‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ ਤੇ ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਕੋਸ਼ੀ ਅਰਥ ‘ਗਵਾਹੀ’ ਤੇ ‘ਗਵਾਹੀ ਭਰਨ ਵਾਲਾ’ ਹਨ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਸੱਚਾਈ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਪਰ ਚਲਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਅਰਪਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਆਪਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹਾਦਤ (ਗਵਾਹੀ) ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਰਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਸਦੀਵੀ ਕਾਇਮੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੋਵੇਂ ਲਫਜ਼ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ‘ਕੁਰਾਨ ਮਜੀਦ’ ਵਿਚ ‘ਸੂਰਤ-ਅਲ-ਬਕਰ’ ਦੀ ਆਇਤ 133 ਅਤੇ ‘ਸੂਰਤ-ਅਲ-ਨਿਸ਼ਾ’ ਦੀ ਆਇਤ 42 ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਆਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਪਦਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਅਤਿਅੰਤ ਸਚਿਆਰ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸਿਰ-ਧੜ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਨਿਸੰਗ ਹੋ ਕੇ ਲਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦੋਹੀਂ ਜਹਾਨੀਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰ ਦੇਵੇ।1 ਆਪਣੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ-ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਜੁੜ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਬਦੇਹ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਸਿਰ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜਿਊਂਦਾ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਦਾ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ, ‘ਅਕਾਲ-ਚਲਾਣਾ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਮਨੁੱਖੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਸੁਹਜ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਸਫ਼ਰ ਅਜ਼ੀਮ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥਕ ਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਲੋਭ-ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਉਹ ਰੱਬੀ ਦਾਤ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇਹ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਜੀਵਨ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਆ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਰੂਹ ਵਿਚ ਜਾਗ ਕੇ ਬਦੇਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਰਹੱਸ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਜੀਵਨ ਨਾ ਜਨਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਇਕ ਵਾਹਨ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭੂ-ਨਾਮ ਆਪੇ ਵਿਚ ਵਸਾ ਕੇ ਤੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖੇੜੇ ਤੇ ਹੁਲਾਸ ਦਾ ਮਹਾਂ-ਉਤਸਵ ਤਸੱਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਇਸ ਰੰਗ ਰੱਤੜੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਸੁਪਰ ਸਿੱਖ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ- “ਸਿੱਖ ਦੀ ਹਸਤੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਿਆਰ ਵਿਗੁਤੀ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮ, ਨਿਰਭੈ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਖੌਲ ਕਰਦੀ, ਜੱਫੀਆਂ ਪਾਉਂਦੀ, ਮਾਲਕ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਸਦਾ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਜਾਨ ਵਾਰ ਦਿੰਦੀ, ਸ਼ਮ੍ਹਾ ਦੁਆਲੇ ਪਰਵਾਨੇ ਵਾਂਗ ਸੜ ਉੱਠਦੀ, ਨਾਇਕਾਂ ਵਾਂਗ ਜਿਊਂਦੀ, ਚੰਦਰ-ਮੰਡਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਮਸਤੀ ਭਰੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਮਿੱਠਤ ਹੁਲਾਸਦੀ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਗ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠੀ, ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਦੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ, ਛੁੱਟ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੋਂ।”2

ਸਿੱਖ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸਬਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਾਕ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਬਦ ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵਿਚਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਧਰਾਤਲ ਅਲਹਿਦਗੀ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪਰਦਾ ਵੀ ਚਾਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਦ-ਜੀਵਤ ਰੂਹਾਨੀ ਜਿਸਮ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕੌਤਕ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਵਾਪਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਇਹ ਨੂਰੀ ਜਜ਼ਬਾ ਸਿਦਕ, ਸਬਰ ਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਦੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨ ਪਰਤਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਇਸ ਪਾਠ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਕਰ ਕੇ ਫੇਰ ਇਕ ਵਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ‘ਜੈਸੇ ਜਲ ਤੇ ਬੁਦਬੁਦਾ ਉਪਜੈ ਬਿਨਸੈ ਨੀਤ’ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸੀ ਕਿ ‘ਨਾਮੁ ਰਹਿਓ ਸਾਧੂ ਰਹਿਓ ਰਹਿਓ ਗੁਰੁ ਗੋਬਿੰਦੁ’। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਆਪਣਿਆਂ ਹਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਦੀਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੇ ਕੇ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਅਹਿਸਾਸ ਵਿਚ ਜਿਊਣ ਦਾ ਵੱਲ ਜਾਂ ਢੰਗ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਬਦੇਹੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਾ ਗੁਰੂ-ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਖੌਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜਰਖੇਜ਼ ਹੋਏ ਸਿੱਖ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਨਾਮ-ਪਿਆਲੇ ਗਟਾ-ਗਟ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਿੱਖ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ 7 ਤੇ 9 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਇਸ ਖੇੜੇ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦੇ ਸੇਕ ਨੂੰ ਭਾਣੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਠਾਰ ਕੇ ਮੌਤ ਦੀ ਪਰਾ-ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਸਿਦਕ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ, ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ, ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ), ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸੁਣੀਆਂ-ਸੁਣਾਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸਮਕਾਲੀ ਗਵਾਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਅਖ਼ਬਾਰ-ਇ-ਦਰਬਾਰ-ਇ- ਮੁਅੱਲਾ’, ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਦਾ ‘ਇਬਰਤਨਾਮਾ’, ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਰਿਸੀ ਦਾ ‘ਇਬਰਤਨਾਮਾ’, ਹਾਦੀ ਕਾਮਵਰ ਖਾਨ ਦਾ ‘ਤਜ਼ਕਿਰਾਤ-ਉਲ-ਸਲਾਤੀਨ ਚੁੱਗਤਾਈਆਂ’, ਖਾਫੀ ਖਾਂ ਦੀ ‘ਮੁੰਤਖ਼ਾਬ-ਉਲ-ਲੁਬਾਬ’ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਲੀਅਮ ਇਰਵਨ ਨੇ ‘Later Mughles’ ਵਿਚ ਅਤੇ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ‘A Short Life Sketch of Banda Singh the Martyr’ ਤੇ ਫਿਰ ‘Life of Banda Singh Bahadur’ ਵਿਚ ਕੀਤੀ। ਤੀਜੀ ਪੁਸਤਕ ਡਾ. ਜੇ. ਐੱਸ. (ਗਰੇਵਾਲ) ਤੇ ਜਨਾਬ ਅਰਫਾਨ ਹਬੀਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਤ ਕੀਤੀ ‘Sikh History From Persian Sources’ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਹੀ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 8 ਮਹੀਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ 7 ਦਸੰਬਰ 1915 ਨੂੰ ਹੋਰ 740 ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਨ। ਇਸ ਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਤੋਂ ਮਾਤ ਖਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿਣਾ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਫਰੁੱਖਸੀਅਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਫੜੇ ਜਾਣਾ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਮਝਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਭ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੋਂ ਅਬਦੁੱਸਮਦ ਖਾਨ ਨੇ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਗੜਬੜ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਅਬਦੁੱਸਮਦ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਤੇ ਜਰਨੈਲ ਅਮੀਨ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਮਰੂਦੀਨ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮੁੱਚਾ ਕਾਫਲਾ ਬੜੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਭਾਵੇਂ ਮੰਦਾ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਸਭ ਕੈਦੀ ਸਿੰਘ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 27 ਫਰਵਰੀ 1716 ਨੂੰ ਇਹ ਕਾਫਲਾ ਦਿੱਲੀ ਆਗਰਾਬਾਦ ਵਾਲੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ।3 ਇੱਥੋਂ ਅਮੀਨ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ।

ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ, ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਸੀ। ਪਿੰਜਰਾ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਸੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਸੰਗਲ ਦੇ ਕੜੇ ਪਾ ਕੇ ਗਰਦਨ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਬੇੜੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਹੱਥ ਪਿੰਜਰੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਦੂਸਰੇ ਹਾਥੀ ਉੱਪਰ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਸਨ। ਮੁਹੰਮਦ ਅਮੀਨ ਖਾਨ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਇਸ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਅਤੇ ਕਮਰੂਦੀਨ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਪਰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਾਥੀ (ਜਥੇਦਾਰ) ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ 27 ਸਨ, ਪਿੱਛੇ ਊਠਾਂ ਉੱਪਰ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਕਰ ਕੇ ਬਿਠਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ-ਇਕ ਹੱਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਗਰਦਨ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਬੇੜੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਊਠ ਦੇ ਪੇਟ ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਲੰਘਾ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਊਠ ਦੇ ਪੇਟ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੂਸਰੇ ਕੈਦੀ ਦੋ-ਦੋ ਕਰਕੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ-ਇਕ ਊਠ ’ਤੇ ਬਿਠਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਡਾਂ ਦੀਆਂ ਖੱਲਾਂ ਪਵਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਜਲੂਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਕ ਨੇਜੇ ’ਤੇ ਮਰੀ ਹੋਈ ਬਿੱਲੀ ਟੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨੇਜਿਆਂ ’ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਟੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਵੇਂ 29 ਫਰਵਰੀ 1716 ਨੂੰ ਜਲੂਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਫਲਾ ਆਗਰਾਬਾਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਤੋਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਛੁੱਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਹੁੰਮ-ਹੁਮਾ ਕੇ ਜਲੂਸ ਵੇਖਣ। ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਰਿਸੀ ‘ਇਬਰਤਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ- “ਮੈਂ ਇਸ ਦਿਨ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਣ ਲਈ ਨਮਕ ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਤਕ ਜਲੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਹੜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਹਨਤੀਆਂ (ਸਿੱਖਾਂ) ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਦੇਖਣ ਲਈ ਨਾ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਭੀੜ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਫੁੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸਮਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਮੰਦਭਾਗੇ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਆਖਰੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਉੱਪਰ ਰਾਜ਼ੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ’ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਅਧੀਨਗੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤਮਾਸ਼ਬੀਨ ਬੰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਗੋਂ ਕਹਿੰਦੇ- ‘ਕਰ ਦਿਓ ਕਤਲ, ਅਸੀਂ ਮਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ। ਜੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਲੜਾਈਆਂ ਹੀ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ? ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਭੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੰਗ ਹੋਏ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਆਏ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖ ਹੀ ਚੁੱਕੇ ਹੋ।’4

ਇਕ ਹੋਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਿਖਾਰੀ ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਵੀ (ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ) ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ‘ਤਬਸਿਰਾਤ-ਇ-ਨਾਜ਼ਿਰੀਨ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ- ‘ਮੈਂ ਇਕ (ਸਿੱਖ) ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੈਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਘੁਮੰਡ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਹੋ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਹੱਥ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”5 ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਦੀ ਕਾਮਵਾਰ ਖਾਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ- “ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਦਾਸੀ ਜਾਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ ਸਨ ਅਤੇ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੁਆਬ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।”

ਇਹ ਜਲੂਸ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਖੜ੍ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਹਰਮ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਦਰਬਾਰ ਖਾਨ ਦੀ ਸਪੁਰਦਗੀ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਾਂ ਪਾਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਬਰਾਹ ਖਾਨ ਕੋਤਵਾਲ ਦੀ ਸਪੁਰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੋਤਵਾਲੀ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੈਨੂੰ ਬੜਾ ਬਹਾਦਰ ਸੁਣੀਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਪਕੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲੂਕ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਲੂਕ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।” ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ 27 ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਰਪੋਲੀਆ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਮੀਰ-ਆਤਿਸ਼ ਇਬਰਾਹਿਮ-ਉਦ-ਦੀਨ ਖਾਨ ਦੀ ਸਪੁਰਦਗੀ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।7

5 ਮਾਰਚ 1716 ਤੋਂ 694 ਕੈਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਰੋਜ਼ ਇਕ ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾ। ਪਰ ਇਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਤਿਰਪੋਲੀਆ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਕੋਤਵਾਲੀ ਦੇ ਚਬੂਤਰੇ ਉੱਪਰ ਇਕ ਲੱਕੜ ਦੇ ਖੁੰਢ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਮੂਧੇ ਮੂੰਹ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਰਿਸੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ - “ਕਤਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਇਹ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਕੋਤਵਾਲੀ ਦੇ ਚਬੂਤਰੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਕ 100 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਕੇ ਕੰਮ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਧੜ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਹੀ ਲਹੂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੇ ਪਏ ਸਨ।”8

ਕਤਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਭਾਵ 10 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜੋਹਨ ਸਰਮਨ ਅਤੇ ਐਡਵਰਡ ਸਟੀਫਨਸਨ ਦਿੱਲੀ ਆਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖੀ ਤੇ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਭੇਜੀ ਜਿਸ ਦੀ ਫੋਟੋ ਕਾਪੀ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਅੰਤਿਕਾ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ “100-100 ਸਿੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਕੋਈ ਘੱਟ ਚਮਤਕਾਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿਤਨੇ ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਬਦਲ ਕੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।” ਮੁਨਸ਼ੀ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ‘ਸੀਅਰ-ਉਲ-ਮੁਤਾਖਰੀਨ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ- “ਇਹ ਲੋਕ ਕਤਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਆਪਸ ਵਿਚ ਝਗੜ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਜਲਾਦ ਨੂੰ ਇਹ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।”9

ਵਿਲੀਅਮ ਇਰਵਿਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ- “ਭਾਵੇਂ ਲੇਖਕ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ ਸਨ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਯੂਰਪੀਨ, ਸਾਰੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।”10

ਇਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਬਿਆਨ ਬੜਾ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸਗੋਂ ਹਾਜ਼ਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੇਖਕ ਖਾਫ਼ੀ ਖਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ‘ਮੁੰਤਖ਼ਾਬ-ਉਲ-ਲੁਬਾਬ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ- “ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਐਸਾ ਵਾਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਕ ਨੌਜੁਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਜਾਨ- ਬਖਸ਼ੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਲੈ ਆਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੁਕਮ ਕੋਤਵਾਲ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੌਜੁਆਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ- ‘ਤੂੰ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹੈਂ ਜਿਹੜਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਜਾਹ ਤੈਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਔਹ ਸਾਹਮਣੇ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਤੇਰੀ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਨੌਜੁਆਨ ਇਕਦਮ ਅੱਗ-ਬਗੂਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ- ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਛੇਤੀ ਮਾਰ ਤਾਂਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭੱਜ ਕੇ ਰਲ ਜਾਵਾਂ। ਮੈਂ ਜਿਊਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।”

ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਧ ਮਾਰਚ ਤਕ ਕੈਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁੱਕ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਾਥੀਆਂ ਦੁਆਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਅੱਧ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਅੱਧ ਜੂਨ ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਸਰੀਰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਯੋਗ ਨਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। 9 ਜੂਨ 1716 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਮੇਤ ਸੀਨੀਅਰ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮਹਿਰੌਲੀ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕੁਤਬਦੀਨ ਬਖਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ ਪਾਸ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਨੀਅਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਪੁੱਠੇ ਲਮਕਾ ਕੇ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇਕਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰੋ ਤਾਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਲਾਦਾਂ ਨੇ ਹਲਾਲ ਕਰਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਤੜਫਦਾ ਕਲੇਜਾ ਕੱਢ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਤੁੰਨਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਮਰਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਖੁਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਆਖਰ ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਇਤਨਾ ਹਠ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ? ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ- “ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਨ ਲਈ ਤੁਰਿਆ ਸੀ।” ਮੁਹੰਮਦ ਅਮੀਨ ਖਾਨ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ- “ਤੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਬੜਾ ਸਿਆਣਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਇਸ ਰਾਹ ’ਤੇ ਕਿਉਂ ਤੁਰਿਆ ਸੀ?” ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ- “ਜਦੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਜੈਸਾ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੀ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਭੁੱਖ ਦੇ ਦੁੱਖੋਂ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਰ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।” ਜੇ ਕਾਜ਼ੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੇ ਅਮੀਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਨਾ ਟੋਕਦਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਕਾਫਰ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ।” ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਬੋਲਿਆ। ਇਸ ’ਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਦੀ ਜੀਭ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।” ਜਿਹੜਾ ਗੁੱਸਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਅਖੀਰ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਾਸ ਜੰਬੂਰਾਂ ਨਾਲ ਨੋਚਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਅੰਤ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕੱਟ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।12 ਇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਇਹ ਬੰਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮਹਾਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ “ਬੰਦੀ ਅੰਦਰਿ ਸਿਫਤਿ ਕਰਾਏ ਤਾ ਕਉ ਕਹੀਐ ਬੰਦਾ” ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਜਾਮ ਨੂੰ ਪੀਂਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਬਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨਾਲੋਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਿਦਕ ਨੂੰ ਵਡੇਰਾ ਰੁਤਬਾ ਦੇ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਵੀ ਕੈਦੀ ਸਿੱਖ ਸਾਥੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡੋਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਗਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖ-ਚੇਤਨਾ ਸਬਰ-ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਭਾਣਾਮਈ ਇਲਾਹੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਮਾਲਾਮਾਲ ਸੀ।

ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਹਵਾਲੇ :

1. ਸ. ਗੁਰਤੇਜ ਸਿੰਘ, ‘ਸ਼ਹਾਦਤ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ’, ਜੂਨ 1998, ਸਫ਼ਾ 43.
2. Puran Singh (Prof.), ‘The Spirit Born People’, Language Deptt. Punjab, Patiala, p. 147.
3. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ‘ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ’, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ, 2008, ਸਫ਼ਾ 130.
4. J.S. (Grewal), Irfan Habib (Eds.), ‘Sikh History From Persian Sources’, Tulika, New Delhi 2001, P 139-41.
5. ਹਵਾਲਾ, ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ‘ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ’, ਸਫ਼ਾ 132.
6. ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 132.
7. ਹਾਦੀ ਕਾਮਵਰ ਖ਼ਾਨ, ‘ਤਜ਼ਕਿਰਾਤ-ਸਲਾਤੀਨ ਚੁਗਤਾਈਆਂ’, ਹਵਾਲਾ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ‘ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ’, ਸਫ਼ਾ 133.
8. ਹਵਾਲਾ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 134.
9. ਉਹੀ, ਸਫ਼ਾ 134.
10. William Irvine, Later Mughlas, ਹਵਾਲਾ, ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ।
11. ਹਵਾਲਾ, ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ‘ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ’, ਸਫ਼ਾ 134.
12. ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ, ‘ਸੀਅਰੁਲ-ਮੁਤਾਖਿਰੀਨ’, ਹਵਾਲਾ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ‘ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ’, ਸਫ਼ਾ 136-37.