ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਵਡਮੁੱਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਹ ਦੁਖਾਂਤ ਭਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ, ਨਿਕਟ-ਸਮਕਾਲੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਮਕਾਲੀ ਲੋਕ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਅਤੇ ਵਰਜਿਤ ਰਹਿ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਦੋ ਸਮਕਾਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਤੰਗ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਅਸਾਵਧਾਨੀ, ਭੁੱਲ ਅਤੇ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਾਰਨ ਦਿੱਤੇ ਬਿਆਨਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਹ ਦੋ ਅਫ਼ਸਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਜੋਹਨ ਸਰਮਨ ਅਤੇ ਐਡਵਡ ਸਟੀਫਨਸਨ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋਬਰਟ ਹੈਡੱਜਸ, ਜੋ ਫੋਰਟ ਵਿਲੀਅਮ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਇਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ‘ਬਗਾਵਤੀ’ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦਰਸਾਇਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 20 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਪੱਤਰ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਵੱਲੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰੁਖਸੀਅਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸਫ਼ੀਰ ਜਾਂ ਰਾਜਦੂਤ ਸਨ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮੇਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਮੂਹ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਬਦੁੱਸ ਸਮਦ ਖਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਰਾਹੀਂ ਫਰੁਖਸੀਅਰ ਦੀ ਕਚਿਹਰੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇੜੀਆਂ ਵਿਚ ਜਕੜ ਕੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਾਥੀਆਂ, ਜੋ 780 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸਨ, ਨੂੰ ਊਠਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਲੱਗਭਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਜੋ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਤਲਵਾਰ ਰਾਹੀਂ ਕਲਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਡਾਂਗਾਂ ’ਤੇ ਲਟਕਾ ਕੇ ਜਲੂਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੰਗ ਜਿਹੇ ਕੈਦਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਲੇਖਕ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸਮਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਤਸੱਦੀ ਇਹ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਸਮੁੱਚੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਸੂਹ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਲੈ ਲੈਣਗੇ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਜੋਹਨ ਸਰਮਨ ਅਤੇ ਐਡਵਡ ਸਟੀਫਨ ਦੇ ਇਹ ਕਥਨ ਕਾਬਿਲ-ਏ-ਗੌਰ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਘੱਟ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਤਿਅੰਤ ਸਬਰ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਦਮ ਤਕ ਇਸ ਹੱਦ ਤਕ ਅਡੋਲ ਰਹੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਕਈ ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀ ਅਤੇ ਨਿਕਟ ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੀ. ਆਰ. ਵਿਲਸਨ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ “ਐਨਲਜ਼ ਆਫ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਇੰਨ ਬੰਗਾਲ”, ਵਿਲੀਅਮ ਇਰਵਿਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ 27 ਫਰਵਰੀ, 1716 ਈ: ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਜਲੂਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਪੱਗੜੀ ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਨਾਈ ਗਈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਖਿੱਲੀ ਉਡਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਪੱਗੜੀ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਕਸੀਦਾ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਪਿੱਛੇ ਜਾਲੀਦਾਰ ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਖੀਮਖਾਬ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਇਕ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਪਿੰਜਰਾ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਲਟਕਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਅਫ਼ਸਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਨੰਗੀ ਤਲਵਾਰ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਇਸ ਸਵਾਰੀ ਉਪਰੰਤ ਦੂਸਰੇ ਕੈਦੀ ਸਿੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 740 ਸੀ, ਦੋ-ਦੋ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਿਚ ਊਠਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਠੀਆਂ ਦੇ ਬਿਠਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਹਰ ਇਕ ਸਵਾਰ ਨੂੰ ਜੋਕਰਾਂ ਵਰਗੀ ਟੋਪੀ ਜੋ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਖੱਲ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਹਿਨਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਹੱਥ ਦੋ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁੱਕੜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਗਰਦਨ ਨਾਲ ਬੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਖੱਲ ਪਹਿਨਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਫਰ ਵਾਲਾ ਪਾਸਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਲੂਸ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਹੀ ਅਫ਼ਸਰ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਬਦੁਸ ਸਮੱਦ ਖਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਵੀ ਇਸ ਜਲੂਸ ਵਿਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਹੀ ਮਹੱਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਮੀਲਾਂ ਬੱਧੀ ਫੌਜ ਖੜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਜਲੂਸ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਣ ਲਈ ਖੜੀ ਸੀ, ਜੋ ਜਲੂਸ ਵਿਚਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੱਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਭੀੜ ਬੜੀ ਘ੍ਰਿਣਾ ਨਾਲ ਜਲੂਸ ਵੱਲ ਉਂਗਲੀਆਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਅਪਮਾਨ, ਜੋ ਵੈਰੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਰਿਹਾ।

ਉਹ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਮਰਨ ਲਈ ਚਾਹਵਾਨ ਸਨ। ‘ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰੋ।’ ‘ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰੋ।’ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਜੱਲਾਦਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਕ ਸੌ ਦਲੇਰ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਛਕੜੇ ’ਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਹਾਰ ਲਿਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਟੰਗੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

9 ਜੂਨ,1716 ਈ: ਤਕ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਣ ਦਾ ਹਰ ਹੀਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਫਿਰਾਇਆ ਗਿਆ।ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਮ੍ਰਿਤਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ’ਤੇ ਪਰੇਡ ਕਰਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜੁਲਮ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਉਤਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ’ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜੱਲਾਦਾਂ ਨੇ ਫਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਮਾਸ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਟੁੱਕੜੇ-ਟੁੱਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਗਭਗ 694 ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਵਾਲਾ ਅਧੀਨ ਪੱਤਰ ਤੋਂ 5 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਵ 5 ਮਾਰਚ, 1716 ਈ: ਨੂੰ ਇਹ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 9 ਜੂਨ, 1716 ਈ: ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ 3 ਸਤੰਬਰ, 1708 ਈ: ਨੂੰ ਨੰਦੇੜ ਵਿਖੇ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਸਰੋਤ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਅਤੀ ਕੀਮਤੀ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ‘ਵਾਰ’ ਹੈ ਜੋ ਢਾਡੀ ਨੱਥ ਮਲ ਦੀ ਗਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਨੰਦੇੜ ਵਿਖੇ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। 3 ਸਤੰਬਰ,1708 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਬੈਰਾਗੀ ਸਾਧੂ ਦੀ ਕਾਇਆ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਰੂਪ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਗੁਪਤ, ਰਹੱਸਮਈ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰ ਰਮਜ਼ਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਤੱਥ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਢਾਡੀ ਨੱਥ ਮਲ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ (ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰੇਮੀ) ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੇ ਸਵੈ-ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਅਰੰਭਕ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਪੁੱਟਣ ਦੇ ਲਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਰਾਹ ਪਕੇਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ; ਖਾਲਸੇ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।