾ ਫ਼ਿਰਕਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ‘ਬਗਲ ਸਮਾਧੀ’ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਸਹੀ ਪਰਿਪੇਖ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਖੰਡਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ‘ਬਗਲ ਸਮਾਧੀ’ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਨ ਲਈ ‘ਲਿਵ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਧਰੇ-ਕਿਧਰੇ ‘ਸਹਿਜ ਸਮਾਧੀ’ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ‘ਸਹਿਜ ਸਮਾਧੀ’ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਿੱਜ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਇਕਾਂਤ ਸਾਧਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਜਿਹੀ ਸਕਰਮਕ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਚੱਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ, ਖਾਂਦੇ- ਪੀਂਦੇ, ਕੰਮ-ਧੰਦੇ ਕਰਦੇ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤਿ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਲਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਇਹ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਹੀ ‘ਲਿਵ’ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਭਿਆਸੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ ਹਰ ਛਿਨ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖ਼ਿਆਲ ਉਡਾਰੀਆਂ ਦਾ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਸਿਮਟ ਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਇਹ ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਦ ‘ਲਿਵ’ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਇਸ ਲਿਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ‘ਜੀਵ-ਤੱਤ’ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ ‘ਪਰਮ-ਤੱਤ’ ਵਿਚ ਆ ਜੁੜਦਾ ਹੈ: ਕਲਿਮਲ ਮੈਲੁ ਨਾਹੀ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਓਇ ਰਹਹਿ ਭਗਤਿ ਲਿਵ ਲਾਈ ਹੇ॥ (ਪੰਨਾ 1025)
ਲਾਗੀ ਮੈਲੁ ਮਿਟੈ ਸਚ ਨਾਇ॥
ਗੁਰ ਪਰਸਾਦਿ ਰਹੈ ਲਿਵ ਲਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 352) ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਮਹਾਂਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਿਵ ‘ਗੁਰ ਪਰਸਾਦਿ’ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਨਵੀ ਯਤਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਲਿਵ ਦਾ ਲੱਗਣਾ ਪਾਰਗਾਮੀ ਹੋਣਾ ਹੈ। ‘ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਸਾਰੇ ਸ਼ੰਕੇ ਮੇਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਓਸ ਨੋ ਕਿਹੁ ਪੋਹਿ ਨ ਸਕੀ ਜਿਸ ਨਉ ਆਪਣੀ ਲਿਵ ਲਾਵਏ ॥
ਆਪਣੀ ਲਿਵ ਆਪੇ ਲਾਏ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਦਾ ਸਮਾਲੀਐ ॥ (ਪੰਨਾ 920) ‘ਸਾਚੀ ਲਿਵੈ ਬਿਨ ਦੇਹ ਨਿਮਾਣੀ’ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਲਿਵ ਦੀ ਜੁਗਤਿ ਵਿਚ ਢਾਲ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧਕ-ਪੁਰਸ਼ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ‘ਗਿਆਨੀ’ ਅਤੇ ‘ਗੁਰਮੁਖ’ ਕਰਕੇ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸੋ ਗਿਆਨੀ ਜਿਨਿ ਸਬਦਿ ਲਿਵ ਲਾਈ ॥ (ਪੰਨਾ 831)
ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਾਗਿ ਰਹੇ ਦਿਨ ਰਾਤੀ ॥ ਸਾਚੇ ਕੀ ਲਿਵ ਗੁਰਮਤਿ ਜਾਤੀ ॥(ਪੰਨਾ 1024) ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦੇ ਦੋ ਰਾਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਮਨ-ਮਨਸਾ ਵਾਲਾ ਮਨਮੁਖਾਂ ਦਾ ਰਾਹ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰੀ ਬਿਰਤੀ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਧਾਤ’ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਗੁਰਮੁਖ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ ਜੋ ਸੁਰਤਿ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਮਨ- ਮਨਸਾ (ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ) ਦੇ ਘਰ (ਹਿਰਦੇ) ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰਾਲਮ ਅਤੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਵ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਿਵ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਇਸ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਵਿਛੁੰਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਾਤ ਦੇ ਔਝੜ ਰਸਤੇ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਡ ਸਭ ਹੁਕਮ ਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਲਿਵ ਧਾਤੁ ਦੁਇ ਰਾਹ ਹੈ ਹੁਕਮੀ ਕਾਰ ਕਮਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 87) ਸੋ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਿਪਰੀਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ- ਪਾਸੜ (one-way) ਹਨ। ‘ਲਿਵ’ ਗੁਰਮੁਖ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਧਾਤ’ ਲਿਵ ਛੁੜਕੀ ਵਾਲੇ ਮਨਮੁਖਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਲਿਵ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਪਰ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਉੱਪਰ ਆਉਣਾ ਸਫ਼ਲ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ‘ਸਾਚੈ ਲਿਵ ਲਾਇ’ ਕਰਕੇ ਪਾਰਗਾਮੀ ਹਨ। ਮਨਮੁਖ ਦੀ ‘ਲਿਵ ਛੁੜਕੀ’ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ-ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਵਿਚ ‘ਧੰਦੈ-ਧਾਵਣੀ’ ਵਿਚ ਦਿਨ-ਕਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਿਊਣ ਦਾ ਰੱਜ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਭੋਖੜੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਇਵੇਂ ਲਿਵਹੀਣਤਾ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਿ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਡੋਬਣਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਮਖੀ ਮਿਠੇ ਮਰਨਾ’ ਵਾਲੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਦੂਜੇ ਭਾਇ’ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣਤਾ ਹੈ। ਲਿਵ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿਵਹੀਣਤਾ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਖੱਜਲ-ਖ਼ੁਆਰੀ ਹੈ, ਅੰਤਰਿ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਤੇ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਲਿਵ’ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸੰਦਰਭ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਸਾਧਨਾਂ-ਪੱਧਤੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਨਵਾਂ-ਨਿਵੇਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਹਠ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਤਜ ਕੇ ‘ਗੁਰ ਕੈ ਸਬਦਿ ਰਤਾ ਬੈਰਾਗੀ’ ਵਾਲਾ ਸਹਿਜ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜੋਗੀ ਭਰਥਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ’ (ਉਤਰਾਰਧ) ਦੇ ਪੰਨਾ 84 ’ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ- “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਚਿੱਤ-ਬ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵਰਜ ਕੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕੇ ਜੁੜਿਆ ਰਹੇ ਆਪੇ ਵਿਚ ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਤੋੜਦੇ ਹੋ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ, ਅਸੀਂ ਇਕ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਿਚ ਸਦਾ ਅਹਿਨਿਸ ਅਨਹਦ (ਨਾ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੀ) ਲਿਵ ਲਾਈ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਲਿਵ ਲੱਗੀ ਰਹੇਗੀ ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪਸਾਰੇ ਨਾਲੋਂ ਮਨ ਆਪੇ ਉਪਰਾਮ ਰਹੇਗਾ। ਉਪਰਾਮ ਰਹਿਣ ਦਾ ਯਤਨ ਜਾਂ ਫ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ, ਸੁਤੇ ਹੀ ਮਨ ਦਾ ਲਗਾਓ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵਿੱਥ ਰੱਖੇਗਾ ਐਸਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਕ੍ਰੈ ਹੋਵਾਂਗੇ।” ਸੋ ਇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ‘ਲਿਵ’ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਦਰ-ਘਰ ਹੈ, ਪਰਮ-ਅਨੰਦ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਹੈ, ਰੂਹ ਦੀ ਜਾਗ ਹੈ, ਨਾਮ ਦੀ ਖ਼ੁਮਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦੇਹ ਹੋ ਕੇ ਜਿਊਣ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ, ਪਿਆਸ, ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਸਤਾਉਂਦੀ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਲੋੜਾਂ ਤੋਂ ਵਿਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ “ਰੰਗਿ ਹਸਹਿ ਰੰਗਿ ਰੋਵਹਿ ਚੁਪ ਭੀ ਕਰਿ ਜਾਹਿ॥ ਪਰਵਾਹ ਨਾਹੀ ਕਿਸੈ ਕੇਰੀ ਬਾਝੁ ਸਚੇ ਨਾਹ” ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਹੰਢਾਉਂਦੇ ਹਨ। | 
